فهرست کتاب


امام خمینی(رضوان الله تعالی علیه) و سلوک در تقدیر توحیدی زمانه

اصغر طاهرزاده

برکت اصلی نظر به تقدیر زمانه

نظر به تقدیر زمانه؛ نظر به «وجود» است و مقابل وجود، وَهْم است، حال اگر بتوانیم به عالَم و آنچه در صحنه است رجوعِ وجودی داشته باشیم جواب بسیاری از سؤالاتمان را خواهیم گرفت. ولی از آن جهت که ما بالأخره ماهیت زده‌ایم این تقدیر به راحتی برای ما رخ نمی‌گشاید. حتی در فلسفه‌ هم که باید به «وجود» نظر کنیم به معنا و مفهوم وجود مشغول می‌شویم و به جای آن‌که متوجه باشیم «وجود» است که صورت‌های مختلف به خود گرفته و در نتیجه اصالت را به وجود بدهیم، ماهیات را اصل می‌گیریم و در محاوره‌ها به جای این‌که با مبنای اصالت‌دادن به وجود متوجه باشیم: «هست، اسب است»، فکر می‌کنیم «اسب هست». وقتی می‌گوییم: اسب هست، اصالت را به اسب داده‌ایم یعنی آن اسب دارای وجود است. در صورتی که وقتی متوجه باشیم: «هست، اسب است» متوجه‌ایم هستی است که به صورت اسب ظاهر شده است. این سایه‌های ذهنی نمی‌گذارد به راحتی به «وجود» رجوع داشته باشیم ولی با این حال با ظهور حضرت امام(ره) و با قرائتی که ایشان از حکمت متعالیه دارند، در عالَمی واقع شده‌ایم که اقتضای آن تولد انسانی است که می‌خواهد عالَم را با روح قدسی ببیند و این تولد جدید در حال وقوع است هر چند وقوع آن آسان نیست. بشری که متذکر شد عالم در حال قدسی‌شدن است و نسبت به مدرنیته به خودآگاهی رسیده، آماده‌ی تجلیات اشراقی می‌شود و معنای «وجود» برایش ظهور می‌کند. او می‌فهمد با رجوع به عالَم کثرت، رجوع به بقاء برایش پیش نیامده، زیرا ذات عالَم کثرت، محدودیت و ناپایداری است لذا وقتی خواست به بقا نظر کند حتی اگر خواست بقای خود را برای خود تعریف کند این سؤال برایش پیش می‌آید که با چه ساختاری شروع کنم؟ در این حالت چیزی جز «وجود» را در منظر خود نمی‌یابد. زیرا با رویکرد به بقاء، نظرِ خود را مدیریت کرده است و در این حالت تفکر شروع می‌شود چرا که رابطه‌ای تنگاتنگ بین «تفکر» و «وجود» هست و اگر تقدیر هر زمانه‌ای را ظهور اراده‌ی حق در آن زمانه بدانیم و متوجه باشیم اراده‌ی حق امری است وجودی، رابطه‌ی احساس تقدیر الهی و تفکر به‌خوبی معلوم می‌شود.
اگر بخواهیم به «وجود» رجوع کنیم باید خود را از آن ذهنی که با نظر به «ماهیات»‌، می‌خواهد با حقیقت روبه‌رو شود آزاد کنیم. به عنوان مثال، شما خیلی راحت می‌توانید دیواری را که در مقابل‌تان است ببینید ولی هوا را به این راحتی نمی‌توانید ببینید مگر این‌که به طریقی وجود هوا را حسّ کنید، مثل آن‌که از نسبت خودتان با کمبود هوا و تنگی نفس متوجه عدم وجود هوا می‌شوید. در رجوع به مبادی نیز باید رویکرد ما وجودی باشد زیرا تنها مبادی وجودی است که به ما فکر می دهد همان‌طور که فکر وقتی وجودی شد به مبادی نظر می‌کند.
بعد از این مقدمات امیدوارم توانسته باشم این نکته را با عزیزان در میان آورم که اگر در این زمانه بخواهیم تقدیر خود را درست احساس کنیم و وارد حیات توحیدی خود شویم، لازم است به شخصیت امام(ره) به عنوان مبادی تفکر خودمان نظر کنیم تا در نتیجه به آن فکری برسیم که حقیقتاً فکر است و حاصل آن تفاهمی است که ما برای جامعه‌ای متعالی و تمدن اسلامی سخت به آن تفاهم نیاز داریم. زیرا در آن صورت از ماهیات که عامل کثرت‌ها است عبور کرده‌ایم و می‌توانیم با نظر به صورت متعیَّنِ تقدیر زمانه، یعنی شخصیت اشراقی حضرت امام، فکر را به جامعه‌ی خود برگردانیم و این نتیجه‌ی اصلی نظر به تقدیر زمانه است.

