علل تزلزل تمدن غرب

نویسنده : اصغر طاهرزاده

فهرست منابع

قرآن
نهج‌البلاغه
تفسیر المیزان، علامه‌طباطبایی«رحمة‌الله‌علیه»
اسفار اربعه، ملاصدرا «رحمة‌الله‌علیه»
فصوص‌الحکم، محی‌الدین
سیطره كمیت و علائم آخرالزمان، رنه گنون، ترجمة علی‌محمد کاردان
بحران دنیای متجدد، رنه‌گنون، ترجمه ضیاء‌الدین دهشیری
اسفار اربعه، ملاصدرا
فصوص الحكم، محى الدین
عصر اوتوپى، دكتر رضا داورى
فلسفه در بحران، دكتر رضا داورى
شناخت اسلام، فریتیوف شوآن
كوچك زیباست، شوماخر
جوان مسلمان و دنیاى متجدد، دكتر سید حسین نصر
علم و دین، ایان باربر
انسان‌شناسی‌در اندیشة‌امام خمینی، مؤسسة‌تنظیم‌ونشرآثارامام‌خمینی
بحارالأنوار، محمدباقر مجلسی«رحمة‌الله‌علیه»
الکافی، ابی‌جعفر محمدبن‌یعقوب کلینی«رحمة‌الله‌علیه»
مثنوی معنوی، مولانا محمد بلخی
کلیات شمس تبریزی، مولانا جلال‌الدین محمد بلخی
دیوان حافظ، شمس‌الدین محمد شیرازی
مصباح‌الهدایة الی الخلافة و والولایة، امام خمینی«رحمة‌الله‌علیه»
فردایی دیگر ؛ سید مرتضی آوینی
توسعه و مبانى تمدن جدید، سید مرتضى آوینى
زندگى در عیش، مردن در خوشى، نیل پستمن
تكنوپولى، نیل پستمن
بیمارى به سوى مرگ، كى یركه گور
پرسش از تكنولوژى، هایدگر
علم و تمدن در اسلام، دكتر سیدحسین نصر
خودآگاهى تاریخى، دكترمحمد مددپور
دیدار بینى، دكتر محمد مددپور
حكمت معنوى و ساحت هنر، دكتر محمد مددپور

پاورقی ها

1 - منبع اصلی بحث، سخنان «رنه‌گنون» در کتاب‌های «بحران دنیای متجدد» و «سیطره‌ی کمیت» می‌باشد و از بقیه‌ی بزرگان به صورت غیر مستقیم استفاده شده است. «رنه‌ ژان‌ماری ژوزف‌گنون» دانشمند پر آوازه‌ی فرانسوی در 15 نوامبر سال 1886 م. در بلوای فرانسه در خانواده‌ای کاتولیک متولد شد. در جوانی ریاضی و فلسفه آموخت و به محافل معنویت‌گرا رفت و آمد داشت. در سال 1912 در سن 26 سالگی، از طریق تصوف، مشرف به آیین اسلام گشت و نام «عبدالواحدیحیی» را برای خود برگزید. بسیار زود به زبان‌های یونانی، لاتین، انگلیسی، ایتالیایی، آلمانی، اسپانیایی، سانسکریت، عبری، عربی و بعدها چینی مسلط شد. در سال 1930، پس از مرگ همسر نخستش، پاریس را به مقصد قاهره ترک گفت و مدت 20سال تا هنگام درگذشتش(در سال 1951) به اروپا بازنگشت و در قبرستان مسلمین قاهره به خاک سپرده شد. وی در سال 1927 کتاب «بحران دنیای متجدد» و در سال 1945 کتاب «سیطره‌ی کمیت و علائم آخرالزمان» را به رشته‌ی تحریر در آورد. بنده تا آن‌جا که ممکن بود نکات اصلی این دو کتاب را بنا به فراخور بحث، خدمت خوانندگان عزیز ارائه کرده‌ام ولی مباحث ظریفی در آخر کتاب «سیطره‌ی کمیت و علائم آخرالزمان» مطرح شده که در مباحث ما نمی‌گنجید. امید است پس از اتمام مطالعه‌ی کتابی که در دست دارید به آن کتاب رجوع فرمایید و از ظرایف فکری آن دانشمند بزرگ بهره‌مند گردید.
