سیصد نکته در مدیریت اسلامی

مصطفی مؤمنی

نكات 76 تا 90

تمهید مقدمات
فَكُلا مِنْ حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ ... (اعراف، 19)
خداوند به آدم فرمود: تو و همسرت، هر چه خواستید در این باغ بخورید ولی به آن درخت نزدیك نشوید.

76.مدیران و رهبران باید ابتدا امكانات را در اختیار كاركنان بگذارند و راه صحیح استفاده از آن را به ایشان بیاموزند، سپس انتظار كار صحیح و درست و بدون نقص داشته باشند.

بیان ویژگی‌های خود
وَ أَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمینٌ (اعراف، 68)
قرآن از زبان پیامبر می‌فرماید: من برای شما خیرخواه و امین هستم.

77.بیان ویژگی‌های مثبت خود، در موارد ضرورت و آنجا كه برای دیگران سازنده باشد، مانعی ندارد.

انتقاد شنوی
قالُوا أُوذینا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ یُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ ... (اعراف، 129)
قوم بنی‌اسراییل به حضرت موسی گفتند: هم پیش از آمدنت ما در سختی بودیم و هم اكنون كه تو آمده‌ای. موسی خطاب به ایشان فرمود: امیدوارم خداوند دشمن شما را به زودی نابود كند.

78.مدیر باید به انتقادها گوش فرا دهد و در پاسخ جواب‌هایی بدهد كه كاركنان به اصلاح امور امیدوار شوند.

كادر‌سازی
وَ قالَ مُوسى ِلاَخیهِ ‌هارُونَ اخْلُفْنی فی قَوْمی ... (اعراف، 142)
موسی به برادرش‌هارون گفت: در غیاب من جانشین من در میان قوم باش.

79.فردی به عنوان جانشین (معاون مدیر) باید در كنار مدیر اصلی و با تجربه، در فراز و نشیب‌ها باشد تا ضمن كسب تجربه، او را یاری دهد و در غیاب مدیر، سازمان بدون رهبر نماند.
80.یكی از وظایف اصلی مدیران كادر سازی است.

برنامه‌ریزی
وَ كَتَبْنا لَهُ فِی اْلالْواحِ مِنْ كُلّ ِ شَیْ ءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصیلاً لِكُلّ ِ شَیْ ءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَ أْمُرْ قَوْمَكَ یَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها ... (اعراف، 145)
در الواح تورات، به موسی در هر موردی پندی دادیم و به او گفتیم: آنها را با قوت اجرا كن و به قوم خود فرمان ده كه بهترین آنها را انتخاب كنند و اجرا نمایند.

81.در برنامه‌ریزی باید بهترین روش را انتخاب نمود و آن را با تمام توان انجام داد. گرچه در بعضی شرایط، مدیریت اقتضائی، مفهوم بهترین اقدام را تبیین می‌کند.

گزینش
وَ اخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعینَ رَجُلاً ... (اعراف، 155)
حضرت موسی برای رفتن به میعادگاه خداوند، هفتاد نفر را انتخاب كرد.

82.افرادی كه به پست‌های حساس و اصلی منصوب می‌شوند، باید حتماً گزینش شوند تا صلاحیت‌های لازم را داشته باشند، هر كسی در هر سطحی نمی‌تواند در جایگاه تصمیم گیری قرار گیرد.

باور اهداف
یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ كَلِماتِهِ ... (اعراف، 158)
خداوند در بیان صفات حضرت رسول صلی الله علیه و آله می‌فرماید: پیامبری كه به خدا و گفتار او ایمان دارد.

83.شخصی كه مدیریت سازمان را برعهده دارد باید از ماموریت سازمان و اهداف سازمانی اطلاع كافی داشته و به آن ایمان داشته باشد تا بتواند زیردستان را در این راه توجیه، یاری و هدایت كند.

توزیع امكانات
اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَیْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ ... (اعراف، 160)
خداوند به حضرت موسی فرمود: با عصایت به این سنگ بزن، پس از آن سنگ دوازده چشمه جوشید و هر قبیله از یكی از آنها استفاده كرد.

84.تقسیم و توزیع عادلانه امكانات و منابع، نقش مهمی در تسهیل امور دارد.

