پرسش ها و پاسخ ها جلد چهارم

نویسنده : آیت الله محمد تقی مصباح یزدی

حقّانیت چند دین و مذهب؟

آیا مى‌توان به حقانیت چند دین و مذهب و آیین قائل شد؟
پاسخ: همانطور كه گذشت پلورالیسم و كثرت‌گرایى یك بُعد عملى دارد كه از این جهت اسلام داعیه‌دار نرمش و مدارا و همزیستى مسالمت‌آمیز با پیروان ادیان و مذاهب مختلف است. اگر نگوییم مبتكر و پیشقدم در این زمینه اسلام است، لااقل اسلام موافق با رعایت حقوق اقلیت‌هاى مختلف دینى و مذهبى است و در این جهت توجه به سخن بلند و معروف مولا على(علیه السلام)كفایت مى‌كند كه وقتى شنیدند اصحاب معاویه خلخال از پاى یك دختر یهودى كشیده‌اند، فرمود: اگر شخص مسلمان از غصه این امر بمیرد، جا دارد.
اما سخن بر سر این است كه در برخورد با پدیده كثرت در میان ادیان و مذاهب، آیا مى‌توان همه را بر حق دانست؟ آیا مى‌توان گفت اسلام حقّ است، مسیحیت هم حقّ است؟ براى پاسخ به این سؤال نگاهى به محتواى اسلام و مسیحیت مى‌اندازیم تا ببینیم كه مى‌توان به حقانیت هر دو اعتراف كرد یا پذیرفتن حقانیت یكى مستلزم انكار دیگرى است؟
اوّلین مسأله‌اى كه در اسلام داریم، اصل «توحید» است. یعنى خداوند یكى است و قابل تجزیه و تعدّد نیست و نه از كسى زاده شده و نه فرزندى دارد. اما اوّلین اصل در مسیحیت «تثلیث» است. گذشته از فرقه‌هاى نادر و شاذ، مذهب كاتولیك و پروتستان و ارتدوكس كه سه مذهب مهم مسیحیت‌اند مى‌گویند سه خدا ـ اب و ابن و روح القدس ـ داریم. و راه نجات از شقاوت و عذاب، قبول تثلیث است. در تفسیر این سه اصل و اُقنومْ مطالب بسیارى گفته و نوشته شده است و جز عده قلیلى كه تثلیث را امرى خارج از اصل مسیحیت مى‌دانند، بقیه آن را قبول دارند و به نحوى الوهیت مسیح یا فرزند خدا بودن او را مى‌پذیرند.
﴿ صفحه 256 ﴾
قرآن در برخورد با امثال این سخن مى‌فرماید: كسانى كه براى خداوند فرزند قائل شده‌اند، حرفى زده‌اند كه جا دارد آسمانها از هم پاشیده شود و زمین از هم بشكافد و كوهها پاره پاره گردند.(12) یا در جاى دیگر مى‌فرماید به خداوند یكتا و پیامبرانش ایمان آورید و قائل به تثلیث نشوید كه این براى شما بهتر است.(13) یا مى‌فرماید: كسانى كه مى‌گویند خداوند یكى از سه خدا است كافر شده‌اند.(14)
آیا عقل هیچ انسانى ـ چه رسد به انسان مسلمان ـ مى‌پذیرد كه توحید و تثلیث هر دو صحیح و حقّ‌اند. یكى مى‌گوید تا موحّد نشوى و خداى یگانه را نپذیرى وارد جرگه مسلمانان نمى‌شوى و شرط اولیه براى ورود به اسلام و حقانیت، توحید است؛ و دیگرى مى‌گوید تا تثلیث را نپذیرى مسیحى نمى‌شوى و نجات پیدا نمى‌كنى و به سعادت نمى‌رسى. بین این دو سخن، فاصله بسیار است. كما اینكه اگر این دو دین را با بودائیت كه مى‌گوید نه خدایى وجود داشته و نه وجود خواهد داشت، مقایسه كنیم هیچگاه این‌ها با هم جمع نمى‌شوند. «خدا وجود دارد» با «خدا وجود ندارد» متناقض هستند، همانگونه «خدا سه تا است» با «خدا وجود ندارد»، متناقض هستند. جمع بین اینها به شوخى و افسانه نزدیكتر است تا به مطلبى جدّى و واقعى.
همچنین اگر نگاهى به شریعت و احكام اسلام و مسیحیت بیندازیم، مى‌بینیم كه اعتراف به حقانیت هر دو غیر ممكن است. اسلام مى‌گوید خوردن گوشت خوك حرام است. مسیحیت مى‌گوید گوشت خوك حلال است. در اسلام، على(علیه السلام) مى‌فرماید اگر یك قطره شراب در چاهى بریزد و از آب آن چاه گیاهى بروید و از آن گیاه حیوانى و گوسفندى بخورد، من از گوشت آن گوسفند نمى‌خورم. اما در مسیحیت آمده است كه وقتى كشیشى نان را در شراب زد و دهان شما گذاشت، نان را كه خوردید این شراب تبدیل به خون عیسى مى‌شود.(15) با توجّه به این موارد و موارد فراوان دیگر نظیر آن، آیا انسان عاقل مى‌پذیرد كه اسلام یك صراط مستقیم به حق و قلّه كمال و سعادت باشد و مسیحیت هم یك صراط مستقیم، بودائیت هم صراطى دیگر و ...؟!
﴿ صفحه 257 ﴾