2 - سوره حج، آیه 46.
3 - «الکافی»، ج 2، ص 53.
4 - سوره حج، آیه 42.
5 - سوره نوح، آیه 21.
6 - در قرآن عموماً واژه «ولد» علاوه بر معنای فرزند دلالت بر معنای قدرت هم دارد.
7 - «کوچک زیباست»،ای. اف. شوماخِر، ص 10 به صورت خلاصه و همراه با شرح.
8 - پروتستانتیسم که توسط مارتین‌لوتر در قرن 16 مطرح شد، رفُرمی است در مذهب کاتولیک تا هرچه بهتر مسیحیت را با غرب جدید هماهنگ سازد.
9 - سوره حج، آیه 45.
10 - «بحران دنیای متجدد»، رنه‌گنون، چاپ دوم، انتشارات امیرکبیر، ص 122 (به صورت خلاصه).
11 - سوره حج، آیه 38.
12 - در مورد این‌که چگونه منظر علوم سکولار می‌شود به مباحث «تمدن‌زایی شیعه» به جلسات 7 و 8 و 9 مراجعه فرمایید.
13 - سوره حج، آیه 46.
14 - سوره مؤمن (غافر)، آیات 82 و 83.
15 - «بحران دنیای متجدد»، رنه‌گنون، ص 31.
16 - سوره حج، آیه 32.
17 - «بحران دنیای متجدد»، رنه‌گنون، ص 37، همراه با کمی شرح.
18 - بحارالأنوار، ج 67 ، ص 210.
19 - «بحارالأنوار»، ج 68 ، ص320.
20 - «بحارالأنوار»، ج 68 ، ص 323.
21 - «بحارالأنوار»، ج 74، ص: 74.
22- «بحارالأنوار»، ج 68 ، ص 324.
23 - «بحارالأنوار»، ج 68 ، ص324.
24 - «بحارالأنوار»، ج 68 ، ص325.
25 - «بحارالأنوار»، ج 68 ، ص 325.
26 - «گنج حكمت یا احادیث منظوم»،باقری بیدهندی ، ص 176.
27 - سوره حدید، آیه 25.
28 - سوره روم، آیه 41.
29 - «بحران دنیای متجدد»، رنه‌گنون، ص 54.
30 - سوره حشر، آیه 2.
31 - سوره فتح، آیه 4.
32 - سوره حدید، آیه 20.
33 - سوره حدید، آیه 21.
34 - عزیزان عنایت داشته باشند که وقتی صحبت از جهت‌گیری یک تمدن در میان است، افراد و یا گروه‌هایی که از آن تمدن فاصله‌گرفته‌ و خود نیز از روند آن جامعه ناراحت‌اند مدّ نظر نیست.
35 - «بحران دنیای متجدد»، رنه گنون، ص 82.
36 - سوره حج، آیه 46.
37 - سوره حج، آیه 45.
38 - به تفسیر المیزان در شرح آیه 91 سوره اعراف رجوع شود.
39 - سوره حجر، آیه 84.
40 - موضوعی که در چند سطر اخیر مطرح شد؛ جواب بسیاری از «چه باید کرد»هایی است که دوستان در مقابله با غرب مطرح می‌کنند و بنده نیز راه‌کار را در همین امر می‌بینم و بیشترین فعالیت خود را در همین راستا قرار داده‌ام.
41 - «نهج‌البلاغه»، نامه 31.
42 - «بحران دنیای متجدد»، رنه گنون، ص 67.
43 - در مورد متزلزل بودن نظریه‌های علمی در نگاه فرهنگ غربی به کتاب «علم و دین» از آیان باربور رجوع فرمائید.
44 - علی(ع) فرمودند: «و العلم، علمان. علم الادیان و علم الأبدان، فبعلم الأدیان حیاة النّفوس و بعلم الأبدان حیاة الأجساد و اعلم انّ الادیان اشرف من الأبدان و حراسة الأدیان أوجب من حراسة الأبدان»؛ و علم بر دو گونه است: علم دین و علم بدن. حیات روح به‌وسیله علم دین، و حیات جسد به‌واسطه‌ی علم بدن است، و بدان كه دین بر جسد شرافت دارد و نگهداری دین از نگهداری بدن لازم تر است.
45 - «هفت اورنگ»، نورالدین عبدالرحمان جامی.