تبیین تهدیدها
وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذی آتَیْناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوینَ (اعراف، 175)
ای پیامبر! داستان بلعم باعورا را بر مردم بخوان كه از علم خود اندكی به او داده بودیم و قدرت اجابت دعا و برخی كرامات را داشت تا آن كه شیطان او را در پی خویش كشید و از گمراهان شد.

85.رهبران و مدیران، باید مواردی كه ماموریت و اهداف سازمان را تهدید می‌كند و باعث شكست می‌شود، را به افراد تحت تكفل خود گوشزد كنند و با بیان سرگذشت فریب خوردگان، آنان را برای مقاومت در مسیر صحیح آماده سازند.

شایسته سالاری
إِنَّ وَلِیِّیَ اللّهُ الَّذی نَزَّلَ الْكِتابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّى الصّالِحینَ (اعراف، 196)
پیامبر اكرم می‌فرماید: سرپرست من خدایی است كه این كتاب آسمانی را نازل كرده و او همة صالحان را سرپرستی و هدایت می‌كند.

86.رعایت اصل شایسته سالاری لازم است حتی در مورد زیردستان. (خداوند كسانی را كه شایسته هستند، سرپرستی می‌كند.)

ترغیب كاركنان
یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنینَ عَلَى الْقِتالِ ... (انفال، 65)
ای پیامبر مؤمنان را برای پیكار با كفار تشویق كن.

87.یكی از وظایف مدیران، آن است كه با حرف و عمل خود، زیردستان را در جهت نیل به اهداف تشویق و ترغیب نمایند.

مدیریت اقتضایی
اْلانَ خَفَّفَ اللّهُ عَنْكُمْ ... (انفال، 66)
اكنون خداوند در امر جهاد، به شما تخفیف داد.

88.در مدیریت، گاهی باید به دلیل تغییر شرایط و اقتضائات، آئین نامه‌ها تغییر كند و این امر با قاطعیت در مدیریت منافاتی ندارد.

تمركز بر هدف
ما كانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتّى یُثْخِنَ فِی اْلارْضِ ... (انفال، 67)
هیچ کسی حق اسیر گرفتن ندارد مگر بعد از آن كه بر منطقه غلبة كامل پیدا كرد. (اسیر گرفتن، شما را از فتح و پیروزی دور نكند.)

89.در مدیریت، تمركز بر هدف و دوری از تشتّت، یك ضرورت برای نیل به اهداف است.

اجرای مقررات و انعطاف در امور
فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تابُوا وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ فَخَلُّوا سَبیلَهُم... (توبه،5)
هنگامی‌كه ماه‌های حرام سپری شد، مشركان و دشمنان خدا را هر كجا یافتید بكشید یا دستگیر كنید یا در محاصره قرار دهید و از هر سو در كمین آنها باشید، پس اگر توبه كردند و مسلمان شدند آزادشان كنید.

90.در مدیریت صحیح، هم تندی لازم است (خذوهم...)، هم نرمش و بخشش (خلوا سبیلهم)، این دو اصل همیشه باید در كنار هم باشند.

نكات 91 تا 105

آرامش
ثُمَّ أَنْزَلَ اللّهُ سَكینَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنینَ ... (توبه 26)
سپس خداوند آرامش خود را بر پیامبرش و بر مؤمنان فرو فرستاد.

91.آرامش و اطمینان، شرط تعقل صحیح است، زیرا كه پریشانی و اضطراب باعث جلوگیری از تفكّر و دقّت و خلاقیّت می‌شود. (در جبهه، پیامبر صلی الله علیه و آله نگران فرار مسلمین بود و مسلمانان نگران شكست، خداوند هر دو نگرانی را با لطف خود و فرستادن آرامش بر دل‌های ایشان برطرف كرد.)

توان اجرایی، پیامدهای تصمیم
یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنیكُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ ... ( توبه، 28)
ای مؤمنان! مشركان، پلید و ناپاكند، پس بعد از این نباید به مسجد الحرام وارد شوند و به خاطر قطع رابطه داد و ستد، از فقر و تنگدستی نترسید كه خداوند از فضل خویش شما را بی‌نیاز خواهد كرد.

