در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

فلسفه حرمت ربا

باید توجه داشته باشیم که احکام شرع اسلام بر اساس تأمین مصالح فرد و جامعه تشریع شده است به این معنا که خداوند حکیم همه کارهای خود را بر اساس حکمت و مصلحت انجام میدهد و در این رابطه احکام و قوانینی که از جانب آن ذات مقدس برای بندگانش فرستاده شده است همه و همه بر اساس حکمت و مصلحت است و هیچ یک از آنها بدون فلسفه و حکمت نیست.
روی این اصل هر عملی را که اسلام واجب کرده است در انجام آن مصلحتی وجود دارد و لازم است برای تأمین مصالح مورد نظر شارع واجبات را به انجام برسانیم و هر عملی را که حرام کرده است بر این پایه است که دارای ضرر و مفسده است و لازم است برای احتراز از مفاسد و مضرّات، محرّمات الاهی را ترک کنیم.
مضرّات و مفاسد «ربا» نیز بطوریکه از آیات قرآن مجید و احادیث اهلبیت عصمت علیهم السلام استفاده میشود زیاد است که ما به ذکر برخی از آنها در اینجا مبادرت میکنیم:

«ربا خواری» ظلم است

ظلم ستیزی و عدالت خواهی از اصول اساسی و خدشه ناپذیر اسلام و جزء رسالت پیغمبران خدا است و برقراری عدل مهمترین هدف اقتصادی اسلام است.
و چون «رباخواری» با این اصل در تضادّ است اسلام آن را حرام کرده است.
معاملهای که در برگیرنده «ربا» است استثمار انسان و تضییع حقوق او است.
آیات 273 تا 280 قرآن کریم در سوره بقره با تشویق به انفاق و کمک به محرومان جامعه آغاز میشود و ثواب و فضیلت این کار مورد تذکر قرار میگیرد پس از آن حرام بودن «ربا» مورد تأکید است و بعد از آن و خوصوصیات روحی «رباخواران» و ذکر آثار «ربا» در مقایسه با انفاق و صدقات ذکر میشود و خداوند افراد مؤمن را با تأکید شدید از رباخواری برحذر میدارد و به آنها از عواقب رباخواری که اعلان مبارزه با خدا و پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم است خبر میدهد و در نهایت علّت حرام بودن ربا را که ظلم و استثمار است با این عبارت بیان میکند: وَ اِن تُبتُم فَلَکُم رُؤوسُ اَموَالِکُم لاَ تَظلِمُونَ وَلاَ تُظلَمُونَ.
یعنی: اگر از این عمل زشت «رباخواری» دست بردارید و توبه کنید اصل مال شما متعلق به شما است ـ و آن را فقط پس بگیرید ـ که در این صورت نه به واسطه گرفتن اضافه «ربا» ظلم کردهاید و نه به خاطر گرفتن اصل مالتان مورد ستم واقع شدهاید یعنی گرفتن اصل مال بدون زیادی فقط حق شما است.
بنابراین، این آیه از قرآن صراحت دارد که گرفتن ربا ظلم است و در روایتی از حضرت رضا علیه السلام نیز علّت حرمت ربا ظالمانه بودن آن ذکر شده است که فرمودند: لِما فی ذلِکَ مِن الفَسادِ و الظُّلمِ وَ فناءِ الاَموال.(33)
یعنی علّت حرام بودن ربا این است که اموال را به راه فساد و تباهی میکشاند و رباخواری ظلم است و موجب فنای اموال میگردد.

1ـ چرا رباخواری ظلم است؟

در دین اسلام منشأ مالکیت یکی از این سه چیز است و جریان اقتصادی معمولاً با این وسائل صورت میگیرد.
1. کار
«کار» ساده و یا تؤام با صنعت که محصول آن از آنِ کارگر است.
2. سرمایه و کار که هر دو در جریان اقتصادی مؤثّر باشند و هر دو از آنِ یک نفر باشد در این مورد هم، محصول از آن صاحب کار و سرمایه است.
3. کار از یک فرد و سرمایه از فرد دیگر که به عنوان مضاربه و یا مزارعه و یا مساقات و یا یکی دیگر از عقدهای مشروع در جریان اقتصادی تأثیر دارند و محصول آن از آنِ طرفین بر اساس قراردادشان میباشد مشروعیت این موارد در اسلام ثابت و مورد پذیرش است.
ولی در باب ربا کار فقط از طرف بدهکار صورت میگیرد و پول که رباخوار به گیرنده ربا داده است نوعاً در ذمّه اوست و در جریان اقتصادی نیست و بدهکار کار میکند و محصول کار او را یا همگی و یا قسمتی از آن را رباخوار از او میگیرد و این خود یک نوع ظلم است به علاوه این مسأله از جنبه اخلاقی نیز مهم است چه اینکه «ربا» در آمدی است که بدون زحمت به دست رباخوار میرسد و تحصیل درآمد دیگران بدون انجام کار مفید از نظر اخلاقی مذموم و ناپسند است چه اینکه روح تنبلی و تن آسانی را در جامعه ترویج میکند.