سیصد نکته در مدیریت اسلامی

مصطفی مؤمنی

نكات 166 تا 180

تنبیه و عبرت
وَ لْیَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنینَ (نور، 2)
در هنگام اجرای حدّ بر زن و مردی كه مرتكب گناه اخلاقی شدهاند، عده ای از مردم حضور داشته باشند و کیفر آنها را مشاهده کنند.

166.مجازات متخلفان در سازمان باید به گونه‌ای باشد كه دیگران از آن عبرت گیرند، زیرا مجازات، علاوه بر تنبیه فرد متخلف، هدف تربیتی سازمانی و عمومی را نیز به دنبال دارد.

تنبیه، متناسب با تخلف
وَ الَّذی تَوَلّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظیمٌ (نور، 11)
كسی كه در انجام گناه نقش اصلی را ایفا كرده است، عذاب بزرگ و مجازات سنگینی در انتظارش است.

167.تنبیه و توبیخ باید متناسب با میزان نقش افراد در تخلف باشد. كسی كه نقش محوری داشته است قطعاً مجازات بیشتری نسبت به دیگران خواهد داشت.

تخریب شخصیت‌ مدیران
إِنَّ الَّذینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشیعَ الْفاحِشَةُ فِی الَّذینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ فِی الدُّنْیا وَ اْلاخِرَةِ ... (نور، 19)
كسانی‌كه به دنبال بی‌ آبرو کردن مؤمنان هستند، عذابی دردناك خواهند داشت.

168.تخریب اهل ایمان به خصوص مدیران و مسؤولان، امری است كه باید به شدت با آن برخورد شود و عوامل آن، مجازات سختی شوند.

نماز در اداره
رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ ... (نور، 37)
بندگان خوب خدا كسانی هستند كه تجارت و كارهای روزانه آنها را از یاد خدا و برپاداشتن نماز غافل نمی‌كند.

169.مدیران نظام اسلامی باید در هنگام اذان، برای اقامة نماز قیام نمایند و انجام کار اداری مانع اقامه نماز نشود.

اجازه از مافوق
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ ... لَمْ یَذْهَبُوا حَتّى یَسْتَأْذِنُوهُ ... فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ ... (نور، 62 )
مؤمنان واقعی كسانی هستندكه ... بدون اجازة او از مجلس بیرون نمی‌روند. پس ای پیامبر، اگر كسی از تو اجازه خواست كه به كارهای شخصی خود بپردازد، هر كه را خواستی اجازه بده.

170.افراد و كاركنان سازمان، برای گرفتن مرخصی (و انجام كارهای شخصی)، باید مقام مافوق را در جریان قرار دهند تا به فرآیند كارهای سازمان لطمه وارد نشود.
171.مدیران می‌توانند با درخواست مرخصی كاركنان موافقت كنند و می‌توانند برای رعایت مصلحتی بالاتر، موافقت نكنند.

آموزش كاركنان
لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتیلاً (فرقان، 32)
خداوند در جواب كسانی که می‌گفتند: چرا قرآن یكباره نازل نمی‌شود و آیه به آیه فرود می‌آید، می‌فرماید: قرآن را به تدریج نازل كردیم تا این ارتباط دایمی باعث دلگرمی پیامبر شود.

172.آموزش كاركنان باید مرحله به مرحله و به تدریج پیگیری شود.
173.یكی از وظایف مدیران ارشد، دلگرم كردن و اطمینان بخشیدن به مدیران رده‌های پایین‌تر است.

مدیر و معاون
وَ یَضیقُ صَدْری وَ لا یَنْطَلِقُ لِسانی فَأَرْسِلْ إِلى ‌هارُونَ (13) ... فَاذْهَبا بِآیاتِنا إِنّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ (شعرا، 15)
موسی به خداوند گفت: سینه‌ام تنگ می‌گردد و زبانم باز نمی‌شود، پس‌هارون را نیز رسالت بده تا مرا یاری كند. خداوند فرمود: تو و ‌هارون همراه با معجزات حركت كنید و به سراغ فرعون بروید كه ما با شما هستیم و به گفتگوهای شما شنوا و آگاهیم.

