در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

1ـ چرا رباخواری ظلم است؟

در دین اسلام منشأ مالکیت یکی از این سه چیز است و جریان اقتصادی معمولاً با این وسائل صورت میگیرد.
1. کار
«کار» ساده و یا تؤام با صنعت که محصول آن از آنِ کارگر است.
2. سرمایه و کار که هر دو در جریان اقتصادی مؤثّر باشند و هر دو از آنِ یک نفر باشد در این مورد هم، محصول از آن صاحب کار و سرمایه است.
3. کار از یک فرد و سرمایه از فرد دیگر که به عنوان مضاربه و یا مزارعه و یا مساقات و یا یکی دیگر از عقدهای مشروع در جریان اقتصادی تأثیر دارند و محصول آن از آنِ طرفین بر اساس قراردادشان میباشد مشروعیت این موارد در اسلام ثابت و مورد پذیرش است.
ولی در باب ربا کار فقط از طرف بدهکار صورت میگیرد و پول که رباخوار به گیرنده ربا داده است نوعاً در ذمّه اوست و در جریان اقتصادی نیست و بدهکار کار میکند و محصول کار او را یا همگی و یا قسمتی از آن را رباخوار از او میگیرد و این خود یک نوع ظلم است به علاوه این مسأله از جنبه اخلاقی نیز مهم است چه اینکه «ربا» در آمدی است که بدون زحمت به دست رباخوار میرسد و تحصیل درآمد دیگران بدون انجام کار مفید از نظر اخلاقی مذموم و ناپسند است چه اینکه روح تنبلی و تن آسانی را در جامعه ترویج میکند.

با توجه به این مثال ظلم رباخواری روشن میشود:

زید یک میلیون تومان به بکر قرض داد که هر ماه پنج در صد یعنی 50 هزار تومان به عنوان ربح بگیرد.
بهره یک ساله آن 600000 (ششصد هزار تومان) میشود ولی زید رباخوار ـ چنانکه عادت رباخواران حرفهای است و ظلم فاحش رباخواری با این مثال روشن میشود ـ پول خود را راکد نمیگذارد همان پنجاه هزار تومان را که هر ماه از بکر میگیرد به عنوان «ربا» به دیگری با سود پنج در صد قرض میدهد و همان ربح هر ماهه این ربح را نیز به اشخاص به عنوان ربا میدهد و با این حساب یک میلیون پول در یک سال میشود 1800000 (یک میلیون و هشتصد هزار تومان) و با این حساب یک میلیون تومان در 12 سال به رقمی بالاتر از میلیارد تومان میرسد.
و این ربا خواری همان است که قرآن کریم میفرماید:
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَأْكُلُواْ الرِّبَا أَضْعَافاً مُّضَاعَفَةً وَاتَّقُواْ اللّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (130) وَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِینَ (131) وَأَطِیعُواْ اللّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (132)(34)
ای مسلمانان ربا نخورید تا در نتیجه سودهای متراکم را بر سرمایه بیفزائید تقوی داشته باشید تا به رستگاری برسید و از آتشی که برای کافران فراهم شده است بترسید خدا و پیغمبر خدا را اطاعت کنید رباخواری را کنار بگذارید تا مشمول رحمت خداوند بشوید.

2ـ «ربا» باعث تباهی و فساد اموال است

«فساد» یعنی به هم زدن نظم و نظام و همانطور که به زدن نظام خلقت «فساد» نامیده میشود که خداوند میفرماید: (لَوْ كَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا)(35) یعنی اگر در آسمان و زمین غیر از خداوند یکتا خداوند دیگری وجود میداشت نظام خلقت بهم میخورد و برقرار نمیماند، قوانین الاهی نیز در زمینه اقتصاد دارای نظام مخصوصی است و در فرهنگ اسلام در روایاتی که مبیّن علّت حرام بودن «ربا» در اسلام است یکی از علّتهای حرمت ربا را باعث فساد بودن آن ذکر کرده است.
حضرت امام رضا علیه السلام در پاسخ نامهای که محمد بن سنان به آن حضرت تقدیم داشته بود مرقوم فرمودند: خداوند متعال به این علت از «ربا» نهی کرد که باعث تباهی و فساد اموال است از آن پس اضافه کردند اگر یک درهم را به دو درهم بخرد بهای یک درهم، یک درهم است و بهای درهم دیگر باطل است بنابراین خداوند متعال «ربا» را بر بندگان خود حرام گردانید زیرا باعث نابودی و فساد اموال است.(36)