46 - «نهج البلاغه»، خطبه192.
47 - «بحران دنیای متجدد»، رنه گنون ، ص 79.
48 - سوره حج، آیه 46.
49 - سوره حج، آیه 49.
50 - «بحران دنیای متجدد»، رنه گنون، ص 83.
51 - سوره بقره، آیه 285.
52 - در آخر دعای ابو حمزه ثمالی به جهت همین نوع از تربیت دعاکننده از خدا تقاضا می‌کند: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ إِیمَانا تُبَاشِرُ بِهِ قَلْبِی وَ یقِینا حَتَّی أَعْلَمَ أَنَّهُ لَنْ یصِیبَنِی إِلا مَا كَتَبْتَ لِی وَ رَضِّنِی مِنَ الْعَیشِ بِمَا قَسَمْتَ لِی»؛ خدایا من از تو ایمانی می‌خواهم که با قلبم همراه باشد، و یقینی روشن، تا بدانم که به من نمی‌رسد جز آنچه برای من نوشتی و راضی دار مرا به همان زندگانی که قسمتم کردی.
53 - سوره حج، آیه 46.
54 - سوره حج، آیه 39.
55 - «بحران دنیای متجدد»، رنه گنون، ص 103.
56 - «بحران دنیای متجدد»، رنه گنون، ص 107.
57 - سوره علق، آیه 1.
58 - سوره مؤمنون، آیات 71 و 70.
59 - «بحران دنیای متجدد»، رنه گنون، ص 121- 112.
60 - اشکال‌هایی که به دموکراسی موجود در جهان مدرن وارد شده فراوان است و از زوایای مختلف مورد نقد و بررسی قرار گرفته است، ولی عزیزان عنایت داشته باشند که هیچ یک از منتقدین به دموکراسی، معتقد به بی‌رنگ کردن نقش مردم در اداره‌ی امور خود نیستند، حرف منتقدین به غیر عملی بودن شعارهایی است که تئوری دموکراسی موجود اظهار می‌دارد، زیرا اگر «دموکراسی» را به عنوان حکومت مردم بر مردم تعریف کنیم، این تعریف هرگز تحقق خارجی به خود نمی‌گیرد و نباید اجازه دهیم با کلمات فریب‌دهنده ما را به ناکجاآباد حواله دهند. تردستی رهبران دنیای مدرن در این است که مردم را معتقد سازند که خود حاکم بر سرنوشت خود هستند، و به‌جز حکیمان جوامع غربی بقیه قادر نیستند فکر کنند که چنین امری محال است، همیشه می‌توان به یاری تبلیغات در ذهن مردم عادی که در مسیر معنوی سیر نمی‌کنند، جریانی را برانگیخت و آن‌ها را به آن سو سیر داد. مسلم همیشه افرادی که قادرند با معرفت کامل به هدف و منظور خود، ابراز عقیده کنند زیاد نیستند و این نکته است که منتقدین به دموکراسی را وامی‌دارند بپرسند چگونه می‌توان پذیرفت باید نظر اکثریت چون قانون پذیرفته شود و در زمان‌های طولانی بر سرنوشت افراد حاکم باشند؟ وقتی متوجه آفات دموکراسی به معنی امروزین آن شدیم می‌فهمیم که چرا خداوند قوانین اصلی حیات بشر را به وسیله‌ی پیامبران به بشر ارزانی داشته و در دل ارائه‌ی قوانین الهی، انسان‌هایی را نیز قرار داده که با ارتباط با عالم قدس مظهر اجرای آن قوانین باشند و بستری را فراهم کرده تا با فطرتِ تک‌تک انسان‌ها گفتگو کند تا حاکمیت انسان‌های الهی را با تمام وجود پذیرا باشند و دیگر حکومت اکثریت مطرح نباشد، بلکه حکومت جان انسان‌ها در میان باشد. در چنین بستری نظر اکثریت به وحدت باز می‌گردد و از اصل و ریشه‌ی وحدانی منقطع نمی‌شود. در آیه 59 سوره نساء در رابطه با مدیریت قدسی «اولی‌الامر» نکاتی هست که می‌توانید به تفسیر دقیق آن در المیزان رجوع فرمائید.
61 - «صحیفه نور»، ج 8 ، ص 282.
62 - سوره بقره، آیه 31.