174.ظرفیّت افراد متفاوت است، جز خداوند همة افراد محدودیت دارند و ممكن است در شرایطی گرفتار فشارهایی شوند. (موسی به خدا گفت: سینه‌ام تنگ شده است.) رهبری و مدیریت به سعة صدر نیاز دارد.
175.به هنگام پذیرش مسؤولیت لازم است مدیر نقاط ضعف خود را بیان كند و صراحت و صداقت به خرج دهد.
176.در بعضی مأموریت‌ها و كارها، فعالیت تیمی لازم است تا هدف محقّق شود.
177.مدیران و رهبران باید ضعف‌هایشان را با بكارگیری دیگران، جبران كنند.
178.مدیران و افراد سازمان باید انسان‌های شایستة دیگر را برای تصدّی مسؤولیت‌ها معرّفی نمایند.
179.برای مبارزه با مشكلات، باید به سراغ سرچشمه‌ها رفت. شناسایی سرچشمه‌ها همیشه كار آسانی نیست و نیاز به دقت و توجه زیاد دارد.
180.آگاهی دقیق و لحظه به لحظة مدیران از مأموریت‌های مهم یك ضرورت است، چنان‌كه حضرت حق به حضرت موسی می‌فرماید: ما گفتگوهای شما را می‌شنویم.

نكات 181 تا 196

تعهد و تخصص
یَأْتُوكَ بِكُلّ ِ سَحّارٍ عَلیمٍ (شعرا، 37)
وزرا و مشاورین به فرعون گفتند: ساحران و جادوگران را از سراسر مصر دعوت كن تا با موسی مبارزه كنند.

181.اگر متخصصین، متعهد نباشند در خدمت فرعون‌ها در می‌آیند. یكی از شرایط مهم انتصاب‌ها باید تعهد در كنار تخصص باشد.

ابلاغ دستورات
إِنّی لَكُمْ رَسُولٌ أَمینٌ (شعرا، 107)
پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله به مردم می‌فرماید: من برای شما پیامبری امین بوده و كلام خدا را بدون كم و زیاد به شما رساندهام.

182.مجرای اطلاع رسانی دستورات و ابلاغ‌ها و آیین نامه‌ها (مدیریت اداری سازمان‌ها) باید امین و امانت دار باشد تا در فرایند ابلاغ دستورات، انحراف و نقصی پیش نیاید و محتوای آن تغییر نکند.
دوری از اسراف
وَ لا تُطیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفینَ (شعرا، 151)
ای مؤمنان، از اسرافكاران فرمان نبرید.

183.كسانی كه اهل اسراف هستند نباید در مناصب مدیریتی قرار بگیرند. حیف و میل كردن منابع سازمان و تجمل‌گرایی، عامل مرگ زودرس در چرخة عمر سازمان‌هاست. به ویژه اگر سازمان دولتی باشد، اسراف بیت المال از گناهان كبیره می‌باشد.

شفاف سازی انتظارات
وَ ما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّ لَها مُنْذِرُونَ (شعرا، 208)
ما مردم هیچ منطقه ای را هلاك نكردیم مگر آنکه آنها را هشدار دادیم.

184.قبل از اعمال سیستم تنبیه، باید تخلفات و مجازات آنها به طور كامل بیان شود.


فروتنی با زیردستان
وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنینَ (شعرا، 215)
ای پیامبر! با مؤمنانی كه از تو پیروی می‌كنند متواضع باش.

185.رفتار مدیران با زیردستان باید متواضعانه باشد، البته تواضع به معنای كنار گذاشتن قاطعیت نیست، بلكه ضمن قاطع بودن در تصمیم گیری، باید برخوردی متواضعانه و مؤدبانه داشت.

نظم، بسیج منابع
وَ حُشِرَ لِسُلَیْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنّ ِ وَ اْلإِنْسِ وَ الطَّیْرِ فَهُمْ یُوزَعُونَ (نمل، 17)
سپاهیان سلیمان، از جن‌و‌انس و پرنده، همه گرد آمدند، و به دستور سلیمان، به صفّ شدند.

186.مدیریت سازمان باید دارای نظم ساختاری و اجرایی باشد. (هم در تعریف فرآیندها و هم در اجرا باید اصل نظم رعایت شود.)
187.در نیل به اهداف، باید از تمام امكانات و منابع بهره گرفت. (چنان كه سلیمان از جن و انس و پرنده برای اداره حکومت استفاده می‌كرد.)

مأموریت كاركنان، گزارش‌گیری
وَ تَفَقَّدَ الطَّیْرَ فَقالَ ما لِیَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الْغائِبینَ (20) َلاُعَذِّبَنَّهُ عَذابًا شَدیدًا أَوْ َلاذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنّی بِسُلْطانٍ مُبینٍ (21) فَمَكَثَ غَیْرَ بَعیدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقینٍ (نمل، 22)
حضرت سلیمان جویای حال هدهد شد و گفت: چرا هدهد حضور ندارد؟ اگر دلیلی موجه برای غیبتش نداشته باشد، او را كیفری سخت خواهم داد. پس دیری نپایید كه هدهد آمد و گفت: از چیزی آگاهی یافتم كه تو از آن اطلاع نداری، برای تو از منطقة سبا گزارشی مهم و درست آوردهام.

