پرسش ها و پاسخ ها جلد پنجم

نویسنده : آیت الله محمد تقی مصباح یزدی

اخلاق زنان

در قرآن، سفارش‌هایى درباره اخلاق زن آمده است. مهم‌ترین دستورهاى قرآن به زنان چیست؟
(77) نخستین سفارش قرآن به خانم‌ها، رعایت حجاب است كه در چند آیه مطرح شده است:
در آیه 31 سوره نور، مى‌خوانیم:
وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ ما ظَهَرَ مِنْها وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُیُوبِهِنَّ وَ لا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ
﴿ صفحه 329 ﴾
أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ ما مَلَكَتْ أَیْمانُهُنَّ أَوِ التّابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَ لا یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ ما یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلَى اللّهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛ و به زنان با ایمان بگو: چشم هاى خود را [از نگاه هوس‌آلود] فروگیرند و دامان خویش را حفظ كنند و زینت خود را به جز آن مقدار كه نمایان است، آشكار نسازند و [اطراف] روسرى‌هاى خود را بر سینه خود بیفكنند [تا گردن و سینه با آن پوشانده شود] و زینت خود را آشكار نسازند، مگر براى شوهرانشان یا پدرانشان یا پدرشوهرانشان یا پسرانشان یا پسران همسرشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسرانِ خواهرانشان یا زنانِ هم كیششان یا بردگانشان [= كنیزانشان]، یا افراد سفیه كه تمایلى به زن ندارند یا كودكانى كه از امور جنسى مربوط به زنان آگاه نیستند، و هنگام راه رفتن، پاهاى خود را به زمین نزنند تا زینتِ پنهانشان دانسته شود [و صداى خلخال كه بر پا دارند به گوش رسد] و اى مؤمنان! همگى به سوى خدا بازگردید تا رستگار شوید.
همچنین در آیه 59 سوره احزاب آمده است:
یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَ بَناتِكَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ یُعْرَفْنَ فَلا یُؤْذَیْنَ وَ كانَ اللّهُ غَفُوراً رَحِیماً؛ اى پیامبر! به همسران و دخترانت و زنانِ مؤمنان بگو: جلباب هاى خود [= روسرى‌هاى بلند] را بر خویش فرو افكنند، و این كار، براى این‌كه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند، بهتر است [و اگر تا كنون خطا و كوتاهى از آن‌ها سر زده، توبه كنند]. خداوند، همواره آمرزنده رحیم است.
آیه پیشین شامل سفارش‌هایى به خانم‌ها در باره رعایتِ حجاب بود؛ امّا در همین زمینه، خداوند به مردان نیز توصیه‌هایى كرده است تا حرمتِ خانم‌ها به ویژه زنان پیامبر را پاس دارند:
وَ إِذا سَأَلُْتمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجاب ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ...؛(78) و
﴿ صفحه 330 ﴾
هنگامى كه چیزى از وسایل زندگى را [به صورت عاریت] از آنان [= همسران پیامبر] مى‌خواهید، از پشت پرده بخواهید. این كار براى پاكىِ دل‌هاى شما و آن‌ها بهتر است.
دو آیه اخیر، درباره همسران پیامبر نازل شده است؛ امّا هیچ‌كدام ویژه آن‌ها نیست. حجاب میان همه زنان مسلمان مشترك است و در ضمن، جمله «ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِهِن» در آیه اخیر علّت حكم را بیان مى‌كند و مى‌توان آن را درباره همه زن‌ها تعمیم داد؛ بنابراین، آیه شریفه، مرد مسلمان را نیز به رعایت احترامِ حجابِ همه خانم‌هاى اجنبى، موظّف كرده است.
دومین توصیه به خانم‌ها این است كه با مرد اجنبى كم‌تر اختلاط داشته باشند؛ البتّه اگر زن با رعایت حدود حجاب شرعى در بازار رفت و آمد كرد، از نظر قانونى قابلِ تعقیب نیست، مگر این‌كه به فساد و فحشا كشیده شود؛ امّا از نظر اخلاقى، زن مسلمان موظّف است خود را از مرد اجنبى دور نگه دارد و بكوشد تا كارش در محیط خانه باشد.
گاهى ممكن است وضع خاصّى پیش آید و مصالح اجتماعى و سیاسى، اقتضاى شركت زنان در اجتماع را داشته باشد كه در این صورت نیز تا حدّ ممكن، باید اجتماع زنان از مردها جدا باشد. اختلاط زن و مرد اجنبى ـ به ویژه اگر زن آرایش كرده باشد ـ از نظر اسلام ارزش اخلاقى منفى دارد. قرآن كریم مى‌فرماید:
وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الْأُولى...؛(79) و در خانه‌هاى خود بمانید، و همچون دوران جاهلیتِ نخستین [با آرایش میان مردم] ظاهر نشوید.
سومین سفارش به خانم‌ها، رعایت حیا است. حیا به این معنا است كه انسان به سببب ترس از آلوده شدن به گناه، خود را از مظانِّ آلودگى به گناه دور بدارد؛ بنابراین، هرگونه كم‌رویى یا ضعف نفس را نمى‌توان حیا نامید.
قرآن كریم، در داستان دختران شعیب مى‌گوید:
فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشِی عَلَى اسْتِحْیاء...؛(80) یكى از آن دو [دختر ]به سراغ او [= حضرت موسى(علیه السلام) ]آمد؛ در حالى كه با نهایتِ حیا گام برمى‌داشت.
از این آیه استفاده مى‌شود كه حیا براى زن، ارزش اخلاقى ویژه دارد.
﴿ صفحه 331 ﴾
سفارش چهارم به خانم‌ها آن است كه هنگام سخن گفتن با مردان، وقار و متانت را رعایت كنند و كیفیّتِ سخن گفتنشان به گونه‌اى نباشد كه هوس آنان را برانگیزد. خداوند در این‌باره مى‌فرماید:
فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً؛(81) پس به گونه‌اى هوس‌انگیز سخن نگویید كه بیماردلان در شما طمع كنند، و سخن شایسته بگویید.
مخاطب این آیه، همسران پیامبر هستند؛ امّا به طور مسلّم این یك سفارش اخلاقى است كه رعایت آن براى هر زن مسلمانى رجحان اخلاقى دارد.

