فهرست کتاب


اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی

آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان

انگیزه های صبر و شکیبایی

اموری که باعث صبر انسان در مشکلات طاعت و ترک معصیت و در برابر مصائب می شود، فراوان است که هر کدام تأثیر خاصّی در پدیدآوردن این فضیلت بزرگ دارد که مهمترین آنها عبارتند از:
1- تقویت پایه های ایمان و یقین، مخصوصاً توجه به این نکته که خداوند أرحم الرّاحمین است و نسبت به بندگانش از هر کسی مهربانتر است و او برای رعایت و تأمین مصالح عباد، حوادثی می آفریند که اسرار و منافعش پوشیده است، روح شکیبایی را در انسان پرورش می دهد. توجه به پاداش های عظیم مطیعان و تارکان معاصی و صدق وعده های الهی نیز در این زمینه، عزم انسان را در صبر و شکیبایی، راسخ تر می کند.
از همین رو، امیرمؤمنان علیه السّلام می فرمایند: أصل الصّبر حسن الیقین باللّه؛ اساس و ریشه صبر، ایمان و یقین خوب، نسبت به خداوند است.(786)
بدیهی است، هر قدر ایمان انسان به حکمت و رحمت پروردگار بیشتر باشد، صبر او نیز بیشتر خواهد شد؛ به تعبیر دیگر، تحمل صبر و شکیبایی برایش آسان تر می گردد. به همین دلیل، حدیثی از امام صادق علیه السّلام نقل شده که به بعضی از یاران خود فرمود: انّا صبّر و شیعتنا أصبر منّا؛ ما صبورانیم، ولی شیعیان ما از ما صبورترند. راوی سؤال می کند، فدایت شوم! چگونه شیعیان شما از شما صبورترند؟ امام در پاسخ فرمودند: لأنّا نصبر علی مانعلم و شیعتنا یصبرون علی ما لایعلمون؛ چون ما بر چیزی که می دانیم (و از اسرار آن آگاهیم) صبر می کنیم؛ ولی شیعیان ما در برابر اموری که از اسرارش آگاه نیستند صبر می کنند.(787)
2- دست یابی به صبر، مانند کسب هر فضیلت اخلاقی دیگر، با ممارست و روبه رو شدن با حوادث گوناگون حاصل می شود، به همین دلیل در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السّلام آمده است: من توالت علیه نکبات الزّمان اکسبته فضیلة الصّبر؛ کسی که پی درپی حوادث ناخوشایند زمان برایش حادث شود، فضیلت صبر را برایش فراهم می کند.(788)
به تعبیر دیگر، انسان در ابتدای برخورد با مصیبتی، ناله و فریاد سر می دهد و جزع و فزع را به اوج می رساند، هم چنین هنگامی که در انجام طاعتی از طاعات پروردگار، با مشکلی روبه رو شود، اظهار خستگی می کند، ولی تکرار آن حوادث و این مشکلات به تدریج فضیلت صبر را در او به وجود می آورد.
3- توجه به این نکته که دنیا، دار حوادث و مشکلات است و رسیدن به هیچ موهبتی از مواهب مادی و معنوی، بدون عبور از موانع گوناگون امکان پذیر نیست و نیز توجه به این حقیقت که افراد کم صبر و بی حوصله و کم طاقت، هرگز به جایی نخواهند رسید، عزم و اراده انسان را بر صبر و شکیبایی در مقابل مشکلات محکم تر می سازد.
همان گونه که در سابق اشاره شد، برای چیدن یک شاخه گُل باید رنج خار را کشید و برای نوشیدن یک جُرعه عسل، باید در برابر نیش زنبور صبر کرد، گنج ها در ویرانه هاست و بهشت در لابه لای ناملایمات قرار گرفته است.