تقدیری که اشراق شد

در سوره‌ی یوسف(ع) ملاحظه می‌کنید وقتی بنا است در هفت سال آینده ملتی را قحطی فرا گیرد چگونه بر ‌کسی که مسئولیت سرنوشت آن ملت را بر دوش او گذارده‌اند شکل آن قحطی الهام می‌شود و عزیز مصر مکرر خواب می‌بیند هفت گاو فربه را، هفت گاو لاغر می‌خورند و نیز هفت خوشه‌ی سبز را و هفت خوشه‌ی خشک را می‌بیند، و از طرف دیگر بر قلب سالک واصلی مثل حضرت یوسف(ع) اشراق می‌شود که قضیه از چه قرار است. این نشان می‌دهد که خداوند همواره در هر زمانی متناسب با نوری که اشراق می‌نماید، سرنوشت آن تاریخ را مدیریت می‌نماید و انسانی را جهت این امر انتخاب می‌کند. همه‌ی شواهد خبر از آن می‌دهد که آن انسان در این زمان، حضرت امام خمینی(ره) است که خداوند در جان او آن انواری از اسماء الهی را متجلی کرده که به نور آن اسماء، جهانی را که امروز از دریای وجود به خشکی پوچی افتاده، به موطن اصلی خود برگرداند و بشر نسبتِ خود با حق را بازخوانی نماید. با توجه به این امر می‌گوییم نسبتی بین انقلاب اسلامی و اراده‌ی خاص الهی در این زمان برقرار است و فیض خاصی از این طریق به بشرِ امروز خواهد رسید تا ما جهت جستجوی وطن، قادر به تفکر بشویم و از بی‌خانمانی این عصر رهایی یابیم. با توجه به این امر می‌گوییم هرکاری در صورتی اساسی و نتیجه‌بخش است که در این مسیر قرار گیرد و با چنین الهیاتی پیش رود.

