فهرست کتاب


گنجینه معارف 3 (110 موضوع)

محمد رحمتی شهرضا

شعر

تو را ایزد چو بر دشمن ظفر داد
به كام دوستانش سر جدا كن
وگر خواهى ثواب نیكمردان
طمع از جان بِبُر او را رها كن
«ابن یمین»
در عفو، لذّتى است كه در انتقام نیست. «سعدى»
گر عظیم است از فرودستان گناه
عفو كردن از بزرگان اعظم است
از بزرگان عفو بوده است از فرودستان گناه. (ز ابتداى دور عالم تا به عهد پادشاه...).

نكات

مردانگى و جوانمردى، از خصلت هاى ارزشمندى است كه انسان را به «اصول انسانى»، «شرافت»، «تعهّد و پیمان» و رعایت حال درماندگان پایبند مى سازد. كسى كه به حق وفادار بماند و از پستى و ستم گریزان باشد، از ضعیفان پشتیبانى كند، از خیانت و نیرنگ دورى گزیند، و به ظلم و حقارت و دنائت تن ندهد، اهل گذشت و ایثار و فداكارى باشد، «جوانمرد» است. «فتى» به جوانمرد گفته مى شود و فتوّت، همان مردانگى است. در فرهنگ گذشته، به معناى عیّارى به كار مى رفته كه جنبه اجتماعى داشته و عیاران گروهى بودند كه به خنجر و سلاح مجهّز بودند و از دیگران مال مى گرفتند و از محلّى به محلّى مى رفتند، در عین حال، جانب مردانگى و بلند نظرى را نگه مى داشتند و گاهى دفاع یك قسمت از شهر یا محلّه به عهده آنان بود. به اهل محل، دروغ نمى گفتند، تجاوز نمى كردند، اهل خیانت نبودند و به صفاتى همچون بخشش، آزادگى، شجاعت، مهمان نوازى، بزرگ منشى و وفاى به عهد آراسته بودند. اینان براى خود آداب و عادات و فرهنگ خاصّى داشتند. در فرهنگ دینى، «فتوّت» به نوعى بذل و بخشش، نیكى به دیگران، گشاده رویى، عفاف و خویشتن دارى، پرهیز از آزار دیگران، و دورى از دنائت و پستى تفسیر شده است. حضرت على(علیه السلام) فرموده است: نظام فتوّت و جوانمردى، تحمّل لغزش هاى برادران و رسیدگى شایسته به همسایگان است. قرآن كریم از جوانان یكتاپرستى كه در دوران حاكمیّت دقیانوس، از ظلم و شرك او گریختند و به غار پناه بردند (اصحاب كهف) با تعبیر «فتیه» (جوانمردان) یاد مى كند. یاران امام حسین(علیه السلام) زیباترین جلوه هاى جوانمردى و فتوّت را در حماسه عاشورا از خود نشان دادند، چه با حمایتشان از حق، چه با جانبازى در ركاب امام تا شهادت، چه در برخورد انسانى با دیگران، حتّى دشمنان. اباعبدالله الحسین(علیه السلام) ، خود مظهر اعلاى فتوّت بود. وى از یاران شهیدش و جوانمردانى از آل محمد(صلى الله علیه و آله) كه روز عاشورا به شهادت رسیدند، با همین عنوان یاد مى كند و از زندگى پس از شهادت آن عزیزان به خون آرمیده، احساس دلتنگى مى كند. به نقل تواریخ، حتّى سر مطهّر امام حسین(علیه السلام) بر فراز نى، آیاتى از سوره كهف تلاوت كرد و از ایمان آن جوانمردان (فتیه) یاد نمود. عمل مسلم بن عقیل، در خانه هانى مبنى بر ترور نكردن ابن زیاد را نیز مى توان از جوانمردى مسلم دانست. هانى هم به نوبه خود جوانمرد بود. وقتى او را به اتهام پنهان كردن مسلم در خانه اش دستگیر كرده به دارالاماره بردند، ابن زیاد از او مى خواست كه مسلم را تحویل دهد. اما هانى این را نامردى مى دانست، در پاسخ آنان گفت: «به خدا قسم هرگز او را نخواهم آورد. آیا مهمان خودم را بیاورم و تحویل بدهم كه او را بكشى؟ به خدا قسم سوگند اگر تنهاى تنها و بدون یاور هم باشم او را تحویل نخواهم داد، تا در راه او كشته شوم!» در مسیر راه كوفه، وقتى امام حسین(علیه السلام) با سپاه حُر برخورد كرد و آنان راه را بر كاروان حسینى بستند، زهیر بن قین به امام پیشنهاد كرد كه اینان گروهى اندكند و ما مى توانیم آنان را از بین ببریم و جنگ با اینها آسان تر از نبرد با گروه هایى است كه بعدا مى آیند. امام فرمود: «ما كُنتُ لِابداَهُم بالقتال؛ من شروع به جنگ نمى كنم.» این یك گوشه از مردانگى امام است. صحنه دیگر، آب دادن به سپاه تشنه حر بود كه از راه رسیده بودند. سیدالشهداء(علیه السلام) دستور داد همه آن لشكر هزار نفرى را حتّى اسب هایشان را سیراب كنند! یكى از آنان كه دیرتر رسیده و تشنه تر و بى رمق تر بود، امام به دست خود او و اسبش را سیراب كرد. روز عاشورا، همین حُر، وقتى تصمیم گرفت به یاران امام بپوندد، توبه كنان نزد امام آمد. امیدى نداشت كه امام از گذشته او بگذرد، ولى جوانمردى امام او را پذیرا شد و توبه اش قبول گشت. مردانگى و وفاى اباالفضل نیز در كنار نهر علقمه جلوه كرد. وقتى تشنه كام وارد فرات شد و خواست آب بنوشد با یادآورى عطش برادر و كودكان خیمه ها، آب ننوشید و لب تشنه از شریعه فرات بیرون آمد. وقتى شمر براى حضرت اباالفضل امان نامه آورد، وى امان او را رد كرد و شمر را لعنت نمود و فرمود: براى ما امان نامه مى آورى در حالى كه پسر پیامبر، امان و امنیت ندارد؟! زندگى و مرگ و پیكار و شهادت حسین بن على(علیهماالسلام) همه مردانه بود و از روى كرامت و بزرگوارى. در زیارتنامه آن حضرت آمده است كه: «كریمانه جنگید و مظلومانه به شهادت رسید.» همه یاران امام نیز كه در صحنه دفاع از حجّت خدا و دین الهى تا پاى جان ماندند و صحنه و میدان را رها نكردند و به امام خویش پشت نكردند و بر سر عهد و پیمان خود ماندند، جوانمردان فتوّت پیشه اى بودند كه مردانگى را در مكتب اهل بیت آموخته بودند. پاى بندى عاشوراییان به اصول انسانى و حمایت از مظلوم و بى تفاوت نبودن در برابر جنایت و ستم و یارى رساندن به بى پناهان، از آنان چهره هایى درخشان و ماندگار پدید آورده است كه در نسل هاى بعد هم دلیران و آزادگان، رسم جوانمردى را از آنان آموختند.

لطیفه