به یقین هر کس در این امور دقت کند، آمادگی بیشتری برای صبر و شکیبایی پیدا می کند. از همین رو در حدیث دیگری از امیرمؤمنان علی علیه السّلام آمده است: لکلّ نعمة مفتاح و مغلاق و مفتاحها الصّبر و مغلاقها الکسل؛ برای هر نعمتی کلید و قفل و بندی است؛ کلید آن صبر و قفل و بند آن، تنبلی و کسالت است.(789)
4- یکی دیگر از انگیزه های صبر و عوامل پرورش آن، هم شکل ساختن صابران است، این امر نه تنها در این جا بلکه در تمام فضایل اخلاقی صدق می کند که هرگاه انسان، در ظاهر خود را به صفتی بیاراید، هر چند در باطن چنین نباشد، به تدریج در باطنش نیز نفوذ کرده و به آن متخلّق می گردد.
در حدیثی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آمده است: من یتصبّر یصبّره اللّه و من یستعفف یعفّه اللّه، و من یستغن یغنه اللّه و مااعطی عبد عطاء هو خیر و أوسع من الصّبر؛ کسی که خود را به چهره صابران درآورد (و جزع و فزع را ترک گوید)، خداوند روح صبر را به او می بخشد و کسی که به چهره عفیفان درآید، خداوند او را به زینت عفّت می آراید و کسی که در چهره بی نیازان درآید، خداوند او را بی نیاز می سازد و به هیچ بنده ای موهبتی بهتر و گسترده تر از صبر عطا نشده است.(790)
5- صبر رابطه نزدیکی با ظرفیت وجودی انسان دارد. هر اندازه ظرفیت و شخصیت انسان بیشتر شود، صبر و شکیبایی او افزون می گردد، به همین دلیل کودکان و بزرگسالان کودک صفت، در برابر کمترین حادثه ای، بی تابی می کنند؛ در حالی که افراد باظرفیت و باشخصیت، مشکلات را در خود هضم نموده و خم به اَبرو نمی آورند.
یک استخر کوچک با اندک نسیمی متلاطم می شود؛ ولی یک اقیانوس عظیم، به آسانی متلاطم نمی شود و اقیانوس کبیر را از این جهت اقیانوس آرام می خوانند که هیجان امواجش به خاطر گسترش آن کمتر است.
مطالعه حالات بزرگان، مخصوصاً انبیا و اولیای الهی که بر اثر صبر و شکیبایی به مقامات عالی روحانی نایل گشتند، می تواند از انگیزه های مؤثر باشد، همان گونه که آنها در همه چیز الگو و اُسوه اند.
مسئله صبر و شکیبایی در برابر حوادث سخت زندگی و مشکلات عظیمی که در راه پیروزی انسان وجود دارد، تنها بُعد اخلاقی ندارد، بلکه از نظر بهداشت و سلامت جسم نیز فوق العاده مؤثر است. افراد ناشکیبا عمری کوتاه و توأم با انواع بیماری ها دارند که مهمترین آنها قلبی و عصبی است؛ در حالی که شکیبایان از عمر طولانی و توأم با سلامت نسبی برخوردارند؛ به همین دلیل، روانشناسان معتقدند داشتن مذهب (که انسان را به شکیبایی در برابر مشکلات ترغیب می کند) یکی از شرایط سلامت جسم و روان انسان است.
در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السّلام آمده است: من أحبّ البقاء فلیعدّ للمصائب قلباً صبوراً؛ کسی که دوست دارد عمر طولانی داشته باشد، باید قلب صبوری در برابر مصائب آماده کند.(791)