63 - «بحران دنیای متجدد»، رنه گنون، ص 128.
64 - سوره حج، آیه 46
65 - «بحران دنیای متجدد»، رنه گنون، ص 135.
66 - همان، ص 145.
67 - همان، ص 145.
68 - همان، ص 150.
69 - «بحران دنیای متجدد»، رنه گنون، ص 142.
70 - آیت‌الله جوادی«حفظه‌الله» می‌فرمایند: علوم حصولی در عقلی‌ترین شکل خود یعنی فلسفه، به عالم خارج راه ندارند و مشکلی را نمی‌گشایند، ... و درست بر همین اساس است که بسیاری از دانش‌آموختگان حوزه و دانشگاه به‌رغم دستیابی به علوم مختلف، در مقام عمل دست و پایشان می‌لغزد... این علوم به تنهایی از تأثیر بر نَفْس عالِمِ خود ناتوان‌اند، چه رسد به تأثیر در انسان‌ها و موجودات عالم. (کتاب امام مهدی(عج) موجودِ موعود، ص 85 و 86)
71 - «من لا یحضره الفقیه»، ج 4، ص 395.
72 ـ «بحارالأنوار»، ج 65، ص 236.
73 - سوره حج، آیه 46.
74 - سوره یونس، آیه 48.
75 - سوره اعراف، آیه .95
76 - سوره شوری، آیه23.
77 - «قُلْ ما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِی إِلاَّ عَلَی اللَّهِ وَ هُوَ عَلی كُلِّ شَی ءٍ شَهید» سوره سبأ، آیه41.
78 - به شرح نهج‌البلاغه‌ی ابن‌ابی‌الحدید، شرح خطبه‌ی 3 رجوع شود.
79 - سوره روم، آیه 10.
80 - سوره روم، آیه 9.
81 - به تفسیر آیات 51 تا 54 سوره مائده در المیزان رجوع شود.
82 - منظور؛ زمان حاکمیت نظام اسلامی است.
83 - سوره اعراف، آیه 165.
84 - «بحران دنیای متجدد»، رنه گنون، ص 171.
85 - سوره حج، آیات 46 و 47.
86 - سوره حج، آیه 47.
87 - «بحران دنیای متجدد»، رنه‌گنون، ص 171.
88 - سوره اعراف، آیه 34.
89 - سوره انفال، آیه 17.
90 - سوره مائده، آیه 54.
91 - سوره نوح،آیه14.
92 - به مقدمه‌ی کتاب «سیطره‌ی کمّیت»، اثر رنه‌گنون، ترجمه‌ی علی‌محمد کاردان رجوع شود.
93 - «سیطره‌ی کمّیت»، رنه‌گنون، ص 75.
94 - همان، ص 66.
95 - همان، ص 69.
96 - برای بررسی موضوع زن و بازخواهی موقعیت زن در شرایط جدید، به کتاب «زن؛ آن‌گونه که باید باشد» از همین نویسنده رجوع فرمایید.
97 ـ «سیطره‌ی کمّیت»،رنه‌گنون، ص 80.
98 - در کتاب شریفِ كافی از مرحوم کلینی وارد است كه: «سُئِلَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ(ع)عَنِ التَّوْحِیدِ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلِمَ أَنَّهُ یكُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ أَقْوَامٌ مُتَعَمِّقُونَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی«قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»وَ الْآیاتِ مِنْ سُورَةِ الْحَدِیدِ «إِلَی قَوْلِهِ وَ هُوَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» فَمَنْ رَامَ وَرَاءَ ذَلِكَ فَقَدْ هَلَك» از امام سجاد(ع) از توحید پرسش شد؛ فرمودند: خدای عزّوجلّ می‌دانست كه در آخرالزمان مردمانی می‌آیند بسیار عمیق، لذا «قل هو اللّه احد» و آیاتی از سوره حدید را تا «و هو علیم بذات الصدور» فرو فرستاده و هركه ماوراء آن‌ها را خواهد هلاك گردد.(الكافی، ج 1، ص 91 )
99 ـ «سیطره‌ی کمّیت»،رنه‌گنون، ص 104.
100 - همان، ص 105.
101 - سوره حج، آیه 46.
102 - سوره روم، آیه 7.
103 - سوره قصص، آیه 6.
104 - «سیطره‌ی کمّیت»، رنه گنون، ص 118.