92.در اعلام برنامه‌ها، توجه به توان اجرایی و موقعیت خود ضروری است. (با آنكه مشركان همیشه پلید و ناپاك بودهاند ولی چون در سال نهم مسلمانان قدرت اجرا پیدا كردند این موضوع اعلام شد.)
93.در دستورات و آئین نامه‌ها، به تنش‌ها و پیامدهای آن توجه شود. (خداوند، پیامد قطع رابطه را كه كسادی بازار و فقر است، تذكر می‌دهد و با قاطعیت می‌فرماید:‌ نگران نباشید زیرا روزی دست خداست.)

حفظ شخصیت مدیران
عَفَا ‌اللّهُ عَنْكَ ‌لِمَ‌ أَذِنْتَ لَهُمْ‌ حَتّى‌ یَتَبَیَّنَ لَكَ الَّذینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْكاذِبینَ ‌( توبه،‌43)
ای پیامبر! خدا از تو درگذشت، چرا پیش از این كه راستگویان را از دروغگویان بازشناسی، به ایشان اجازه مرخصی از جنگ دادی؟

94.اگر خواستید مسؤولی را توبیخ كنید مواظب شخصیت او باشید كه تخریب نشود زیرا اگر شخصیت وی تخریب شود دیگر نمی‌تواند مجموعة خود را اداره كند. چنانكه خداوند هنگام انتقاد، ابتدا جایگاه والای پیامبر و عفو و رحمت خودش را متذكر می‌شود سپس به بیان انتقاد می‌پردازد.

گزارش‌گیری
لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَكَ اْلامُورَ ... ( توبه، 48)
ای پیامبر! منافقان پیش از این هم دنبال فتنه‌گری بودند و مسایل را برای تو واژگون جلوه می‌دادند.

95.مدیران باید هوشیار باشند و به هر گزارشی اعتماد نكنند. باید در مناصب و مجاری كسب گزارش، افراد موثق و معتمد قرار گیرند.

صلابت
وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُكَ فِی الصَّدَقاتِ ... ( توبه، 58)
ای پیامبر! بعضی از منافقان در تقسیم صدقات به تو عیب می‌گیرند.

96.مدیران نظام اسلامی نباید تحت تأثیر عیب جویی‌های منافقان و معاندان قرار گیرند، بلكه اگر روش درستی در پیش گرفتهاند از هیچ چیز واهمه نداشته باشند.

تخصیص منابع
وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ ... ( توبه، 59)
در جنگ حنین، شخصی در مورد تقسیم غنایم به پیامبرصلی الله علیه و آله اعتراض كرد، آیه نازل شد: اگر مردم به آنچه خدا و پیامبرش به آنها دادهاند راضی می‌شدند خداوند از فضلش به آنها بیشتر عطا می‌فرمود.

97.سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری در صرف منابع مالی سازمان، از شئون مدیریت عالی سازمان‌ است.

شنیدن سخنان دیگران
وَ مِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ... ( توبه 61)
برخی از منافقان، پیامبر را آزار می‌دادند و می‌گفتند: او به حرف هر‌كس گوش می‌دهد.

98.از صفات یك مدیر آگاه، سعة صدر و گوش دادن به حرف همة گروه‌هاست. (مدیران موفق، شنوندگان خوبی هستند.)

ثبت سوءسابقه
إِنَّكُمْ رَضیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ ... ( توبه، 83)
عده‌ای از منافقان نزد پیامبر آمده و گفتند: به ما اجازه جنگ با مشركان بده. خداوند از طرف پیامبر پاسخ می‌دهد كه: شما اهل جنگ و كارزار نیستید، بلكه فقط شعار می‌دهید و هرگز به جنگ نخواهید رفت، زیرا كه در جنگ گذشته (جنگ تبوك)، به كمك سپاه اسلام نیامدید و در خانه‌هایتان ماندید.

99.سوء سابقة افراد و تخلف از فرامین و دستورات سازمانی باید ثبت شود. (البته لازم نیست به مجرد یك تخلف، تنبیه صورت گیرد، ولی ثبت و ضبط آن لازم است.)

عطوفت در روابط اقتصادی
خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً ... وَ صَلّ ِ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَ اللّهُ سَمیعٌ عَلیمٌ(توبه، 103)
ای پیامبر! از اموال مؤمنان زكات بگیر ... بر آنان درود فرست و برایشان دعا كن زیرا دعای تو مایة آرامش آنان است.