صراط‌هاى مستقیم

آیا قائل‌شدن به صراط‌هاى مستقیم در دایره اسلام صحیح است؟
پاسخ: اعتقاد به صراط‌هاى مستقیم بر حسب تفسیر پلورالیسم به وجود حقایق متعدّد و مختلف در مسأله واحد، همان گونه كه در پاسخ به پرسش قبلى اشاره كردیم، به هیچ وجه قابل قبول نیست.
اما بر طبق تفسیر پلورالیسم به وجود حقیقت واحد و عدم دسترسى بشر به آن، در این فرض هم اعتقاد به صراطهاى مستقیم بصورت كلّى باطل است، لكن فقط در محدوده‌اى بسیار جزئى مى‌توان آنرا پذیرفت؛ همان كه مفسّران در كتاب‌هاى خود از آن به «سبُل» تعبیر كرده‌اند و نه «صراط‌ها». «صراط» یعنى یك بزرگراه اصلى كه یكى بیشتر نیست و با یقینیات اثبات مى‌شود. در مواردى راه‌هاى فرعى‌اى وجود دارند كه ممكن است در آنها انحرافاتى پیش بیاید كه به اصل دین لطمه‌اى نمى‌زنند ولى پذیرفتن این راه‌ها به معناى متعدد بودن «صراط مستقیم» نیست. لذا خداوند در قرآن «صراط» را واحد در نظر گرفته است و «سُبل» را متعدد؛ مى‌فرماید: «وَاِنَّ هَذَا صِرَاطِى مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَلاَتَتَّبِعُوا السُبُل(16)؛ این است راه راست من از آن پیروى كنید و از راه‌هاى دیگر متابعت ننمایید.» البّته در متنِ «صراط مستقیم» و در كنارِ آن هم سبُل متعددّى وجود دارد كه قابل قبول‌اند؛ مثلا خداوند مى‌فرماید: «اَلَّذیِنَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا(17)؛ كسانى كه در راه ما كوشش مى‌كنند ما آنان را به راه‌هاى خویش هدایت مى‌كنیم.» در این آیه «سبُل» قابل قبول دانسته شده‌اند كه به منزله خطوطى در بزرگراهِ صراط مستقیم بشمار مى‌روند.

انگیزه طرح تفكر پلورالیسم دینى در جامعه ما

انگیزه طرح تفكر پلورالیسم دینى در جامعه ما چیست؟
پاسخ: چندى است كه در مطبوعات و نشریات و سخنرانى‌ها از سوى بعضى افراد مشكوك، تفكر پلورالیسم در باب ادیان ترویج مى‌شود و تأكید مى‌گردد كه اسلام خوبیهایى دارد و مسیحیت و سایر ادیان و آیین‌ها نیز خوبیهایى دارند؛ و باید با دیده احترام و رأفت و تسامح به عقاید دیگران نگاه كرد و همانطور كه دوست داریم دیگران به عقیده ما احترام بگذارند و آنها
﴿ صفحه 258 ﴾
را به دین خود دعوت مى‌كنیم، به سایرین هم باید حق بدهیم كه خود را بر حق بدانند و به سوى دین خود دعوت كنند و عقیده آنها نیز محترم و معتبر است.
انگیزه طرح اینگونه مباحث و تفكرّات در جامعه ما مى‌تواند چنین امورى باشد:
الف) جلوگیرى از صدور فرهنگ اسلامى و فرهنگ انقلاب: وقتى همه سخن‌ها و ادیان و عقاید صحیح بود، پس لزومى ندارد كه سایرین هم به اسلام دعوت شوند. وقتى سخن یك مسیحى هم صحیح است چه لزومى دارد كه او هم بیاید و مسلمان شود. وقتى مادّیون هم سخنشان حق است و سلیقه‌شان اقتضاى آن را دارد، چه لزومى‌دارد كه الهیون آنها را به سوى خدا دعوت كنند. چرا موحّد، مشرك را به توحید دعوت كند و چرا ... در نتیجه فكر انقلابى و اسلامى در محدوده خاصى باقى مى‌ماند و بالندگى و تحرّك و دعوت خود را از دست خواهد داد و عقیم خواهد شد.
ب) هموار كردن راه نفوذ افكار و عقاید و ارزشهاى مادى و غربى در جامعه ما: وقتى دین و فرهنگ و ارزشهاى ما مطلق نبود و تنها دینِ حق را اسلام ندانستیم، قهراً راه براى سایر ادیان و مكاتب باز مى‌شود. وقتى سایر فِرَق و مذاهب هم حق هستند، چرا ما از سلیقه‌ها و مزایا و ارزشهاى دیگران پیروى نكنیم؟!
نتیجه دو مطلب بالا، از بین رفتن تعصّب و عِرق مذهبى است. و وقتى غیرت و حمیّت دینى كه مانع نفوذ افكار انحرافى و غلط است لطمه خورد و روحیه تسامح و تساهل و بى‌تفاوتى نسبت به عقاید و مقدّسات و ارزشها در بین جوانان و افراد جامعه رسوخ كرد در این هنگام است كه دشمنان اسلام و انقلاب به هدف خود مى‌رسند؛ زیرا راه نفوذ و تحمیل ارزشهاى مادى و غربى باز شده و زمینه سلطه مجدد جهان كفر و استكبار فراهم گردیده است.