105 - تمدن غربی اموری که به عدد و کمّیت در نیاید را نادیده گرفت ولی آن امور نقش خود را در معادلات عالم داشته و دارد، به همین جهت آمریکایی‌ها پیش‌بینی کرده بودند جنگ ویتنام حداکثر یک‌سال طول می‌کشد و پیروز از آن خارج می‌شوند، در حالی‌که دوازده سال طول کشید و با شکست هم از آن خارج شدند، یا عدم توانایی آن‌ها در پیش‌بینی اتفاقاتی که در عراق و افغانستان رخ داد نیز ناشی از نادیده‌گرفتن نقش اموری است که کمّیت‌پذیر نیستند، و این در حالی است که انبوه دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی در خدمت سیاست آمریکا می‌باشند، ولی اموری را تحقیق می‌کنند که بر عدد و کمّیت در آیند و لذا از درک نقش امور بسیاری غافل می‌مانند.
106 - سوره شوری، آیه 11.
107 - «سیطره‌ی کمّیت»، رنه گنون، ص 87.
108 - همان.
109 - «ارشادالقلوب»، ج 2، ص 374.
110 - «بحارالأنوار»، ج 1، ص 208.
111 - جهت بررسی بیشتر به کتاب «چهل حدیث»، امام خمینی«رضوان‌الله‌تعالی‌علیه»، حدیث شماره 27 رجوع شود.
112 - علمایی مثل صدرالمتألهین پس از تدبّر در آیات و روایات، تفکری را تحت عنوان «حکمت متعالیه» تدوین کرده‌اند. حال عجیب است عده‌ای به اسم برگشت به قرآن و روایات با چنین اندیشمندانی به مخالفت برمی‌خیزند و به اسم دعوت به آیات و روایات ما را به سطحی‌نگری در دین دعوت می‌کنند.
113 - امام خمینی«رضوان‌الله‌تعالی‌علیه»، 29/4/67.
114 - در جنگ بیست و دو روزه‌ی مردم غزه با اسرائیل، مفتی سعودی در باره‌ی تظاهرات مردم مسلمان به جنایات اسرائیل گفت: تظاهرات یک نحوه فساد در زمین است!
115 - «بحارالأنوار»، ج 24، ص 190.
116 - «بحارالأنوار»، ج 71، ص 130.
117 - «سیطره کمیت»، رنه گنون، ص 97.
118 - نامه‌ی موسوم به «نقطه‌ی عطف» به فرزندشان مرحوم احمدآقا - كتاب سرّالصلوة، ص 65 ، ترجمه حجت‌الاسلام فهری.
119 - «سیطره‌ی کمیت»، رنه گنون، ص 97 و 100.
120 - سوره زمر، آیه 48.
121 - «إعلام الوری بأعلام الهدی»، ص 152.
122 - «النورالمبین فی قصص الانبیاء و المرسلین»، محدث جزایری، ص 258.
123 - سوره اعراف، آیه 116.
124 - سوره قصص، آیه 6.
125 - سوره حج، آیه 47.
126 - «دبور سالامون» نویسنده و تحلیل‌گر روزنامه‌ی واشنگتن‌پست می‌نویسد: «ما رسانه‌های آمریکایی طی سه دهه‌ی گذشته در باره‌ی ایران به خودمان دروغ گفته‌ایم... رسانه‌های آمریکایی بر اساس یک توافق نانوشته از پوشش خبری در باره‌ی واقعیت‌های ایران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی خودداری کردند... در نتیجه امروز با ایرانی روبه‌رو هستیم کاملاً متفاوت با تصویری که طی سه دهه‌ی گذشته از آن ترسیم کرده‌ایم...» (روزنامه‌ی کیهان، 23/11/87 ، یادداشت روز).
127 - سوره حج، آیه 48.
128 - سوره حج، آیه 50.
129 - همان، آیه 51.
130 - «سیطره‌ی کمیت»، رنه گنون، ص 155.
131 - رسول خدا(ص) می‌فرمایند: «ما بَینَ قَبْری وَ مِنْبَری رُوضَةٌ مِن ریاضِ الْجَنَّه» بین قبر و منبر من باغی است از باغ‌های بهشت(من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 568).
132 - «سیطره‌ی کمیت»، رنه گنون، ص 156.