جزع و بی تابی

جزع نقطه مقابل صبر است و آن، حالت بی قراری و ناشکیبایی در برابر حوادث و مشکلات است، به گونه ای که انسان در برابر حادثه زانو زند، مأیوس شود، بی تابی کند و یا از تلاش و کوشش برای رسیدن به مقصد چشم بپوشد.
جزع یکی از بدترین و نکوهیده ترین صفات است که انسان را در دنیا و آخرت به بدبختی می کشاند و از رسیدن به مقامات والا بازمی دارد و ارزش و مقام او را در جامعه کاسته، شربت زندگی را در کامش تلخ، و شهد حیات را شرنگ می سازد.
قرآن مجید در سوره معارج، انسان را موجودی حریص و کم طاقت معرفی می کند که وقتی بدی به او برسد، بی تابی می کند و هنگامی که خوبی به او رسد، بُخل می ورزد و مانع دیگران می شود، انّ الانسان خلق هلوعاً اذا مسّه الشّرّ جزوعاً و اذا مسّه الخیر منوعاً.(792)
منظور از انسان در این آیه - همانند بعضی از آیات مشابهی که انسان را با صفات ناشایستی توصیف کرده - انسان های تربیت نیافته و به اصطلاح خودرو و فاقد شخصیت است و لذا در ذیل همین آیات با جمله (الّا المصلّین... تا...و الّذین هم علی صلاتهم یحافظون(793)، افراد باایمانی را که به نماز و کمک به محرومان و اصول عفّت و امانت و شهادت به حق وفا دارند، استثنا کرده و از تحت عنوان هلوع خارج می کند.
تعبیر آیات فوق، شاید اشاره به این باشد که معمولاً افراد جزوع و ناشکیبا بخیل هم هستند؛ همان گونه که بخیلان ناشکیبا می باشند؛ به تعبیر دیگر این دو صفت با یکدیگر رابطه دارند و از این رو در مفهوم هلوع جمع شده اند.
در روایات اسلامی نیز بحث های جالب و عمیق و نکته های قابل ملاحظه ای در این زمینه دیده می شود که هر یک از دیگری آموزنده تر است، در ذیل به چند نمونه از آنها اشاره می شود:
1- امیرمؤمنان علی علیه السّلام در مذمّت جزع می فرمایند: ایّاک و الجزع فانّه یقطع الأمل و یضعّف العمل و یورث الهمّ؛ از جزع و ناشکیبایی بپرهیز؛ زیرا امید انسان را قطع و کوشش و تلاش را ضعیف ساخته و غم و اندوه به بار می آورد.(794)
2- همان امام بزرگوار در جای دیگر ضمن اشاره به نکته لطیف دیگری می فرمایند: الجزع أتعب من الصّبر؛ بی تابی از صبر و شکیبایی ناراحت کننده تر است.(795)
دلیل آن روشن است؛ زیرا جزع و بی تابی هیچ مشکلی را حل نمی کند، تنها اثرش این است که روح و جسم انسان را در هم می کوبد، به همین دلیل از شکیبایی پر زحمت تر می باشد؛ مثلاً، هنگامی که انسان، عزیزی را از دست دهد، ممکن است سرش را به دیوار بکوبد، گریبان چاک کند، نعره و فریاد بکشد و یا سرانجام خودکشی کند؛ اما هیچ یک از این ها عزیز از دست رفته را بازنمی گرداند، بلکه تنها پایه های ایمان و سلامت جسم و جان او را در هم می کوبد، علاوه بر این، اجر و پاداش انسان را نیز بر باد می دهد که شرح آن در حدیث بعد می آید.
3- حضرت علی علیه السّلام می فرماید: ألجزع لایدفع القدر ولکن یحبط الأجر؛ جزع (در برابر مصائب)، مقدرات را تغییر نمی دهد؛ ولی اجر و پاداش انسان را از بین می برد.(796)
درباره این که چرا پاداش را از بین می برد، باید گفت: جزع و ناشکیبایی دلیل بر عدم رضا و عدم تسلیم در برابر مقدرات الهی است. در واقع، اعتراض به عدل و حکمت پروردگار را دربردارد؛ هر چند صاحبش از آن غافل باشد.
4- در حدیث دیگری که از امام هادی علیه السّلام نقل شده، ضمن اشاره به نکته جالب دیگری، می فرمایند: ألمصیبة للصّابر واحدة و للجازع اثنان؛ مصیبت برای انسان صبور یکی است و برای انسان بی صبر و شکیبا دوتاست.(797)
جزع و بی تابی - چنان که در قبل اشاره شد - مشکلات عظیم جسمی و روحی به دنبال دارد، به علاوه اجر و پاداش انسان را برباد می دهد، بنابراین مصیبت افراد ناشکیبا مضاعف می شود.
5- امام کاظم علیه السّلام در بیان یکی از وصایای حضرت مسیح علیه السّلام می فرمایند: ((و لاتجعلوا قلوبکم مأوی للشّهوات انّ أجزعکم عند البلاء لأشدّکم حبّاً للدّنیا و انّ أصبرکم علی البلاء لأزهدکم فی الدّنیا؛ دل های خود را پناهگاه شهوات قرار ندهید، آن کس که در بلا، بیشتر بی تابی می کند، علاقه اش به دنیا بیشتر است و آن کس که در بلا، شکیباتر است، نسبت به دنیا، بی اعتناتر است.(798)
