فهرست کتاب


اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی

آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان

راه های درمان شهوت پرستی

راه های درمان مفاسد اخلاقی به صورت اصولی تقریباً همه جا یکی است که به طور کلی در دو راه علمی و عملی خلاصه می شود.

الف - راه علمی

منظور از راه علمی، این است که انسان در آثار و پیامدهای شهوت پرستی بیندیشد و ببیند که چگونه تسلیم شدن در برابر شهوات، انسان را به ذلّت، بدبختی، اسارت، تضعیف شخصیّت اجتماعی و دوری از خدا می کشاند که زندگی خفت بار افرادی که آلوده شهوت شده اند، بیانگر این واقعیّت است.
بنابراین تأمّل بر امور مذکور و اندیشه پیرامون شرح حال اولیاءاللّه و پیروان راستین آنها که بر اثر مبارزه با شهوات به مقامات بالا در دنیا و نزد خدا رسیده اند، انسان را از شهوت پرستی باز خواهد داشت.
علاوه بر این که تحکیم پایه های عقل و ایمان، انسان را قادر به کنترل شهوات می کند؛ در رابطه امیرمؤمنان علی علیه السّلام می فرمایند: من کمل عقله استهان بالشّهوات؛ کسی که عقلش کامل شود، شهوت ها را کوچک و بی ارزش می شمرد.(478)
در جای دیگر نیز می فرمایند: من غلب شهوته ظهر عقله؛ کسی که بر شهوات خود غالب شود، عقل و خِرد او ظاهر می گردد.(479)
همچنین فرموده اند: کلّما قویت الحکمة ضعفت الشّهوة؛ هر قدر حکمت و دانش انسان تقویت شود، شهوات و تمایلات سرکش او ضعیف می گردد.(480)
آن حضرت در پیام پُرمعنای دیگر می فرمایند: اذکر مع کلّ لذّة زوالها و مع کلّ نعمة انتقالها و مع کلّ بلیّة کشفها، فانّ ذلک أبقی للنّعمة، و أنفی للشّهوة، و أذهب للبطر، و أقرب الی الفرج و أجدر بکشف الغمّة و درک المأمول؛ هرگاه در لذّت (حرامی) باشی، به یاد بیاور که روزی زایل می شود، و اگر در هر نعمتی هستی، به خاطر داشته باش که روزی سلب خواهد شد. در بلاها نیز انتظار برطرف شدن آن را داشته باش؛ زیرا این یادآوریها، نعمت را پایدارتر می کند و شهوات را دور می سازد و مستی و غرور نعمت را زایل می کند و به فرج و گشایش امور نزدیکتر و در از میان رفتن اندوه و رسیدن به مقصود، نزدیکتر و شایسته است.(481)
به این ترتیب، اندیشه در پیامدها، اثر عمیقی در بازدارندگی از آلودگی به شهوت ها دارد؛ تمام تلاش رهبران الهی نیز این بوده است تا عواقب شوم گرفتاری در چنگال شهوات را به انسانها گوشزد نموده و آنها را از کام شهوات نجات دهند.
این حدیث از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، بیانگر این معنی است: خَمس ان أدرکتموهنّ فتعوّذّوا باللّه منهنّ: لم تظهر الفاحشة فی قوم قطّ حتّی یعلنوها، الّا ظهر فیهم الطّاعون و الاوجاع الّتی لم تکن فی أسلافهم الّذین مضوا و لم ینقصوا المکیال و المیزان الّا أخذوا بالسّنین و شدّة المؤنة و جور السّلطان، و لم یمنعوا الزّکاة الّا منعوا المطر من السّماء، و لولا البهائم لم یمطروا و لم ینقضوا عهد اللّه و عهد رسوله الّا سلّط اللّه علیهم عدوّهم و أخذوا بعض ما فی أیدیهم، و لم یحکموا بغیر ما أنزل اللّه الّا جعل عزّوجلّ بأسهم بینهم؛ پنج چیز است که اگر با آنها رو به رو شوید، از آنها به خدا پناه ببرید؛ اعمال زشت و آشکار در هیچ قومی ظاهر نمی شود، مگر این که گرفتار طاعون و بیماری هایی می شوند که در میان پیشینیان آنها نبوده است و هیچ قومی کم فروشی نمی کنند مگر این که گرفتار قحطی و سختی زندگی و ظلم حاکمان می شوند و هیچ قومی منع زکات نکردند مگر این که، از باران رحمت الهی محروم شدند و اگر به خاطر حیوانات نبود، بارانی به آنها نازل نمی شد و هیچ جمعیّتی، پیمان خدا و رسولش را نمی شکستند، مگر این که خداوند دشمنانشان را بر آنها مسلّط کرد و قسمتی از آنچه را که آنها داشتند، از آنان گرفتند و هیچ گروهی به غیر احکام الهی حکم نکردند، مگر این که خداوند اختلاف در میان آنها افکند و با هم درگیر شدند.(482)
بی شک، تأمّل و تدبیر در این پیامدها، تأثیر مستمر و یا موقّت در بازداشتن اعمال غیراخلاقی دارد.