احكام ویژه زنان پیامبر

درباره پیامبر اسلام و زنان ایشان در قرآن احكام ویژه‌اى آمده است. این احكام و حكمت آن‌ها چیست؟
(82) پیامبر گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله) به دلیل شخصیّت بى‌نظیرى كه در عالم آفرینش دارد و براساس مصالحى كه ما از آن بى‌خبریم و خداى متعالى مى‌داند، داراى یك رشته حقوق و تكالیف فردى، خانوادگى و اجتماعى بود كه به حضرت اختصاص داشت و هیچ یك از مسلمانان با وى در آن موارد شریك نبود. بعضى از این موارد در آیات قرآن آمده، و به زنان پیامبر ناظر است؛ از جمله:
أ. هریك از زنان وى كه كار زشت مسلّمى را انجام دهد، عذابش دو برابر خواهد بود. (احزاب،30)
ب. هر كدام از زنان او كه فرمانبر خداى متعالى و پیامبر باشد و كارى شایسته كند، پاداشش دو برابر است. (احزاب، 31)
ج. زنان مى‌توانند خود را به پیامبر هبه كنند و به كسى غیر از پیامبر(صلى الله علیه وآله) جایز نیست.(احزاب، 50)
د. براى هیچ كس غیر از او، داشتنِ بیش از چهار همسر دائم (در یك زمان) جایز نیست. (احزاب، 52)
﴿ صفحه 332 ﴾
هـ.(83)از مجموعه این احكام ویژه به دست مى‌آید كه نبىّ گرامى اسلام، موقعیّت ممتازى در پیشگاه الاهى دارد كه براساس آن ویژگى‌ها، به نبوّت و رسالت رسیده و بر او وحى نازل شده است و تكلیف بزرگ هدایت بشر بر دوش وى گذاشته شده، و از سوى دیگر، حقوق و امتیازهاى خاصّى نیز براى حضرت قرار داده شده است. آن‌چه بدان یقین داریم، این است كه خداوند، حكیم و علیم است، و كارهاى الاهى و احكام آسمانى هیچ یك بدون مصلحت نیست؛ امّا آن حكمت‌ها دقیقاً چیست، خبر نداریم؛ واللّه العالم.

زن‌گرایى در جهان معاصر

عوامل پدید آمدن و رشد نهضت‌هاى دفاع از زن در جهان معاصر، به ویژه در كشورهاى غربى چیست؟
(84) در این زمینه، پژوهشگران تحقیق‌هایى كرده، و عواملى را بر شمرده‌اند. به طور خلاصه مى‌توان گفت: سه عامل اساسى در به پدیدآمدن و رشد نهضت‌هاى دفاع از حقوق زن بیش‌ترین تأثیر را داشته است:
1. هوسرانى و شهوت‌طلبىِ مردان: شكّى نیست كه در هر یك از جوامع و فرهنگ‌هاى بشرى و به ویژه در نظام‌هاى دینى، زنان كم و بیش قید و بندهایى از قبیل «حجاب» داشته‌اند. مردان شهوت پرست در صدد برآمدند تا با عناوین فریبنده‌اى چون «حقوق زن» و «آزادى زنان» آنان را از آن قید و بندها رها سازند و از خانه‌ها بیرون بكشند و بدین ترتیب، به ارضاى هرچه بیش‌تر شهوت‌هاى حیوانى خود بپردازند.
2. بهره‌كشى اقتصادى از زنان: پس از صنعتى شدن كشورهاى غربى، سرمایه‌داران و كارفرمایان به جست و جوى نیروى كار ارزان برخاستند و چون زنان تا آن زمان و در آن ممالك، درآمدى نداشته، به طور طبیعى مى‌پذیرفتند كه مزدى كم‌تر از مردان به آنان بپردازند، كارخانه‌داران در صدد سوءاستفاده از این وضع برآمدند. شعارهایى از قبیل: «زنان باید آزاد باشند؛ در چهاردیوارى خانه محصور نمانند؛ استقلال اقتصادى داشته باشند و در صحنه‌هاى
﴿ صفحه 333 ﴾
اجتماعى به كار و سازندگى مشغول شوند»، دستاویز خوبى براى كارخانه‌داران بود تا به این وسایل بتوانند زنان را به محیط كارخانه‌ها بكشانند و از آنان بهره‌بردارى اقتصادى كنند.
3. استفاده از آراى سیاسى زنان: در نظام‌هاى مردم‌سالار (دموكراتیك) كه مدّعىِ اتّكاى حكومت بر آراى مردمند، جاه‌طلبان و شیفتگان قدرت، چون زنان را انعطاف‌پذیرتر و تأثیر تبلیغ‌ها را در آنان بیش‌تر مى‌یافتند و از طرفى نیازمند آراى بیش‌ترى بودند، كوشیدند تا آنان را به میدان اجتماع و سیاست وارد كنند و با فریفتن و تحت تأثیر قرار دادنِ آنان، آراى بیش‌ترى به دست آورند و بر اریكه قدرت تكیه زنند.