از این روایت استفاده می شود که یکی از سرچشمه های مهم جزع و بی تابی، حرص و حبّ دنیاست و برای کاستن از شدّت جزع، باید از علاقه به دنیا کاست.
6- در حدیث دیگری از امام صادق علیه السّلام نقل شده است: پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هنگام عیادت یکی از یارانش که آخرین ساعات عمرش را می گذراند، فرمودند: ای فرشته مرگ! با او مدارا کن که باایمان است. ملک الموت عرض کرد: بشارت باد بر تو ای محمد! که من نسبت به همه مؤمنان مدارا می کنم. بدان ای محمد! هنگامی که من روح فرزندان آدم را می گیرم، خانواده آنان بی تابی می کنند. در گوشه ای از خانه می ایستم و می گویم: چرا این گونه بی تابی می کنید؟ من قبل از پایان عمرش روح او را نگرفتم و این یک مأموریت الهی است، گناهی ندارم؛ ان تحتسبوه و تصبروا توجروا، و ان تجزعوا تأثموا و توزروا؛ اگر راضی به رضای خدا باشید صبر کنید به شما پاداش داده می شود و اگر جزع و بی تابی کنید گناه می کنید.(799)
7- حدیث کوتاه و پرمعنی دیگری از امیرمؤمنان علی علیه السّلام آمده است: من لم ینجه الصّبر أهلکه الجزع؛ کسی که صبر او را نجات ندهد، بی تابی او را هلاک خواهد کرد.(800) (این هلاکت می تواند اشاره به هلاکت دنیا و آخرت باشد).
8- این بحث را با حدیث دیگری از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم - به عنوان ختامه مسک - پایان می دهیم. در این حدیث آمده است که یکی از اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرزندش را از دست داده بود، حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دستور نوشتن نامه ای به این مضمون را به او دادند: خداوند متعال، اجر تو را افزون کند و به تو صبر و شکیبایی دهد!... مبادا با جزع و بی تابی، اجر خود را از بین ببری و فردای قیامت به خاطر از دست دادن ثواب صبر بر مصیبت، پشیمان گردی، هنگامی که ثواب و مصیبتت را ببینی، می فهمی که مصیبت از آن کوتاه تر بوده است و بدان! جزع و بی تابی، عزیز از دست رفته را بازنمی گرداند، غم و اندوه، قضای الهی را تغییر نمی دهد و آنچه از پاداش، در برابر از دست دادن فرزند بر تو نازل شده، تأسّفت را از میان می برد.(801)
مرحوم محدّث قمی در سفینةالبحار داستان جالبی درباره بوذرجمهر و مسئله صبر و جزع که بسیار مناسب این نوشتار است، نقل می کند: در بعضی از تواریخ آمده است که انوشیروان نسبت به بوذرجمهر خشمگین شد. دستور داد او را در اتاق تاریکی زندانی کنند. چندین روز گذشت، انوشیروان کسی را فرستاده تا از وضع حال او جویا شود. فرستاده انوشیروان، در حالی که او خوشحال و مطمئن بود، از او پرسید: چگونه در این حالت که سخت در مضیقه ای، فارغ البال می باشی؟
بوذرجمهر گفت: من (همه روزه) از معجونی که از شش ماده ترکیب شده است، استفاده می کنم و این معجون همان گونه که می بینید، مرا بر سر حال آورده است.
فرستاده پرسید: ممکن است این معجون را به ما معرفی کنی تا در مشکلات به آن پناه بریم؟
بوذرجمهر در جواب گفت:
مادّه اوّل آن ألثّقة باللّه؛ توکّل بر خداست.
ماده دوّم؛ آنچه مقدر است، خواه و ناخواه رخ می دهد و بی تابی در برابر آن، مشکلی را حل نخواهد کرد.
ماده سوّم؛ صبر و شکیبایی بهترین چیزی است که در آزمون های الهی به کمک انسان می شتابد.
ماده چهارم؛ اگر صبر نکنم، چه کنم؟ بنابراین با جزع خود را هلاک ننمایم.
ماده پنجم؛ از مشکلی که من دارم، مصائب مشکل تری نیز وجود دارد؛ پس خدا را شُکر که در آن ها گرفتار نشدم!
ماده ششم؛ از ستون به ستون فرج است.
این سخن به انوشیروان رسید، او را آزاد و گرامی داشت.(802)

درمان جزع و ناشکیبایی

این بیماری درونی، مانند بسیاری از بیماری های دیگر، راه های درمان دارد که ما در ذیل به آنها اشاره می کنیم: