در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

2ـ «ربا» باعث تباهی و فساد اموال است

«فساد» یعنی به هم زدن نظم و نظام و همانطور که به زدن نظام خلقت «فساد» نامیده میشود که خداوند میفرماید: (لَوْ كَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا)(35) یعنی اگر در آسمان و زمین غیر از خداوند یکتا خداوند دیگری وجود میداشت نظام خلقت بهم میخورد و برقرار نمیماند، قوانین الاهی نیز در زمینه اقتصاد دارای نظام مخصوصی است و در فرهنگ اسلام در روایاتی که مبیّن علّت حرام بودن «ربا» در اسلام است یکی از علّتهای حرمت ربا را باعث فساد بودن آن ذکر کرده است.
حضرت امام رضا علیه السلام در پاسخ نامهای که محمد بن سنان به آن حضرت تقدیم داشته بود مرقوم فرمودند: خداوند متعال به این علت از «ربا» نهی کرد که باعث تباهی و فساد اموال است از آن پس اضافه کردند اگر یک درهم را به دو درهم بخرد بهای یک درهم، یک درهم است و بهای درهم دیگر باطل است بنابراین خداوند متعال «ربا» را بر بندگان خود حرام گردانید زیرا باعث نابودی و فساد اموال است.(36)

3ـ «ربا» باعث رکود اقتصادی است

رکود اقتصادی به وضعیتی گفته میشود که فعالیتهای اقتصادی به شدت کاهش مییابد و عدّه قابل توجهی از نیروی کار جامعه بیکار میشوند، تولید تنزّل پیدا میکند، سرمایهگذاری متوقف میشود، معاملات و مبادلات کم میشود و قدرت خرید مردم در سطح قابل توجهی کاهش مییابد و بالأخره عدم تمایل به سرمایهگذاریهای تولیدی که یکی از عوامل مهم ایجاد رکود اقتصادی است به وجود میآید.
در روایاتی که از اهلبیت عصمت و طهارت علیهم السلام درباره علّت حرمت ربا صادر شده است بکب از علل حرام بودن «ربا» را کاهش فعالیتهای تجاری و ایجاد رکود اقتصادی معرفی کردهاند ملاحظه کنید:
حضرت رضا علیه السلام میفرمایند: إنَّما نَهَی اللهُ عَزَّوَجَلَّ عَنهُ لِما فِیهِ مِن فَسادِ الأموالِ وَرَغبَه النّاس فی الرِّبح(37)
خداوند از این جهت ربا را حرام کرد که رباخواری موجب فساد اموال و جریان آن در راه سودجوئی میشود یعنی به جای اینکه مردم پولهای خود را در راه تولید و صنعت و کشاورزی و امثال اینها بکار بیندازند که در نتیجه فعالیتهای اقتصادی افزایش پیدا کند و نیروی کار و اشتغال در جامعه بیکار نمانَد صاحبان پول از راه رباخواری ـ که بی زحمت است ـ به دنبال ربح میروند و پولهای خود را در راه بهره بی زحمت بکار میاندازند.
هشام بن حکم که یکی از خواص اصحاب حضرت صادق و حضرت کاظم علیه السلام فرمودند: لَو کانَ الرِّبا حَلالاً لَتَرکَ النّاسُ التِجاراتِ وَ ما یَحتاجُونَ إلَیهِ، فَحَرَّمَ اللهُ الرِّبا لتنفر النّاس عَنِ الحَرامِ إلَی التِّجاراتِ وَ إلَی البَیعِ وَ الشِّراء.(38)
خداوند به این علت ربا را حرام کرد که مردم به کارهای تجاری و مفیدی روی بیاورند و اگر ربا حلال میشد مردم فعالیتهای مفید و اقتصادی را ترک میکردند.
در این حدیث چنانکه ملاحظه میفرمایید ـ کلمه « وَ ما یَحتاجُونَ إلَیهِ » کلمه بسیار پر معنائی است و منظور این است که خداوند ربا را از این جهت حرام کرد که مردم پولهای خود را در راه صنعت و افزایش فنآوریهای علمی و کشاورزی و تجهیزات وسائل کشاورزی صنعتی و تولید و وسائل تولید و تجهیز مراکز علمی و تجارت و کشاورزی و گسترش داد و ستدهای تجاری و دادن سرمایه به کسی که قدرت کار کردن دارد ولی سرمایه ندارد بعنوان مضاربه که همه اینها مورد نیاز جامعه است به کار بیندازند و شیوع رباخواری به همه این امور زیان میرساند چون رباخواری بدون اینکه فعالیت اقتصادی مفیدی انجام بدهد از درآمد بالائی برخوردار میشود و در مقابل تعداد زیادی از افراد بیکار میمانند و فقر و پریشانی افزایش پیدا میکند و وضع اقتصادی بدهکاران هر روز بدتر میشود و تلاشهای شبانه روزی آنها صرف پر کردن کیسه رباخواران میگردد این همان رکود اقتصادی است که پیشوایان معصوم دین ما سلام الله علیهم آنرا از آثار رباخواری و علت تحریم ربا میدانند.

4ـ رباخواری روح همدردی و خیرخواهی و کمک را از جامعه سلب میکند.

خداوند متعال که خالق و مالک جهان و جهانیان است انسانها را بعنوان خلیفه خود در روی زمین، آفرید و آنان را هدایت نمود که در عرصه اقتصادی از موارد این عالم بطور صحیح استفاده کنند و جامعهای بوجود بیاورند که در آن، روح همکاری، خیرخواهی محبت و وحدت و کمک بهم، حاکم، و از اسراف و ظلم و خیانت و نفاق برکنار باشد امّا در جامعهای که نظام رباخواری حاکم است، روح همکاری، همدردی، خیرخواهی، کمک بهم و مساعدت وجود ندارد.
به عبارت دیگر، این مطلب را همگی میدانیم که دین حیاتبخش اسلام به روابط اجتماعی سالم و تراحم و تعاطف و همدلی و همیاری و تأمین نیاز نیازمندان و دستگیری از محتاجان و راهاندازی کار کسانی که در زندگی مشکلاتی دارند اهمیت فراوانی داده و در این راستا است که برای قرض ثواب زیادی قرار داده است. باین مطلب نیز باید توجه کنیم که بر اساس روایات بسیاری، اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام میگویند علّت حرام بودن ربا این است که ربا مانع این قبیل کارها است و «ربا» روح همکاری و همدردی و خیرخواهی را از بین میبرد و بر روح رباخواران جز حرص و سودجوئی و ظلم چیز دیگری حکومت نمیکند.