در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم: رباخواری سقوط و هلاکت جامعه را فراهم میکند

باید توجه داشت که بر اساس آیات قرآنی و روایات اهلبیت عصمت علیهم السلام اعمال انسانها ـ چه خوب و چه بد ـ دو نوع عکس العمل دارد:
1. عکس العمل دنیوی.
2. عکس العمل اُخروی.
یعنی اعمال و روحیّات خوب مانند انجام عبادتها، صداقت، امانت، عدالت، تقوی، وحدت، اتحاد، پاکی، انفاق، کمک به مردم و جهاد در راه خدا در همین دنیا موجب عزّت و عظمت فراوانی نعمتها و سلامت بدن و طول عمر و ارزانی نرخها و پدید آمدن رفاه زندگی میشود و در عالم آخرت موجب رسیدن نعمتهای الاهی و سعادت و ثواب اخروی میگردد. بلعکس اعمال بد و ملکات ناپسند مانند ظلم، حق شکنی، ترک امر به معروف و نهی از منکر، دروغ، خیانت، رشوه و نفاق در این عالم باعث سختی زندگی، سلب برکت، گرانی نرخها، کوتاهی عمرها، شیوع بیماریها و انواع گرفتاریها و در جهان آخرت موجب عذاب الاهی میشود.
بر این اساس است که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم «رباخواری» را باعث هلاکت جامعه معرفی میکند و میفرماید: إذا أرادَ الله بِقَومٍ هَلاکَاً ظَهَرَ فیهِمُ الرِّبا یعنی هنگامی که خداوند در نتیجه اعمال بد مردم اراده میکند در این دنیا آنها را مورد مکافات قرار بدهد «ربا» به عنوان یک بلا در میان آنها پدید میآورد و به این وسیله سقوط و هلاکتِ جامعه آنها را فراهم میکند.(31)
حرام و پلید بودن ربا در جامعه اسلامی مسلّم و رباخواری منفور است.

که این قسمت از اشعار سعدی در بوستان وی بیانگر آن است:
رباخواری از نردبانی فتاد شنیدم که هم در نَفَس جان بداد
پسر چند روزی گرِسِتن گرفت دگر با حریفان نشستن گرفت
بخواب اندرش دید و پرسید حال که چون رستی از حشر و نشر و سؤال
بگفت ای پسر قصه بر من مخوان بدوزخ در افتادم از نردبان
بنزدیک من شبرو راهزن به از فاسق پارسا پیرهن(32)

فلسفه حرمت ربا

باید توجه داشته باشیم که احکام شرع اسلام بر اساس تأمین مصالح فرد و جامعه تشریع شده است به این معنا که خداوند حکیم همه کارهای خود را بر اساس حکمت و مصلحت انجام میدهد و در این رابطه احکام و قوانینی که از جانب آن ذات مقدس برای بندگانش فرستاده شده است همه و همه بر اساس حکمت و مصلحت است و هیچ یک از آنها بدون فلسفه و حکمت نیست.
روی این اصل هر عملی را که اسلام واجب کرده است در انجام آن مصلحتی وجود دارد و لازم است برای تأمین مصالح مورد نظر شارع واجبات را به انجام برسانیم و هر عملی را که حرام کرده است بر این پایه است که دارای ضرر و مفسده است و لازم است برای احتراز از مفاسد و مضرّات، محرّمات الاهی را ترک کنیم.
مضرّات و مفاسد «ربا» نیز بطوریکه از آیات قرآن مجید و احادیث اهلبیت عصمت علیهم السلام استفاده میشود زیاد است که ما به ذکر برخی از آنها در اینجا مبادرت میکنیم:

«ربا خواری» ظلم است

ظلم ستیزی و عدالت خواهی از اصول اساسی و خدشه ناپذیر اسلام و جزء رسالت پیغمبران خدا است و برقراری عدل مهمترین هدف اقتصادی اسلام است.
و چون «رباخواری» با این اصل در تضادّ است اسلام آن را حرام کرده است.
معاملهای که در برگیرنده «ربا» است استثمار انسان و تضییع حقوق او است.
آیات 273 تا 280 قرآن کریم در سوره بقره با تشویق به انفاق و کمک به محرومان جامعه آغاز میشود و ثواب و فضیلت این کار مورد تذکر قرار میگیرد پس از آن حرام بودن «ربا» مورد تأکید است و بعد از آن و خوصوصیات روحی «رباخواران» و ذکر آثار «ربا» در مقایسه با انفاق و صدقات ذکر میشود و خداوند افراد مؤمن را با تأکید شدید از رباخواری برحذر میدارد و به آنها از عواقب رباخواری که اعلان مبارزه با خدا و پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم است خبر میدهد و در نهایت علّت حرام بودن ربا را که ظلم و استثمار است با این عبارت بیان میکند: وَ اِن تُبتُم فَلَکُم رُؤوسُ اَموَالِکُم لاَ تَظلِمُونَ وَلاَ تُظلَمُونَ.
یعنی: اگر از این عمل زشت «رباخواری» دست بردارید و توبه کنید اصل مال شما متعلق به شما است ـ و آن را فقط پس بگیرید ـ که در این صورت نه به واسطه گرفتن اضافه «ربا» ظلم کردهاید و نه به خاطر گرفتن اصل مالتان مورد ستم واقع شدهاید یعنی گرفتن اصل مال بدون زیادی فقط حق شما است.
بنابراین، این آیه از قرآن صراحت دارد که گرفتن ربا ظلم است و در روایتی از حضرت رضا علیه السلام نیز علّت حرمت ربا ظالمانه بودن آن ذکر شده است که فرمودند: لِما فی ذلِکَ مِن الفَسادِ و الظُّلمِ وَ فناءِ الاَموال.(33)
یعنی علّت حرام بودن ربا این است که اموال را به راه فساد و تباهی میکشاند و رباخواری ظلم است و موجب فنای اموال میگردد.