ب - راه عملی

از نظر عملی راه های مختلفی برای درمان شهوت پرستی وجود دارد از جمله:
1- یکی از بهترین راههای عملی برای نجات از گرداب شهوت، اشباح صحیح امیال و خواست های جنسی است؛ زیرا اگر خواسته ها و امیالی که در درون انسان وجود دارند از راه های صحیح، اشباع گردند، دیگر زیانبار و مخرّب نخواهند بود؛ به تعبیر دیگر، این خواست ها را نمی توان و نباید سرکوب کرد، بلکه باید از آنها در کانال های صحیح و سازنده استفاده کرد؛ در غیر این صورت ممکن است تبدیل به سیلاب ویرانگری شود که حرث و نسل انسان را با خود خواهد برد.
به همین دلیل، اسلام نه تنها تفریحات سالم و بهره گیری معتدل از خواست های درونی را مجاز شمرده، بلکه نسبت به آن تشویق نیز نموده است. خطبه معروفی که از امام جواد علیه السّلام در مورد عقد همسرش نقل شده است، شاهد گویای این مدعاست. آن حضرت در این خطبه می فرمایند: أمّا بعد فقد کان من فضل اللّه علی الأنام أن أغناهم بالحلال عن الحرام؛ یکی از نعمت های الهی بر بندگان این است که آنها را به وسیله حلال از حرام بی نیاز ساخته است.(483)
این حدیث معروف نیز بر همین نکته اشاره دارد: للمؤمن ثلاث ساعات، فساعة یناجی فیها ربّه، و ساعة یرمّ معاشه، و ساعة یخلّی بین نفسه و بین لذّتها فیما یحلّ و یجمل؛ انسان با ایمان ساعات زندگی اش را به سه بخش تقسیم می کند؛ قسمتی را صرف مناجات با پروردگارش می کند و قسمت دیگر را در راه اصلاح معاش و به زندگی اش به کار می گیرد قسمت سوّم را به بهره گیری از لذّت های حلال و دلپسند اختصاص می دهد.(484)
2- یکی دیگر از راه های نجات از شهوت پرستی، برنامه ریزی دقیق برای برنامه های زندگی است؛ زیرا، هرگاه انسان، برای تمام اوقات خود برنامه داشته باشد (هر چند برنامه او در پاره ای از موارد جنبه تفریحی و ورزشی داشته باشد)، دیگر مجالی برای کشیده شدن به آلودگی های شهوانی باقی نمی ماند.
3- برچیدن عوامل آلودگی نیز یکی از راه های درمان و یا پیشگیری است؛ زیرا امکان آلودگی به شهوات در محیطهای آلوده فراوان است؛ یعنی، اگر محیط، آلوده شهوت شود و اسباب آن در دسترسی همه قرار گیرد و آزادی نسبی نیز وجود داشته باشد، نجات از آلودگی، مخصوصاً برای قشر جوان یا کسانی که در سطح پایینی از معرفت دینی قرار دارند، بسیار دشوار خواهد شد.
4- احیای شخصیّت معنوی و انسانی افراد جامعه نیز، از راه های مهم درمان یا پیشگیری از آلودگی های شهوانی است؛ زیرا انسان، هنگامی که از ارزش وجود و شخصیّت خود، آگاه شود و دریابد که او عصاره جهان آفرینش و گُل سرسبد جهان خلقت و خلیفه خدا در روی زمین است؛ به این سادگی خود را به شهوات نمی فروشند.
امیرمؤمنان علی علیه السّلام در این رابطه می فرمایند: من کرمت علیه نفسه هانت علیه شهوته؛ کسی که به ارزش وجود خویش پی بُرد، شهوات در برابر او بی ارزش می شوند(485) و در حدیث دیگری از آن حضرت علیه السّلام آمده است: من عرف شرف معناه صائه عن دنائة شهوته...؛ کسی که شرافت ذاتی خود را بشناسد، او را از پَستی شهوت مصون می دارد!....(486)
آخرین نکته ای که ذکر آن لازم به نظر می رسد، این است که نه تنها در مسئله مبارزه با شهوات، بلکه در تمام موارد مبارزه با مفاسد اخلاقی، باید به مسئله مبارزه عملی اهمّیّت داد؛ به این معنی که هر قدر انسان با خُلق و خُوی بد به مبارزه برخیزد و در جهت مخالفت آن حرکت کند، آن خُلق و خُوها کم رنگ و ضعیف می شود و این مبارزه از صورت فعلی به صورت حالت و از صورت حالت به صورت عادت و از صورت عادت به صورت ملکه در می آید و خُلق و خُوی ثانوی در جهت مقابل شکل می گیرد؛ مثلاً، اگر انسان بخیل بذل و بخشش را تکرار کند، آتش بُخل به تدریج در درون او فروکش کرده و خاموش می شود.
اگر شهوت پرستان نیز در برابر طغیان شهوات، مقاومت و ایستادگی نمایند، طغیان شهوت فرونشسته و روح عفّت جایگزین آن می شود.
این نکته در سخن پُرمعنایی از امیرمؤمنان علی علیه السّلام نقل شده است: قاوم الشّهوة بالقمع لها تظفر؛ در برابر شهوت و امیال نفسانی، به قصد قلع و قمع مقاومت کن تا پیروز شوی.(487)