100.دریافت‌ها و پرداخت‌های مالی، باید همراه محبت و عطوفت باشد.

نگرش جامع
وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا كَافَّةً ... ( توبه، 122)
پس از نزول آیات جهاد و توبیخ کسانی كه به جنگ نرفته بودند، همه می‌خواستند رهسپار جبهه شوند كه خداوند متذكر شد: سزاوار نیست همه مؤمنان به جهاد روند و امور دیگر را تعطیل نمایند.

101.در برنامه‌ریزی و مدیریت‌، جامع‌نگر باشیم تا توجه به مسأله‌ای سبب اخلال در مسایل دیگر نشود.

فازبندی
إِنَّ رَبَّكُمُ اللّهُ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ اْلاَرْضَ فی سِتَّةِ أَیّامٍ ... (یونس، 3)
پروردگار شما خدایی است كه آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید.

102.اقدامات و برنامه‌ها باید زمانبندی شده و مرحله به مرحله (تدریجی) انجام گردد، چنان كه خداوند قادر و توانا در آفرینش آسمان و زمین چنین كرد.

تفویض اختیار و نظارت
ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِی اْلارْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَیْفَ تَعْمَلُونَ (یونس، 14)
سپس شما را در زمین، جانشینان ایشان قرار دادیم تا ببینیم شما چگونه عمل می‌كنید.

103.هر مدیری كه مسؤولیت می‌دهد، (جعلناكم خلائف...) باید نظارت هم بكند. (لننظر)

آمادگی برای مخالفت‌ها
فَلَمّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هذا لَسِحْرٌ مُبینٌ (یونس، 76)
هنگامی كه از جانب ما حق به سراغشان آمد، گفتند: این سحر و جادو است.

104.مدیران و رهبران باید بدانند كه همواره گروهی با برنامه‌های آنان مخالفت می‌كنند.

صبر و استقامت
وَ اتَّبِعْ ما یُوحى إِلَیْكَ وَ اصْبِرْ ... (یونس، 109)
ای پیامبر! از آنچه بر تو وحی می‌شود، پیروی كن و پایدار باش.

105.یكی از صفات مدیران و رهبران، صبر و استقامت است، زیرا كه صبر، انسان را به شهد موفقیت می‌رساند.

نكات 106 تا 120

پیشرفت اقتصادی
یا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْكُمْ مِدْرارًا وَ یَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ...(هود، 52)
حضرت هود خطاب به مردم گفت: ای قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش كنید و به سوی او بازگردید و توبه نمایید تا او از آسمان پی در پی بر شما باران و بركت بفرستد و نیرویی بر نیروی شما بیفزاید.

106.در جهان‌بینی و نگاه دینی، یكی از راه‌های توسعة اقتصادی، دوری از نافرمانی خداوند و جبران گذشته است. تعبیر قرآن كه می‌فرماید: (توبوا الیه یرسل السماء علیكم مدرارا) هم می‌تواند اثر معنوی توبه باشد، نظیر نماز باران كه راهی برای نزول باران است و هم می‌تواند اثر طبیعی آن باشد، زیرا اگر مردم به پاكی و صداقت كسی مطمئن شوند، روابط خود را با او توسعه می‌دهند.

ایمان به هدف
فَلا تَكُ فی مِرْیَةٍ مِمّا یَعْبُدُ هؤُلاءِ ... (هود، 109)
ای پیامبر! به خاطر كفر مردم، در شك و تردید قرار نگیر.

107.مدیران و رهبران باید چنان در ایمان به هدف و آرمان‌ خود، استوار و مطمئن باشند كه انحراف افراد، نتواند ایشان را دچار تزلزل و سستی كند.

استقامت همگانی، اعتدال
فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَكَ وَ لا تَطْغَوْا ... (هود، 112)
ای پیامبر! در راه خدا استوار باش و در برابر سختی‌ها مقاومت كن و پیروانت را نیز به این استقامت، امر كن و نیز از فرامین عدول نكن.

108.در پایداری بر مشكلات، مدیر باید پیشگام و اسوة استقامت باشد.
109.پایداری مدیران بدون همراهی سایرین، بی‌نتیجه است. (همه باید استقامت ورزند.)
110.مدیران و رهبران، باید در مسیر اعتدال حركت كنند و از افراط و تفریط بپرهیزند.

