فهرست کتاب


معاد؛ بازگشت به جدّی‌ترین زندگی

اصغر طاهرزاده

تفاوت افراد در فشار قبر

كسی كه اُنس و ارتباط و تعلقش به دنیا كم باشد، و از طرف دیگر از طریق عبادات مستمر و خلوت‌های معنوی با حقایق و مأنوسات آخرت اُنس بیشتر داشته باشد، به وحشت و سختی‌های اول قبر و برزخ كمتر گرفتار است و به آسانی با آن عالم و اهل آن مأنوس گشته و منطبق خواهد بود و خیلی زود همة دنیا را فراموش می‌كند و از نعمت‌های نظام برتر بهره خواهد برد. عالمی وسیع با آثاری جذاب، گویی پر و بال گشوده و از زندان دنیا آزاد شده و آنهایی كه به كلی در طول زندگی از دنیا منقطع شده‌اند، به‌كلی فشار قبر و برزخ ندارند و به مجرد انتقال از دنیا با سرور و نشاطی خاص به سوی شهود جمال حق سیر می‌كنند و خوشحال‌اند كه حجاب ماده و بدن را پشتِ سرگذاشته‌اند و حالات کسانی که بیشتر با دنیا مأنوس بوده‌اند درست عکس حالت فوق است و قبر و برزخ برای آن‌ها همراه است با حالت تنهایی و وحشت.
حضرت صادق(ع) می‌فرمایند: قبر- برزخ- هر روز می‌گوید:
«من خانه غربت هستم، من خانه وحشت هستم، من خانه مؤَذِّیات خاكی هستم، من قبر هستم، من باغی از باغات بهشت یا گودالی از گودال‌های جهنم هستم.
حضرت در ادامه می‌فرمایند:
چقدر كم هستند كسانی كه از سختی‌های قبر نجات یابند... چنانچه «سعد» با آن همه اكرامی كه توسط پیامبر(ص) به جنازه‌اش شد و 70 هزار ملك جنازه او را تشییع می‌كردند، به جهت بدخویی كمی كه نسبت به اهل و خانواده‌اش داشت، گرفتار فشار قبر شد».(73)
اگر روح در زندگی دنیوی در صراط مستقیم بوده و در مسیر تقوی باشد، آرام‌آرام فشارهای اولیه از بین می‌رود و زندگی برزخی همراه با نعمت‌های عالم معنی نصیب او می‌شود و به سیر خود به سوی حضرت حق و روز قیامت، ادامه می‌دهد. اما اگر روح در زندگی دنیایی، آلودگی‌هایش زیاد باشد و با این‌كه در طریق ایمان و عمل صالح بوده است ولی بدون توبه از آلودگی‌هایش، وارد برزخ شود، حساب برزخی او حساب خاصی است و به این زودی‌ها آزاد نمی‌گردد، ولی چون مسیر او در دنیا صراط مستقیم عبودی بوده است، این عذاب‌ها موجب تطهیر او می‌شود، اما آن‌کس كه در مسیر ضلالت بوده است و در برزخ به سؤال‌ها جواب ناصحیح دهد، به تدریج عذابش شدید می‌شود تا با غضب حق روبه‌رو گردد.
ائمه دین(ع)دستوراتی در جهت كم شدن فشار قبر داده‌اند كه همه در راستای قطع تعلق از دنیا، و عمق توجه به عالم غیب و معنا است. چنانچه حضرت باقر(ع) می‌فرمایند:
«كسی كه ركوع نماز را كامل بجا آورد، وحشت قبر به او روی نمی‌آورد».(74)
چون در ركوعِ كامل انسان منیّت خود را در مقابل خداوند می‌شكند و بندگی خدا را بر خود حاكم می‌كند.