188.تفقد از زیردستان و بازدید از كار آنان در انگیزش سازمانی نقش مهمی را ایفا می‌كند و باعث دلگرمی كاركنان می‌گردد.
189.بازدید حضوری، یكی از روش‌های لازم در نظارت و بازرسی است.
190.تسلط علمی بر وظیفة افراد سازمان از جمله شرایط لازم برای مدیران است. (به خصوص در سطح مدیریت اجرایی و عملیاتی)
191.نظارت دقیق بر حضور و غیاب نیروها و بررسی حضور مؤثر یا غیر مؤثر ایشان در فرآیند انجام كار، از جمله وظایف مدیران است كه باید به افراد مطمئن یا روش‌های كم خطا، تفویض گردد.
192.در بروز تخلفات، باید دلایل و توجیهات فرد متخلف شنیده شود، چرا كه ممکن است دلیل موجهی وجود داشته باشد.
193.در برابر متخلفین كه عذر موجه برای كار خود ندارند باید قاطع برخورد نمود.
194.گزارش باید از منابع امین و مطمئن كسب شود، گزارش درست و به دور از اغراق، می‌تواند تصمیم ساز باشد.
195.گوش دادن به سخنان كاركنان لازم است و ای بسا كه نكات حایز اهمیت برای سازمان، دربرداشته باشد.
196.ماموریت رفتن افراد سازمان باید با دستور مدیر ارشد سازمان باشد و ترك پست به بهانة ماموریت، بدون اجازة مدیر مافوق دلیل موجهی برای آن نیست.

نكات 197 تا 210

رشوه و ارتشاء
فَلَمّا جاءَ سُلَیْمانَ قالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمالٍ ... (نمل، 36)
چون پیك حامل هدایا از طرف ملكة سبا آمد، سلیمان گفت: آیا برای من هدیه می‌آورید تا از انحراف شما چشم بپوشم.

197.مدیران نظام اسلامی باید با هوشیاری از مظاهر نهان و آشکار رشوه بپرهیزند و بدانند كه بسیاری از هدایای افراد، ممكن است به خاطر بهره‌گیری و سوء استفاده در شرایط دیگر باشد.

ایجاد رقابت، سرعت انجام کار
قالَ یا أَیُّهَا ‌الْمَلَؤُا أَیُّكُمْ یَأْتینی بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ یَأْتُونی مُسْلِمینَ (38) قالَ عِفْریتٌ مِنَ‌ الْجِنّ ِ أَنَا آتیكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَ إِنّی عَلَیْهِ لَقَوِیٌّ أَمینٌ (39) قالَ‌ الَّذی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتیكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْكَ طَرْفُكَ... (نمل، 40)
سلیمان به نیروهای خود گفت: كدام یك از شما می‌تواند تخت پادشاهی ملكة سبا را قبل از آمدن او، در این مكان حاضر كند؟
یكی از جنّیان پیش آمد و گفت: من این كار را انجام می‌دهم پیش از این كه از جایت بلند شوی و من قطعاً در انجام این كار هم قدرت دارم و هم مورد اعتمادم.
امّا یكی از كسانی كه از علم الهی بهره‌ای داشت گفت: من آن را قبل از آن كه پلك بر هم بزنی می‌آورم. (در یک چشم بر هم زدن)

198.یكی از وظایف مدیران در راستای حفظ نشاط اجتماعی سازمان و زمینه‌سازی برای شكوفایی استعدادهای كاركنان، فراهم‌سازی میدان رقابت سالم بین ایشان است.
199.سرعت در انجام مأموریت، قدرت و توانایی بر انجام كامل مأموریت و امین بودن در بكارگیری روش صحیح و درست در انجام مأموریت، سه شرط اساسی برای واگذاری ماموریت‌ها است.
200.بیان توانایی‌ها، در صورتی كه موجب فخرفروشی نباشد، لازم است تا بهترها از خوب‌ها بازشناخته شوند و كارها به دست اهل آن و متخصصین واگذار گردد.