دانش استراتژیک
وَ كَذلِكَ یَجْتَبیكَ رَبُّكَ وَ یُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْویلِ اْلأَحادیثِ ... (یوسف، 6)
خداوند حضرت یوسف را برگزید و به او علم تعبیر خواب و آگاهی از انجام امور را عطا فرمود.

111.علوم كلیدی و دانش‌های استراتژیك را نباید به هر فردی آموخت، برای در اختیار گذاشتن اطلاعات مهم باید افراد را گزینش كرد.

گروه گرایی، برتری بر اساس لیاقت
إِذْ قالُوا لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلى أَبینا مِنّا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ ... (یوسف، 8)
برادران یوسف گفتند: یوسف و برادرش بنیامین نزد پدرمان از ما محبوب‌ترند، در حالی كه ما گروهی نیرومند هستیم.

112.تبعیض با تفاوت یكسان نیست. تبعیض، برتری دادن بدون دلیل است و تفاوت، برتری بر اساس لیاقت. لذا برتری دادن افراد بر اساس لیاقت‌هایشان در رده‌های مدیریتی، اصلی معقول و تأیید شده است.
113.گروه‌گرایی، اگر بدون رهبری صحیح باشد و جهت‌گیری منفی و مخرب پیدا كند باید شدیداً كنترل شود، زیرا عوامل سقوط را سریع‌تر فراهم می‌كند. (برادران حضرت یوسف به همین دلیل دچار انحراف شدند و هنگامی که تحت نظارت و هدایت یوسف قرار گرفتند از اشتباهات خود بازگشتند.)

تقسیم كار
وَ جاءَتْ سَیّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ ... (یوسف، 19)
كاروانی از راه رسید و مأمور آب را فرستادند تا آب بیاورد.

114.تقسیم كار یكی از اصول مدیریت و زندگی جمعی است. (كلمه «وارد» به معنی كسی است كه مسؤول آب آوردن است.)

ارتقا از قاعده هرم
عَسى أَنْ یَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا ... (یوسف، 21)
عزیز مصر به همسرش گفت: یوسف را به چشم برده نگاه نكن، امید است در آینده به ما سود برساند (در امور خانه، ما را كمك كند) یا او را به فرزندی بگیریم.

115.تصمیم‌های مهم را پس از ارزیابی و به صورت مرحله‌ای اتخاذ كنید. (اول یوسف به عنوان كمك كار خانه و سپس به عنوان فرزند قرار داده شد.)
116.طی كردن هرم مدیریتی باید مرحله به مرحله صورت پذیرد. در انتخاب مدیران رده‌های بالاتر، از مدیران رده پایینی استفاده شود كه پله‌های هرم را طی كرده‌اند.

توانایی رشد
كَذلِكَ مَكَّنّا لِیُوسُفَ فِی اْلارْضِ ... (یوسف، 21)
و اینگونه یوسف را در زمین قدرت بخشیدیم.

117.هیچ گاه زیردستان را نباید دست كم گرفت، چون ممكن است توانایی رشد و طی مدارج عالی را داشته باشند. (یوسف برده، پادشاه شد.)

ترفیع، شفاف سازی، وارستگی
وَ لَمّا بَلَغَ أَشُدَّهاتیْناهُ حُكْمًا وَ عِلْمًا وَ كَذلِكَ نَجْزِی الْمُحْسِنینَ (یوسف، 22)
و چون یوسف به رشد و قوت رسید، به او حكم (نبوت) و علم دادیم و اینگونه پاداش نیكوكاران را می‌دهیم.

118.ترفیع افراد باید در وقت خود صورت پذیرد، اگر زودتر باشد فرد به صلاحیت لازم نرسیده است و اگر دیرتر باشد انگیزش افراد را كاهش می‌دهد.
119.دلیل عزل و نصب‌ها را برای دیگران باید بیان كرد تا فضای رقابت در سازمان حاكم شود؛ چنان كه خداوند دلیل نصب یوسف را نیكوكار بودن او شمرده است.
120.تنها علم و توان برای مسؤولیت‌پذیری كافی نیست، بلكه وارستگی و نیكوسیرتی نیز شرط است. (المحسنین)