عقلی که بتوان با آن انقلاب اسلامی را درک کرد

باید از خود پرسید آیا می‌توان شخصیت اشراقی و وجودی حضرت امام(ره) را به عنوان مبادی تفکرِ خود انتخاب کرد؟ در ابتدای انقلاب در آن فضایی که همه‌ی ملت ایران خود را در شخصیت امام خمینی(ره) جستجو می‌کردند این را تجربه کردیم و یگانگی غیر قابل تصوری را بین مردم احساس نمودیم. حتماً شنیده‌اید که مردم در آن شرایط از چند چیز راحت گذشته بودند، یکی از تفاوت بین ثروتمند و فقیر. بنده قبل از انقلاب در شهری تدریس می‌کردم که هنوز خان‌ها برو و بیایی داشتند. هنوز انقلاب پیروز نشده بود ولی همه‌ی نظرها به حضرت امام بود، یک روز صبح در خانه را زدند، رفتم دیدم دختر یکی از خان‌ها با شوهرش آمده و یک مشت طلا آورده است و می‌گوید: شنیدم می‌خواهید به تبعیدی‌ها سر بزنید این‌ها هدیه من به آن‌ها است. در همان زمان‌ها‌ باز یک شب در خانه را زدند و خانم بنده رفتند و برگشتند گفتند فلانی - دختر یکی دیگر از خان‌های آن شهر بود- آمده با شما کار دارد. حالا این خانم اصلاً چادر برایش معنی نمی‌داد و به همان حالتِ بدون چادر و بدون روسری آمده بود با بنده در رابطه با انقلاب صحبت کند، این اندازه فرهنگ‌ها متفاوت بود ولی چون آن خانم نیز می‌خواست در تاریخی که شروع شده حضور داشته باشد بالأخره چادری به ایشان داده شد و آمدند در رابطه با انقلاب و خاستگاه و اهداف آن صحبت کردیم، آنقدر شرایط آماده بود که به خوبی مطالب را تصدیق می‌کرد و تحت تأثیر قرار گرفت و در حال حاضر یکی از بهترین اساتید‌ می‌باشند و در خارج از ایران هم با همسرشان برای فعالیت‌های دینی و برای انقلاب سرمایه‌گذاری می‌کردند. عرض کردم ما در ابتدای انقلاب از چند چیز گذشتیم، یکی از تفاوت بین فقیر و ثروتمند و از همه مهم‌تر که اصل سخن بنده را تشکیل می‌دهد، درک همدیگر و تفاهمی که نسبت به همدیگر داشتیم، در عین سلایق مختلف. همه متوجه فهم و شعور همدیگر می‌شدند، کسی به‌عنوان نفهم در بین جامعه در آن فضا، معنا نداشت چون هرکس جایگاه آن شخص دیگر را درک می‌کرد. و در واقع هرکس دیگری را ذیل شخصیت حضرت امام درک می‌نمود و همه در فضای شخصیت حضرت امام اهل فکر بودند و هیچ‌کس بی‌فکر نبود.
در همین چهارباغ اصفهان کمونیست‌های تحصیل‌کرده‌ می‌آمدند و با ادعای طرفداری از حقوق کارگران، وارد بحث‌های مخصوص به مکتب فکری خودشان با مردم می‌شدند. کارگری را دیدم که فکر می‌کنم سه کلاس هم درس نخوانده بود، دستانش را که پر از پینه بود نشان داد و به عنوان یک کارگر با آن‌ها که ادعای طرفداری از کارگران را داشتند، مثل یک دانشجوی کارآزموده بحث می‌کرد و آن‌ها را محکوم می‌نمود، زیرا آن کارگر در ذیل شخصیت حضرت امام نظر به افقی داشت که ماورای علوم رسمی به او شعور تاریخی داده بود. آنچنان فکرها اوج گرفته بود و دوگانگی‌ها همه به یگانگی تبدیل شده بود که هیچ چیزی را بالاتر از آن فضای فرهنگی نمی‌توانستید تصور کنید. در دفاع مقدس هم شما دیدید چگونه مردم عادی به شعوری رسیدند که شب‌زنده‌داران، حسرت آن شعور را می‌خوردند. و امام فرمودند: آن‌ها ره صد ساله‌ای که اهل عرفان و سلوک می‌خواستند طی کنند یک شبه طی کردند.(45) تا این را حس نکنید برایتان حل نمی‌شود چرا عرض می‌کنم در ذیل شخصیت حضرت امام گوهر تفاهم به جامعه برمی‌گردد. همه‌ی ما از مرگ می‌ترسیم ولی این در جبهه‌های دفاع مقدس حقیقتاً برعکس بود. این موضوع را آقای مهدیقلی رضایی در خاطرات خود در کتاب «لشکر خوبان» با صداقت کامل ترسیم نموده است. شما می‌بینید واقعاً شب‌های حمله در راستای طلب حیات برین از طریق شهادت و ایثار، یگانگی فوق‌العاده‌ای در میان رزمندگان حاکم بود. شب شهادت شهید باکری در این کتاب خواندنی است که چگونه یک فرمانده در جایگاه یک بسیجی ساده وارد خط می‌شود.
یکی از فرماندهان می‌گوید به میدان مین رسیدیم هیچ راهی نداشتیم جز این‌که چند نفر داوطلب شوند و جلو بروند و شهادت را انتخاب کنند تا دسته از میدان مین عبور کند، هرکس اصرار داشت خودش وارد میدان مین شود، تا این‌که کار به قرعه‌کشی کشید. یکی از پیر مردها جلو می‌آید و می‌خواهد که هر کدام از افراد نام خود را روی تکه کاغذی بنویسند و بدهند به او تا بیندازد در کیسه و نام چند نفر را در آورد، بعد دیدند نام خودش و دو فرزندش در آمد، نگو سه تا از کاغذها را در کف دستش نگه داشته بود که نام خودش و دو فرزندش در آن نوشته شده بود، و خودش و دو فرزندش رفتند و شهید شدند. از این نمونه‌ها باید متوجه شویم توسط انقلاب اسلامی چه شرایطی در تاریخ امروز ما پیش آمده که هیچ‌کس در آن شرایط به فکر خودش نبود. این حادثه‌ها فکر ما را باید متوجه چه موضوعی بگرداند؟ آیا غیر از آن است که دین حقیقی با نظر به تقدیری که در زمانه ظهور کرده به صحنه می‌آید، این رزمندگان حضرت امام را چگونه می‌دیدند که برای او این‌چنین ایثارها کردند؟
وقتی می‌گوییم به دنبال مدینه‌ی فاضله‌ی واقعی هستیم، شرطش آن است که نسبت‌مان را با حضرت امام(ره) درست کنیم و این موضوع یک موضوع احساساتی نیست، احساسات تا اینجاها جواب نمی‌دهد. از طرفی هم با یک عقل عادی ریاضی هیچ وقت نمی‌توانیم درباره این موضوع با همدیگر سخن بگوییم. به گفته یکی از دانشجویان خطاب به آقای صادق زیباکلام: ما معتقدیم با این عقلِ علومِ سیاسیِ موجود نمی‌شود انقلاب اسلامی را فهمید، اصلاً دعوا نداریم ما دو نوع عقلیم. عقلی که بتواند انقلاب اسلامی را درک کند یک جنس دیگری است. مقداری از مشکلاتمان همین است که نتوانسته‌ایم آن عقلی را که می‌تواند نظر به تقدیر زمانه بکند ظهور دهیم. شما بحمدالله خیلی جلوتر از بنده هستید اما چون بنده می‌خواهم این مطلب را به صورت رابطه‌ای علمی نشان دهم به زحمت می‌افتم. ما به نوعی عادت به تفکر داریم ولی تفکرِ این دوران را هنوز نتوانسته‌ایم احیا کنیم. بنده امیدوارم عزیزان انتظار نداشته باشند موضوعى كه مربوط به عالَمى است كه در آن زندگى مى كنیم، با تفكر انتزاعى تعریف شود. عالمی به وجود آمده است که باید تلاش کنیم آن را حسّ کنیم و در پرتو چنان احساسی، نسبتِ خود را با عالَم و آدم مجدداً تعریف نمائیم. عرض کردم شهدا نشان دادند می‌شود نسبت‌ها را عوض کرد و اول انقلاب هم ما دیدیم نسبت‌ها عوض شد زیرا توانستیم نسبت خود را با حضرت امام خمینی(ره) معنا کنیم و تقدیر خود را در نسبت با ایشان فهمیدیم. عرض بنده در حال حاضر این است که آیا می‌توان آن راه را به صورت سلوکی و کاربردی ولی در همان فضای حضوری به جامعه برگرداند؟ با توجه به این که بنا است در جستجوی آن نوع مبادی باشیم که همچون هوا روح ما را در بر می‌گیرد و احساس ما را شکل می‌دهد. سخن بنده آن است که همه‌ی این‌ها را با سلوک ذیل شخصیت اشراقی حضرت امام خمینی(ره) می‌توان به دست آورد مشروط بر آن که بدانیم سلوک ذیل شخصیت اشراقی مردان الهی چگونه است.