نفع مخاطبان
هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى أَهْلِ بَیْتٍ یَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ (قصص، 12)
خواهر موسی كه ماموران فرعون را در جستجوی دایه‌ای برای موسی دید، به آنان گفت: آیا می‌خواهید شما را به خانواده‌ای راهنمایی كنم كه سرپرستی او را برای شما بپذیرند و برای او خیرخواه باشند؟

201.در ارائة طرح‌های اصلاحی و پیشنهادها، به گونه‌‌ای عمل شود كه مخاطبان، خود را در زمره ذی‌نفعان آن طرح‌ها بدانند. (یكفلونه لكم)

سوءاستفاده از موقعیت
وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ ... (قصص، 23)
وقتی موسی به چاه آب رسید، مردانی را دید که درحال سیراب كردن چهارپایان خود هستند و دختران حضرت شعیب در كناری منتظرند تا اطراف چاه خلوت شود.

202.سوء استفاده از مقام و موقعیت اجتماعی برای همگان ناشایست است و این نکته به دلیل حساسیت پست‌های کلیدی، مهم‌تر می‌باشد. (دختران شعیب در كناری منتظر بودند و به اسم دختر پیغمبر بودن دیگران را كنار نزدند.)

مشاوره با افراد خبره
وَ قَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ ... (قصص، 25)
حضرت موسی، سرگذشت خود را به طور کامل برای حضرت شعیب بازگو كرد.

203.مدیران باید مشكلات كاری خود را برای متخصصین و مشاورین اهل فن و اهل تحلیل، بیان كنند تا راه چارة مناسب پیدا نمایند.

آزمایش طرح‌ها
وَ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ ... (قصص، 31)
خداوند، قبل از مواجه شدن حضرت موسی با فرعون، تبدیل عصا به اژدها را به او نشان می‌دهد، پس فرمود: ای موسی عصایت را بیفكن.

204.برای انجام پروژه‌‌های بزرگ، باید آن را در محیط فرضی یا مجازی مورد آزمایش قرار داد. از مصادیق این شیوه، شبیه‌سازی را می‌توان نام برد.

پیش‌بینی مشكلات
قالَ رَبّ ِ إِنّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخافُ أَنْ یَقْتُلُونِ (قصص، 33)
بعد از فرمان خدا به موسی، جهت رفتن نزد فرعون، موسی در بیان مشكلات كار می‌گوید: پروردگارا من یكی از فرعونیان را كشته‌ام، پس می‌ترسم كه مرا (به قصاص او) به قتل رسانند.

205.در پذیرش مسؤولیت‌ها، شایسته است موانع و مشكلات قابل پیش‌بینی با مدیر مافوق مطرح و ارزیابی شود.

معیار لیاقت
وَ أَخی‌هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنّی لِسانًا فَأَرْسِلْهُ مَعی... (قصص، 34)
موسی گفت: خدایا! برادرم‌هارون را كه بیانش از من شیواتر است، همراه با من بفرست.

206.لازم نیست مدیران در همة جهات و تخصص‌ها برترین باشند، بلكه باید من حیث المجموع لایق باشند. (با اینكه موسی پیامبر اولی العزم است ولی سخنگویی‌ هارون از او بهتر است.)

عملکرد خود
وَ لَوْ لا أَنْ تُصیبَهُمْ مُصیبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدیهِمْ ... (قصص، 47)
خداوند، علت مصائب و گرفتاری‌ها را عملكرد خود خطاكاران معرفی می‌نماید.

207.بسیاری از شكست‌ها و حوادث تلخ، مولود عملكرد ناصحیح خود است.

ارزیابی جمعی
وَ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعیشَتَها ... (قصص، 58)
خداوند در بیان علت نابودی برخی اقوام می‌فرماید: چه بسیار مناطقی كه ما آنها را به خاطر طغیان ایشان در زندگی هلاك كردیم.

208.موفقیت یا عدم موفقیت یك سازمان، درگرو عملكرد جمعی مدیران و كاركنان آن سازمان است.

غرور علمی
قالَ إِنَّما أُوتیتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدی ... (قصص، 78)
قارون درجواب قومش كه او را به احسان و انفاق دعوت كردند و او را از فساد بر حذر داشتند، مغرورانه گفت: این ثروت فراوان به واسطة دانشی است كه نزد من است.

209.غرور علمی مدیران، سبب خودمحور شدن آنان می‌شود، به گونه‌ای كه دیگر، نظرات و انتقادات دیگران را قبول نمی‌‌كنند و این سبب شكست و سقوط ایشان می‌گردد.

ایجاد انگیزه
وَ مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما یُجاهِدُ لِنَفْسِهِ ... (عنكبوت، 6)
خداوند در تشویق جهاد می‌گوید: هر كس تلاش كند پس برای خود می‌كوشد.

210.برای تشویق كاركنان به تلاش‌های سازنده، منافع و نتایجی كه آن كارها برای كاركنان دارد، بیان شود.