معنی حقیقی قبر

قبـر برای انسان مؤمن بركاتی دارد كه نباید از آن غافل بود. به طوری كه در رابطه با آن باید گفت:
«قبر؛ محل اُنس با چهره باطنی خود و آزاد شدن از چیزهایی است كه ما را به خودشان مشغول و از خودمان غافل كرده‌اند.
قبر؛ محل تنهایی انسان با خویشتن خویش است، و نشناختن قبر، یعنی در غربت دنیا عمر را از بین‌بردن و نسبت به آن خانه تنهایی بی‌تفاوت بودن.
آزاد شدن از زمان و مكان و از امروز و فردا، بهترین شرایطِ بودن را فراهم می‌كند و این در«قبر» عملی می‌شود، به شرطی كه در زندگی دنیایی از قبر غافل نباشیم و گرفتاری خود را در امروز و فردای دنیا، زندگی نپنداریم. وقتی از زمان و مكان آزاد شدیم، تمام افق‌های هستی در مقابل ما نمایان می‌شود و همه‌چیز ماوراء حجاب‌های زمان و مکان، خود را به ما نشان می‌دهد.
با شناخت قبر و قواعد و شرایط آن می‌فهمیم که خانة ما دنیا نیست و كار ما هم آراستن و پیراستن دنیا نمی‌باشد.
وطن ما در افق حقیقت است، یعنی سُكنی‌گزیدن در عالمی كه حجاب زمان و مكان آنجا نیست و این از قبر شروع می‌شود تا به بهشت ختم گردد. هركس كه در زندگی دنیایی با قبر اُنس ندارد بهشت ندارد و آن‌كس كه از قبر فراری است از بهشت محروم است.
ائمه دین با كلمات‌شان در رابطه با قبر، دروازه وطن ما را به روی ما می‌گشایند تا خانة دروغین دنیا ویران شود و یا ویرانی‌اش برای ما در دنیا آشکار گردد.
خانه قبر، ما را به اصل خود می‌آورد و اگر دنیا منهای قبر و قیامت دیده شود ما را از اصل خود دور می‌كند و به همین جهت است كه با یاد قبر، دنیا خانه غربت ما می‌شود و نه خانه اُنس ما. ما در دنیای منهای یاد قبر بی‌وطن خواهیم بود.
اسلام می‌خواهد ما از بی‌وطنی نجات یابیم و لذا ما را متوجه وطنی می‌كند كه در آن وطن، با حقیقت چه بخواهیم و چه نخواهیم روبه‌رو خواهیم شد.
آن‌هایی كه گرفتار دنیایِ دارای زمان و مكان بوده‌اند، از حقیقت قبر یعنی از زیباترین نحوة وجود، در هراس‌اند. نگرانند كه بندهای انگشتان‌شان می‌گسلد و در فقدان فرزند و همسر به‌سر خواهند برد.(75)
غافل از این‌كه تا این چیز‌ها رو در روی ما هستند، حقیقت؛ كه فوق این‌ها است برای ما رخ نمی‌نماید، و تا در همین دنیا با عالم قبر اُنس نگیریم و این جدّی‌ترین وطن را مزمزه نكنیم هرگز نمی‌توانیم در گذر كردن از دنیا تصمیمی قاطع اتخاذ نماییم.
آن‌هایی كه قبر را نمی‌شناسند، دنیا را می‌چسبند و دقیقاً گرفتار آن قبری می‌شوند كه از آن گریزانند. و آن‌هایی كه قبر را می‌شناسند و متوجه آن عالم زیبای بی‌زمانی و بی‌مكانی شده‌اند، به جای آن‌كه از قبر هراسناك باشند از دنیا گریزانند.
در فرهنگی كه نفسانیات حاكم است دیگر قبر خانه عبرت و شرایط اُنس با حق و حقیقت نیست، می‌گویند بهتر است از قبر سخن نگوییم و گرنه عیش نفسانیِ ما مُنَقَّص می‌شود.
می‌گویند: از زندگی سخن بگویید و نه از قبر. عجب ! مگر قبر محل اصلی زندگی ما نیست؟
وقتی صدای قبر را درست شنیدیم، با خود جدّی برخورد می‌كنیم و آن وقت ناصح خود خواهیم بود و می‌توانیم برای خود درست تصمیم بگیریم».

نقش عمل در تثبیت عقاید

مسلم است كه روش عملی هر انسانی در زندگی دنیوی بر اساس یك سلسله اصول فكری و عقیدتی اوست، چه آن اصولِ عقیدتی حق و صحیح باشد و چه باطل و ناصحیح، و اعمال انسان در زندگی دنیایی تثبیت‌كنندة همین اصول عقیدتی می‌شود. حال اگر اصول فكری و عقیدتی انسان كاملاً ریشه‌دار بوده و بر وجود و اعماق دل وی حاكم باشد، نمی‌تواند بر خلاف آن كاری انجام دهد. ولی اگر آن اصول ریشه‌دار نباشد، طبعاً در بعضی موارد عملی خلاف آن از انسان صادر می‌شود و در عینی كه آن عمل را نادرست می‌داند ولی انجام می‌دهد. اما اگر این تخلف از اصول فكری و عقیدتی از حد گذشت، در این صورت دیگر آن فرد، در عمل، فاقد آن عقاید شده است. پس آنچه انسان را از انسان دیگر جدا می‌كند، «افكار» و «عقاید» اوست و آنچه این جهت تمایز را تثبیت می‌كند «عمل» اوست.
در نظام برزخی، حسابی كه روی ارواح می‌شود براساس عقاید آنهاست. و برای هر روحی بر اساس عقایدش حسابی خاص باز می‌كنند و به همین جهت می‌بینیم در روایات مربوط به سؤال قبر، آنچه مورد سؤال قرار می‌گیرد همان اصول عقیدتی است و حسابی كه برای روح، بعد از سؤال باز می‌شود نیز براساس افكار و عقاید اوست. اگر دارای افكار حق باشد در شرایط و مسیر خاص، و اگر دارای عقاید باطل بود در شرایط و مسیر دیگری می‌افتد، و در جهت معینی پیش می‌رود. و خلاصه این‌كه خصوصیات فكری و عقیدتی در تعیین سرنوشت انسان در نظام برزخی نقش اساسی داشته، و البته اوصاف اخلاقی و اعمال انسان در این نظام نقش دارند ولی تعیین كننده اصلی در این شرایط عقاید است و بعد از روشن‌شدن عالَم خاص هر انسان، اخلاق و اعمال هم به اندازه‌ای كه نظام برزخی ظرفیت دارد، نقش خود را خواهند داشت.
امام خمینی(ره) می‌فرمایند:
«اگر خُلق و باطن انسان، انسانی باشد، صورت ملكوتی او نیز صورت انسانی است، ولی اگر ملكاتش غیر ملکات انسانی باشد، صورتش انسانی نیست و تابع آن سریره و ملكه است. مثلا اگر ملكه شهوت و بهیمیت بر باطن او غلبه كند و حكم مملكت باطن، حكم بهیمیه شود، انسان صورتِ ملكوتی‌اش صورت یكی از بهائم است، مناسب با آن خُلق، و اگر ملكه غضب و سبعیت بر باطن او غلبه كند، صورت غیبیة ملكوتیه، صورت یكی از درندگان است، و اگر «وَهم» و شیطنت ملكه شد و باطن و سریره‌اش دارای ملکات شیطانیه شد، از قبیل خدعه، تقلب، سخن‌چینی و غیبت، صورت ملكوتی‌اش، صورت یكی از شیاطین است به مناسبت آن».(76)