133 - «سیطره‌ی کمیت»، رنه گنون، ص 167.
134 - همان، ص 223.
135 - همان، ص 228.
136 - همان، ص 229.
137 - همان، ص 229.
138 - همان، ص 230.
139 - همان، ص 231.
140 - به کتاب «بسط تجربه نبوی» از آقای دکتر سروش رجوع شود.
141 - قرآن در رابطه با زندگی بدون خدا و بدون ارتباط با عالم قدس می‌فرماید: «مَّثَلُ الَّذِینَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یوْمٍ عَاصِفٍ لاَّ یقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُواْ عَلَی شَیءٍ ذَلِكَ هُوَ الضَّلاَلُ الْبَعِیدُ» مَثَل كسانی كه به پروردگار خود كافر شدند كردارهایشان به خاكستری می ماند كه بادی تند در روزی طوفانی بر آن بوزد از آنچه به دست آورده اند هیچ بهره ای نمی توانند برد، این است همان گمراهی دور و دراز. (سوره ابراهیم، آیه 18).
142 - «فرهنگ معارف اسلامی»، سید جعفر سجادی، ج 2 ، ص 1280.
143 - سوره بقره، آیه 166.
144 - «اسفار اربعه»، ملاصدرا«رحمة‌الله‌علیه»، ج 1 ، ص 267.
145 - «نهج‌البلاغه»، خطبه‌ی 83.
146 - سوره بقره، آیه 67.
147 - همان.
148 - حضرت امام رضا(ع) می‌فرمایند: اگر هر ماده گاوی را آورده بودند کفایتشان می‌کرد «وَلکِنْ شَدّوا فَشَدَّدَ اللهُ علیهم» ولی سخت گرفتند و خدا هم بر آن‌ها سخت گرفت (عیون اخبار رضا(ع)، ج 2، ص 13).
149 - «بحارالأنوار»، ج 67، ص 179.
150 - سوره مؤمنون، آیه 70.
151 - سوره مؤمنون، آیه 71.
152 - سوره هود، آیه 81 .
153 - دکتر داوری، مقاله تجدد و سکولاریسم ص 11.
154 - برای بررسی بیشتر به نوشتار «تمدن‌زایی شیعه» از همین مؤلف رجوع فرمائید.
155 - بحارالأنوار، ج 2، ص 22.
156 - «سیطره‌ی کمیت»، رنه گنون ص 118.
157 - «سیطره‌ی کمیت»، رنه گنون، ص 138.
158 - «مصباح الشریعه»، ترجمه‌ی عبدالرزاق گیلانی، ص 597.
159 - سوره بقره، آیه 35.
160 - سوره طه ،آیه120.
161 - سوره بقره، آیه 35.
162 - جهت توضیح بیشتر این موضوع به کتاب «هدف حیات زمینی آدم» از همین مؤلف رجوع فرمایید.
163 - سوره اعراف، آیه 22.
164 - در مقام «محو» انسان از اطراف خود غافل است، ولی در مقام «صحو» یا هوشیاری، در عین ارتباط با حق از خلق غافل نیست و در مقام وحدت در عین کثرت است.
165 - «اسرار الصلواة»، ملکی تبریزی، ج 1، ص 4 – «الدّرة‌الفاخره»، عبدالرحمن جامی، ص 656.
166 - سوره شوری ، آیه 11.
167 - در همین رابطه رسول خدا(ص) از خدا تقاضا می‌کنند: «ربّ زدنی فیک تحیراً....» پروردگارا تحیر مرا از شهود عظمت خودت زیاد گردان .( میرزا احمد آشتیانی، طرائف الحكم یا اندرزهای ممتاز، ترجمه ج 1، ص: 257)
168 - «مجموعه‌ی رسائل و مصنفات کاشانی»، ص 665.
169 - سوره بقره، آیه 156.
170 - سوره حجرات، آیه 13.
171 - پیامبر خدا(ص) می‌فرمایند: «اِنّا مَعاشِرَ الْاَنْبِیاءِ اُمِرنَا اَنْ نُکَلِّمَ النّاسَ عَلَی قَدْرِ عُقُولِهِمْ»؛ ‌(شیخ صدوق، امالی، ص419) به ما انبیاء امر شده که به اندازه‌ی عقل مردم، با مردم سخن بگوییم.