در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم: به یهودی و رباخوار سلام نکنید

میدانیم یکی از فرائض مهم اسلامی امر به معروف و نهی از منکر است و بر این اساس هر مسلمانی وظیفه دارد که به اندازه قدرت و امکانات خود دیگران را به کارهای نیک ارشاد و وادار کند و از انجام کارهای ناپسند جلوگیری به عمل بیاورد که حضرت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: امت من تا هنگامی که یکدیگر را امر به معروف و نهی از منکر میکنند و نیز همدیگر را در انجام کارهای خیر کمک و مساعدت مینمایند در سایه خیر و خوبی زندگی خواهند کرد ولی وقتی که این فریضه اسلامی را ترک کنند، برکت از زندگی آنها سلب میشود و بَدانِ آنها بر خوبانشان مسلط میگردند و در آسمان و زمین برای خود یار و یاوری پیدا نمیکنند.(28)
و نیز میدانیم در امر به معروف و نهی از منکر لازم است مراتب و درجات رعایت شود و یک مرتبه از آن بعد از اینکه گفتار ملایم نتیجهای نداد این است که با کسانی که مرتکب گناه میشوند با چهره درهم کشیده و با بی اعتنائی برخورد کنیم تا شاید این نوع برخورد آنها را متنبّه کند و از راه گناه به سوی راه صحیح زندگی برگرداند بر این پایه است گفتار حکیمانه پیغمبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله و سلم که رباخوار را در ردیف یهود قرار دادند و فرمودند: به یهودی(29) و رباخوار سلام نکنید.(30)

حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم: رباخواری سقوط و هلاکت جامعه را فراهم میکند

باید توجه داشت که بر اساس آیات قرآنی و روایات اهلبیت عصمت علیهم السلام اعمال انسانها ـ چه خوب و چه بد ـ دو نوع عکس العمل دارد:
1. عکس العمل دنیوی.
2. عکس العمل اُخروی.
یعنی اعمال و روحیّات خوب مانند انجام عبادتها، صداقت، امانت، عدالت، تقوی، وحدت، اتحاد، پاکی، انفاق، کمک به مردم و جهاد در راه خدا در همین دنیا موجب عزّت و عظمت فراوانی نعمتها و سلامت بدن و طول عمر و ارزانی نرخها و پدید آمدن رفاه زندگی میشود و در عالم آخرت موجب رسیدن نعمتهای الاهی و سعادت و ثواب اخروی میگردد. بلعکس اعمال بد و ملکات ناپسند مانند ظلم، حق شکنی، ترک امر به معروف و نهی از منکر، دروغ، خیانت، رشوه و نفاق در این عالم باعث سختی زندگی، سلب برکت، گرانی نرخها، کوتاهی عمرها، شیوع بیماریها و انواع گرفتاریها و در جهان آخرت موجب عذاب الاهی میشود.
بر این اساس است که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم «رباخواری» را باعث هلاکت جامعه معرفی میکند و میفرماید: إذا أرادَ الله بِقَومٍ هَلاکَاً ظَهَرَ فیهِمُ الرِّبا یعنی هنگامی که خداوند در نتیجه اعمال بد مردم اراده میکند در این دنیا آنها را مورد مکافات قرار بدهد «ربا» به عنوان یک بلا در میان آنها پدید میآورد و به این وسیله سقوط و هلاکتِ جامعه آنها را فراهم میکند.(31)
حرام و پلید بودن ربا در جامعه اسلامی مسلّم و رباخواری منفور است.

که این قسمت از اشعار سعدی در بوستان وی بیانگر آن است:
رباخواری از نردبانی فتاد شنیدم که هم در نَفَس جان بداد
پسر چند روزی گرِسِتن گرفت دگر با حریفان نشستن گرفت
بخواب اندرش دید و پرسید حال که چون رستی از حشر و نشر و سؤال
بگفت ای پسر قصه بر من مخوان بدوزخ در افتادم از نردبان
بنزدیک من شبرو راهزن به از فاسق پارسا پیرهن(32)

فلسفه حرمت ربا

باید توجه داشته باشیم که احکام شرع اسلام بر اساس تأمین مصالح فرد و جامعه تشریع شده است به این معنا که خداوند حکیم همه کارهای خود را بر اساس حکمت و مصلحت انجام میدهد و در این رابطه احکام و قوانینی که از جانب آن ذات مقدس برای بندگانش فرستاده شده است همه و همه بر اساس حکمت و مصلحت است و هیچ یک از آنها بدون فلسفه و حکمت نیست.
روی این اصل هر عملی را که اسلام واجب کرده است در انجام آن مصلحتی وجود دارد و لازم است برای تأمین مصالح مورد نظر شارع واجبات را به انجام برسانیم و هر عملی را که حرام کرده است بر این پایه است که دارای ضرر و مفسده است و لازم است برای احتراز از مفاسد و مضرّات، محرّمات الاهی را ترک کنیم.
مضرّات و مفاسد «ربا» نیز بطوریکه از آیات قرآن مجید و احادیث اهلبیت عصمت علیهم السلام استفاده میشود زیاد است که ما به ذکر برخی از آنها در اینجا مبادرت میکنیم: