فهرست کتاب


اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی

آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان

بلای شهوت پرستی در طول تاریخ

در نخستین آیه، بعد از ذکر نام گروهی از پیامبران الهی و صفات برجسته و والای آن بزرگواران، می فرماید: ولی بعد از آنها، فرزندان ناشایسته ای روی کار آمدند که نماز را ضایع کردند و از شهوات پیروی نمودند و به زودی (مجازات) گمراهی خود را خواهند دید؛ فخلف من بعدهم خلف أضاعوا الصّلوة و اتّبعوا الشّهوات فسوف یلقون غیّاً.(427)
و بلافاصله بعد از آن - به عنوان یک استثنا - می فرماید: مگر آنها که توبه کردند و ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند، چنین کسانی داخل بهشت می شوند و کمترین ستمی به آنها نخواهد شد؛ الّا من تاب و آمن و عمل صالحاً فأولئک یدخلون الجنّة و لا یظلمون شیئاً.(428)
شایان توجّه این که بعد از مسئله ضایع کردن نماز، سخن از پیروی شهوات و به دنبال آن، گمراهی به میان آمده است. این تعبیر حساب شده از یک سو اشاره به آن است که نماز، عامل مهمی برای شکستن شهوات و خودکامگی ها و هواپرستی هاست؛ همان طور که در آیه 45 سوره عنکبوت آمده: ...انّ الصّلوة تنهی عن الفحشاء و المنکر و از سوی دیگر نشان می دهد که سرانجام شهوت پرستی، گمراهی و ضلالت است، همان گونه که در آیه 10 سوره روم آمده است: ثمّ کان عاقبة الّذین أسائوا السّوأی أن کذّبوا بآیات اللّه و کانوا بها یستهزئون؛ سپس سرانجام کار کسانی که اعمال بد مرتکب شدند به این جا رسید که آیات خدا را تکذیب کردند و آن را به مسخره گرفتند!
آری! آنها گمراه می شوند و به کیفر گمراهی خود؛ یعنی، آتش قهر و غضب الهی گرفتار خواهند شد.
روشن است که شهوات در این جا مفهوم وسیعی دارد و منحصر به شهوت جنسی نیست، بلکه هرگونه تمایل افراطی نفسانی و هواپرستی را شامل می شود.
البته کسانی که توبه کنند و ایمان خود را که به خاطر گناه ضربه دیده است تجدید نموده و به سراغ اعمال بروند، اهل بهشت خواهند بود آثار تضییع نماز و پیروی شهوات از وجودشان برچیده خواهد شد.
در دوّمین آیه، ضمن بیان مقابله آشکار میان بازگشت به سوی خدا و پیروی از شهوات، و اشاره به این که این دو موضوع در دو جهت مخالف، حرکت می کنند، می فرماید: خدا می خواهد توبه شما را بپذیرد و شما را ببخشد و از آلودگی پاک سازد؛ امّا آنها که پیرو شهواتند، می خواهند شما به کلّی (از راه حق) منحرف شوید؛ و اللّه یرید أن یتوب علیکم و یرید الّذین یتّبعون الشّهوات أن تمیلوا میلاً عظیماً.(429)
آری! آنها که غرق گناه و شهوتند، می خواهند دیگران را نیز هم رنگ خود سازند و از سر تا پا آلوده گناه کنند؛ در حالی که خداوند می خواهد مردم با ترک شهوات به سوی او بازگردند و غرق معرفت و نور و صفای تقوا و قرین سعادت و خوشبختی شوند.
به گفته مفسّران بزرگ، منظور از میل عظیم، هتک حدود الهی و آلوده شدن به انواع گناهان است. بعضی نیز آنها را به معنی ازدواج با محارم و مانند آن - که در آیات قبل، از آن نهی شده است - تفسیر کرده اند که در واقع یکی از مصادیق مفهوم بالاست.
لازم به یادآوری است که پیروی از شهوات در این آیه، ممکن است دارای همان مفهوم عام باشد و نیز ممکن است اشاره به شهوت جنسی باشد؛ زیرا این آیه بعد از آیاتی قرار گرفته که حرمت ازدواج با محارم و زنان شوهردار و کنیزان (آلود به اعمال منفی عفّت) را بیان کرده است. به هر حال این آیه، گواه روشنی است به این که راه شهوت پرستی از راه خداپرستی جدا بوده و این دو در مقابل هم قرار دارند.
آیات سوّم، چهارم، پنجم، و ششم، از آیات مورد بحث، ناظر به داستان قوم لوط و شهوت پرستی آنهاست؛ شهوتی آمیخته با انحرافات جنسی که در تمام تاریخ آمده است. هر بخش از این آیات، نکته خاصّی را تعقیب می کند که ما به طور اجمال به آنها اشاره می کنیم:
سوّمین آیه، گفتار حضرت لوط علیه السّلام را بیان می کند که قوم خود را مورد سرزنش شدید قرار داد: لوط را فرستادیم، در آن هنگام که به قوم خود گفت: شما کار بسیار شنیعی انجام می دهید که هیچ کس از جهانیان، قبل از شما آن را انجام نداده است؛ و لوطاً اذ قال لقومه انّکم لتأتون الفاحشة ما سبقکم بها من أحد من العالمین.(430)
فاحشه واژه ای است که به هر حال بسیار زشت اطلاق می شود، هر چند در تعبیرات متعارف بیشتر به فحشاء جنسی اطلاق می گردد. تعبیر آیه فوق، نشان می دهد که در جامعه بشری هم جنس گرایی از قوم لوط علیه السّلام شروع شد و تا آن زمان سابقه نداشت.
در ادامه آمده است: آیا شما به سراغ مردان می روید و راه تداوم نسل انسان را قطع می کنید و در مجلس خود، اعمال زشت (دیگر نیز) انجام می دهید؟!؛ أئنّکم لتأتون الرّجال و تقطعون السّبیل و تأتون فی نادیکم المنکر...(431)
در این تعبیر یکی از علّت های مهم تحریم هم جنس گرایی را قطع نسل بشر می داند؛ زیرا هنگامی که این عمل زشت اخلاقی به شکل فراگیر درآید، خطر انقطاع نسل بشر، جامعه بشری را تهدید می کند.
بعضی از مفسّران، جمله و تقطعون السّبیل آیه فوق را، اشاره به راهزنی و دزدی قوم لوط دانسته اند و بعضی اشاره به مزاحمت های جنسی می دانند که به عمد برای راهگذاران به وجود می آورند!
نادی از مادّه ندا به معنی مجلس عمومی یا مجلس تفریح است؛ زیرا در آنجا افراد یکدیگر را ندا می کنند.
گرچه قرآن کریم، در این جا شرح نداده که آنها در جلسات تفریحی خود، چه منکران دیگری را انجام می دادند، ولی پیداست که اعمال متناسب با همان عمل شنیعشان بوده است. در روایات آمده است، آنها در حضور جمع بدن های خود را برهنه می کردند، فحش های رکیک می دادند و کلمات زشت و بسیار زننده ردّ و بدل می نمودند و حرکات ناشایست دیگری داشتند که قلم از ذکر آنها شرم دارد.
آنها چنان، غرق در شهوت بودند که خدا و همه ارزشهای اخلاقی و انسانی را به باد مسخره می گرفتند؛ به همین دلیل، هنگامی که پیامبرشان حضرت لوط علیه السّلام از روی تعجب و انکار سؤالی از عمل شنیعشان نمود، پاسخ قومش جز این نبود که گفتند: اگر راست می گویی، عذاب الهی را بر ما بیاور!،...فما کان جواب قومه الّا أن قالوا ائتنا بعذاب اللّه ان کنت من الصّادقین.(432)
و به این ترتیب عذاب الهی را به مسخره گرفتند.
در چهارمین بخش از این آیات به گوشه دیگری از داستان لوط اشاره می کند: و آن زمانی است که فرشتگان الهی (که مأمور عذاب قوم لوط بودند در چهره جوانان زیبایی) به سراغ حضرت لوط علیه السّلام آمدند و او (که آنها را نمی شناخت) از مشاهده آنان سخت ناراحت شد و قلبش پریشان گشت و (پیش خود گفت:) امروز روز سختی است؛ زیرا ممکن است، این قوم زشت سیرت، حرمت میهمانهای مرا نشناسند و قصد تجاوز به آنها را داشته باشند!؛ و لمّا جآءت رسلنا لوطاً سی ء بهم و ضاق بهم ذرعاً و قال یوم عصیب.(433)
(و در این هنگام، اشرار قوم باخبر شدند و به سرعت به سراغ او آمدند (و قصد سویی نسبت به میهمان او داشتند) و پیش از آن نیز اعمال بدی انجام می دادند (و این کار؛ یعنی، تجاوز به میهمانان آز آنها بعید نبود!؛ و جاءه قومه یهرعون الیه و من قبل کانوا یعملون السّیّئات....(434)
حضرت لوط علیه السّلام (بسیار ناراحت شد و با ایثار و فداکاری عجیب و یا به خاطر اتمام حجت) به آنها گفت: این دختران منند که برای شما پاکیزه ترند (بیایید با آنها ازدواج کنید و از اعمال شنیع خود دست بردارید. از خدا بترسید و مرا در برابر میهمانانم رسوا نسازید، آیا یک انسان رشید (و عاقل و باغیرت) در میان شما نیست؟؛ قال یا قوم هؤلاء بناتی هنّ أطهرلکم فاتّقوا اللّه و لاتخزون فی ضیفی ألیس منکم رجل رشید.(435)
ولی آن قوم کثیف و زشت سیرت، نه تنها در برابر این همه بزرگواری این حضرت لوط علیه السّلام حیا نکردند، بلکه بی شرمانه پاسخ گفتند: تو خود می دانی، ما را به دختران تو حقی نیست (و به جنس زن علاقه ای نداریم!) تو به خوبی می دانی که ما چه چیز می خواهیم!؛ قالوا لقد علمت ما لنا فی بناتک من حق و انّک لتعلم ما نرید.(436)
هنگامی که قوم لوط، و قاحت را به آخرین درجه رساندند؛ حضرت لوط علیه السّلام فریاد زد و گفت: ای کاش! قوت و قدرتی داشتم (تا شما خیره سران را مجازات می کردم) و ای کاش! تکیه گاه محکمی از قوم و عشیره و پیروان نیرومندی در اختیار من بود (تا به کمک آنها) شما منحرفان را سخت کیفر می دادم؛ قال لو أنّ لی بکم قوّة أوءاوی الی رکن شدید.(437)
همان گونه که در ادامه این آیات آمده است حضرت لوط علیه السّلام متوجّه شد که آنها فرستادگان پروردگارند، هیچ کس نمی تواند کمترین آسیبی به آنها برساند. فرشتگان به حضرت لوط علیه السّلام خبر دادند که فردا صبح عذاب هولناکی به سراغ این قوم می آید و شهرهای آنها به کلّی زیر و رو می شود و بارانی از سنگ های آسمانی بر آنها فرو می ریزد؛ به حضرت لوط علیه السّلام دستور دادند که شبانه به اتفاق خانواده اش - به استثنای همسرش که از تقوا بی بهره بود - آن شهرها را ترک کنند که صبحگاهان عذاب الهی فرامی رسد.
در پنجمین بخش از آیات، ضمن اشاره به مجازات شدید این قوم ننگین زشت سیرت می فرماید: قوم لوط، انذارها و هشدارهای مکرّر (پیامبرشان) را تکذیب کردند. ما بر آنها تُندبادی که ریگ ها را به حرکت در می آورد، فرستادیم (و همه را زیر آن مدفون ساختیم)، جز خاندان لوط که آنها را سحرگاهان نجات دادیم، (به استثنای همسرش که مشمول مجازات قوم گنهکار شد)؛ کذّبت قوم لوط النّذر انّا أرسلنا علیهم حاصباً الّا آل لوط نجّیناهم بسَحر.(438)
البته این بخشی از مجازات دردناک آنها بود، زیرا در قرآن آمده است که: نخست زلزله ای - به امر ما - آمد و سرزمین آنها را زیر و رو کرد، آن چنان که قسمت های بالا در پایین و قسمت های پایین در بالا قرار گرفت؛ فلمّا جاء أمرنا جعلنا عالیها سافلها...(439).
و بارانی از سنگ بر آنها فرو فرستادیم؛ ...و أمطرنا علیها حجارة من سجّیل منضود(440)
این باران سنگ، ممکن است بخشی از سنگ های سرگردان آسمانی بوده که به فرمان پروردگار الهی بر فراز آسمان شهر آنها ظاهر گشته و بر ویرانه ها و اجساد بی جان آنان باریده است.
احتمال دیگر این است که حاصب به معنای طوفان شن باشد. این طوفان گاهی تپّه هایی را از یک گوشه بیابان برداشته و به آسمان می برد، سپس در نقطه دیگر، مانند بارانی فرو می ریزاند، به طوری که گاهی قافله ها، زیر انبوهی از شن و ماسه مدفون می گشت!
حال این نکته قابل تأمّل است که هر چند، گاهی طوفان های شن یا باران های سنگ در جهان طبیعت روی می دهد؛ ولی خداوند متعال فرمان داده بود که این حوادث در آن ساعت مخصوص و معیّن - که فرشتگان حضرت لوط علیه السّلام را خبر داده بود - واقع گردد.
احتمال دیگری نیز وجود دارد که ممکن است، نخست زلزله سهمگین، شهرهای آنها را زیر و رو کرده و سپس بارانی از سنگ های آسمانی بر سرشان فرو ریخته و آن گاه طوفانی از شن، آثار آنها را محو و نابود کرده باشد که این عذاب های سه گانه، بیانگر شدّت خشم الهی، نسبت به این قوم رو سیاه است.
در ششمین و آخرین بخش از آیات، ضمن اشاره فشرده و مختصر به تمام ماجرای قوم لوط - از آغاز تا پایان - می فرماید: به خاطر آورید لوط را؛ هنگامی که به قوم خود گفت: آیا عمل شنیعی انجام می دهید که هیچ کس از جهانیان پیش از شما آن را انجام نداده بود؟!؛ و لوطاً اذ قال لقومه أتأتون الفاحشة ما سبقکم بها من أحد من العالمین.(441)
آری! شما از روی شهوت به سراغ مردان می روید، نه زنان؛ شما جمعیّت تجاوزکاری هستید، زیرا قوانین و سنّت های الهی را رها کرده و راه انحراف را پیش گرفته اید، راهی که سبب نابودی نسل و شیوع انواع بیماریها و مفاسد دیگر اجتماعی می شود.
گرچه بیماری وحشتناک ایدز یکی از هولناک ترن بیماری های عصر ما شناخته شده، ولی بعید نیست که این بیماری در آن زمان نیز وجود داشته و گروهی از قوم لوط به آن گرفتار شده بودند. به همین علّت خدای کریم و رحیم، اجساد آنها را زیر خروارها سنگ و شن دفن کرد تا این امر، هم درس عبرتی برای دیگران بوده و هم مایه نعمتی که همان جلوگیری از انتشار و سرایت این بیماری به دیگران بوده است.
به هر حال، آن قوم آلوده، به قدری بی شرم بودندکه نه تنها به سخن حضرت لوط علیه السّلام گوش ندادند، بلکه خواستار اخراج او و خاندانش - به جرم پاکی از آلودگی های شایع در میانشان - از آبادی ها شدند. قرآن کریم در ادامه این آیات به آن اشاره دارد: و ما کان جواب قومه الّا أن قالوا أخرجوهم من قریتکم انّهم اناث یتطهّرون.(442)
خداوند در ادامه این آیات می فرماید:
ما لوط و خاندانش را - به جز همسرش که از بازماندگان (در شهر) بود، نجات بخشیدیم، سپس بارانی (از سنگ) بر آنها فرو فرستادیم (و همه را نابود کردیم و مدفون ساختیم). اکنون بنگر، سرانجام کار مجرمان چگونه بود؛ فأنجیناه و أهله الّا أمرأته کانت من الغابرین - و أمطرنا علیهم مطراً فأنظر کیف کان عاقبة المجرمین.(443)
آری! آنها چنان آلوده بودند که بی گناهی و پاکدامنی را گناه می دانستند! و پاکان را به جرم پاکی محکوم به تبعید و راندن از خانه و زندگیشان می کردند. هر چند قبل از انجام این کار، به غضب الهی گرفتار و نابود شدند.
بخش مهّمی از این آیات، ضمن بیان عواقب هوسبازی و هواپرستی و شهوترانی - به مفهوم عام و خاصّش - این عمل ناشایسته و پَست اخلاقی را که سرچشمه گناهان و اثرات مخرّب اجتماعی بی شماری است، سخت نکوهش می نماید.

شهوت پرستی در روایات اسلامی

این مسئله در منابع روایی اسلام، مورد توجّه فراوان قرار گرفته است که بیشتر آنها بیانگر هشدار، درباره پیامدهای خطرناک آن است. این احادیث تکان دهنده، هر خواننده ای را تحت تأثیر عمیق قرار داده و روشن می سازد که آلودگی به شهوت - خواه به مفهوم عام و خواه به مفهوم خاص آن - از موانع اصلی سعادت و کمال انسانها و از اسباب مهم گسترش گناه و جنایت در جامعه بشری است که در ذیل، به بعضی از آن احادیث اشاره می شود:
1- پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می فرمایند: ما تحت ظلّ السّماء من اله یعبد من دون اللّه أعظم عند اللّه من هوی متّبع؛ در زیر آسمان معبودی جز خدا پرستیده نشده است که در پیشگاه خدا، بدتر از هوا و هوسی باشد که انسان را به دنبال خود می کشاند.(444)
به این ترتیب، روشن می شود که شهوت و هوای نفس از خطرناک ترین عوامل انحراف انسان به سوی زشتی هاست.
2- امام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السّلام می فرمایند: الشّهوات سموم قاتلات؛ شهوت ها، زهرهای کشنده است(445) (که شخصیّت و ایمان و مروّت و اعتبار انسان را نابود می سازد).
3- در حدیث دیگری از همان امام بزرگوار علیه السّلام آمده است: الشّهوات مصائد الشّیطان؛ شهوات دام های شیطان است.(446) (که انسان ها را به وسیله آن در هر سن و سال و در هر زمان و مکان صید می کند).
4- همان حضرت علیه السّلام در جای دیگر می فرمایند: امنع نفسک من الشّهوات تسلم من الآفات؛ اگر می خواهید از آفات در امان باشید، خویشتن را از تسلیم شدن در برابر شهوات بازدارید.(447)
5- در حدیث دیگری نیز از همان پیشوایان پرهیزکاران جهان آمده است: ترک الشّهوات أفضل عبادة و أجمل عادة؛ ترک شهوتها، برترین عبادت و زیباترین عادت است.(448)
6- امام صادق علیه السّلام می فرماید: من ملک نفسه اذا غضب و اذا رهب و اذا اشتهی، حرّم اللّه جسده علی النّار؛ کسی که به هنگام غضب و تمایل و ترس و شهوت، مالک نفس خویش باشد، خداوند جسد او را بر آتش دوزخ حرام می کند.(449)
7- امیرمؤمنان علی علیه السّلام در حدیث دیگری می فرمایند: ضادّوا الشّهوة مضادّة الضّد ضدّه و حاربوها محاربة العدوّ العدوّ؛ با خواهش های نفسانی در تضاد باشید، همچون تضاد دو ضد با یکدیگر و با آن به پیکار برخیزید (مانند) پیکار دشمن با دشمن.(450)
این سخن با صراحت، این حقیقت را بازگو می کند که شهوت پرستی درست مقابل سعادت و خوشبختی انسان قرار گرفته است.

پیامدهای شهوت پرستی در کلام امیرمؤمنان علی علیه السّلام

درباره پیامدهای شهوت پرستی از هوای نفس، تعبیرات دقیق، حساب شده و تکان دهنده ای در احادیث اسلامی دیده می شود که در این بحث تنها به کلام پیشوای متقیان حضرت علی علیه السّلام اشاره می شود:
1- امیرمؤمنان علی علیه السّلام می فرمایند: اهجروا الشّهوات فانّها تقودکم الی رکوب الذّنوب و التهجم علی السّیئات؛ از شهوات سرکش بپرهیزید که شما را به ارتکاب انواع گناهان و هجوم بر معاصی می کشاند.(451)
2- این مسئله گاهی به قدری شدید می شود که به کلّی دین انسان را بر باد می دهد؛ چنان که در حدیث دیگری می فرمایند: طاعة الشّهوة تفسد الدّین؛ فرمانداری از شهوات نفسانی، دین انسان را فاسد می کند.(452)
3- آن حضرت علیه السّلام در تعبیر دیگری می فرمایند: طاعة الهوی تفسد العقل؛ هواپرستی عقل انسان را فاسد می کند.(453)
4- در جای دیگر می فرمایند: الجاهل عبد شهوته؛ انسان نادان بنده شهوت خویش است(454)؛ یعنی، انسان جاهل مثل برده خوار و ذلیلی است که در برابر شهوت خویش، هیچ اختیاری از خود ندارد.
5- در تعبیر دیگر می فرمایند: عبد الشّهوة اسیر لاینفکّ أسره؛ برده شهوت چنان اسیر است که هرگز روی آزادی را نخواهد دید.(455)
6- آن حضرت علیه السّلام در این که سرانجام شهوت پرستی رسوایی است، می فرمایند: حلاوة الشّهوة عار الفضیحة؛ شیرینی شهوت را ننگ رسوایی از میان می برد.(456)
7- در تعبیر دیگری، شهوت پرستی را کلید انواع شَرها می دانند: سبب الشّرّ غلبة الشّهوة(457) سبب شَرّ، غلبه شهوت است.
با توجّه به این که الشَّر با الف و لام جنس و به صورت مطلق ذکر شده است، معنای عموم را می رساند که این امر بیان گر آن است که شهوت پرستی، سرچشمه تمام شَرها و بدبختی هاست.
8- در جای دیگر ضمن اشاره به این نکته که غلبه هوا و هوس، سبب بسته شدن راههای سعادت بشری شده و او را در گمراهی نگاه می دارد، می فرمایند: کیف یستطیع الهدی من یغلبها الهوی؛ چگونه می تواند انسان به هدایت برسد، در حالی که هوای نفس در او غلبه گردیده است.(458)
9- آن حضرت در سخن دیگری، غلبه شهوات را باعث تضعیف شخصیّت انسان می دانند: من زادت شهوته قلّت مروّته؛ کسی که شهوات او فزونی یابد، شخصیّت انسانی او کم می شود.(459)
10- در بیان دیگری به این حقیقت اشاره می کند که راه بهشت، راه شهوت پرستان نیست: من اشتاق الی الجنّة سلا عن الشّهوات؛ کسی که مشتاق بهشت است باید شهوت پرستی را فراموش کند.(460)
11- در جای دیگر این نکته را بازگو می کند که حکمت و آگاهی با شهوت پرستی سازگار است: لاتسکن الحکمة قلباً مع شهوة؛ حکمت و دانش در قلبی که جای شهوت پرستی است، ساکن نمی شود.(461)