فهرست کتاب


شرح زیارت جامعه کبیره (ترجمه الشموس الطالعه)

علامه سید حسین همدانی درود آبادی‏ محمد حسین نائیجی‏

در این که ائمه (علیهم السلام) مبدأ همه خیراتند

فرمود:
ان ذکر الخیر کنتم أوله و أصله و فرعه
و معدنه و مأواه و منتهاه
گرچه هر یک از این فقرا در ضمن مباحث گذشته بیان شده است. ولیکن آنها را دوباره بیان می کنیم تا بهتر فهمیده شود. از خداوند بزرگ کمک می گیریم و هیچ نیرویی جز از خدا نیست.
دانستید که مبدأ ظهور و جبلت آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) حقیقت اسم الله است و ایشان مصادیق کلیه آنند و دیگر مردم یعنی انبیاء و صالحان و شهیدان و صدیقان و مومنان مصادیق جزئیه آنند. و در هر نفس از این سر آیه و نشانه ای موجود است. ولی در محمد و آل وی (علیهم السلام) آیات کبرای حق موجود است. و او مبدأ همه خیرات در همه نفوس است و همه خیرات فروع همین اسمند. توحید و ولایت و ملکات حسنه و عبادت های فعلی صور اسم الله مکنون در نفوسند. بلکه همه نعمت های دنیوی و برزخی و اخروی صور آن اسم مبارک در آن عوالمند، چنان که در روایات گذشته در پیدایش آفرینش محمد و آل طاهرین او (علیهم السلام) بیان شد و گفته شد که: نور آن حضرت (صلی الله علیه و آله و سلم) اولین نوری است که خداوند آفریده، آنگاه از اضافه نور او و نور اهل بیت او همه خلایق را آفرید، چنان که در المعصومون و نیز و مختلف الملائکة و صفوة المرسلین مطالب روایات این باب را آوردیم.
از جمله روایت ابو جعفر طوسی(1556) به اسنادش به فضل بن شاذان از داود بن فرقد روایت کرده که گفت: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: شما در کتاب خدا نماز و زکات و حجید.
فرمود: ای داود ما در کتاب خدا نماز و زکات و روزه و حج و شهر حرام و بلد حرام و کعبه و قبله و وجه الله و آیات و بینات هستیم و دشمن ما در کتاب الله و قرآن، فحشاء و منکر و بغی و شراب و قمار و انصاب و ازلام و اصنام و اوثان و جبت و طاغوت و میته و خون و گوشت خوک است. ای داود! خداوند ما را خلقتی گرامی کرد و ما را فضیلت و برتری داد و ما را امنا و حافظان و خزانه داران خود نمود. ما خزانه داران او بر آنچه در آسمان ها و زمین است هستیم، و برای ما اضداد و دشمنانی قرار داد، ما را در قرآن اسم برد و بهترین و محبوبترین نام ها را برای ما در قرآن گذاشت، ولی دشمنان ما را به طور کنایه ذکر کرد.
و اضداد و دشمنان ما را در کتاب خود نام برد و از اسما و ضرب المثل هایشان با مبغوض ترین اسماء در پیش خود و مومنین نام برد.
و از جمله روایت وی از فضل بن شاذان(1557) به اسنادش از امام صادق (علیه السلام) است که فرمود: ما اصل و ریشه همه خوبی ها و فروع و شاخه های ما خوبی ها هستند، و از خوبی ها توحید و نماز و روزه و فرو بردن خشم و عفو از بدکار و دلسوزی نسبت به فقرا و مراعات همسایه و اقرار و اعتراف به فضل و اهل فضل است، و دشمنان ما ریشه همه شرورند و از شاخه های آن همه قبایح و فاحشه هاست. ایشان دروغگو و خبرچین و بخیل و قطع کننده رحم و خورنده ربا و خورنده مال یتیم بدون حق و تجاوز از حدودی که خداوند دستور داده و اهل انجام کارهای زشت خواه ظاهر و خواه باطن از قبیل زنا و دزدی هستند، لذا هر بدی و دروغی که یاد شود مربوط به فروع دیگران است.
در بصائر الدرجات(1558) از حفص مودب آمده است که گفت: ابو عبدالله (علیه السلام) به ابی الخطاب نوشت: به من رسیده است که تو گمان می کنی که شراب مردی است و زنا مردی است و نماز مردی است، این طور نیست، ما ریشه همه خیرات هستیم و فروع و شاخه های این ریشه طاعت خداست و دشمن ما ریشه شرور و شاخه های آن معصیت خداست، آنگاه نوشت: چگونه اطاعت شود کسی که نمی داند و چگونه دانسته می شود کسی که اطاعت نمی شود.
و دانستید که حقیقت اسم الله سر آل محمد (علیهم السلام) است و بعد از این ثابت شد که در هر نفسی آیه و مصداقی از آن موجود است، و همه خیرات صادره از مراتب اسم الله است که او مبدأ آن است، بنابراین اگر کلمه خیر گفته شود، ایشان اول و ریشه فروع و معدن و جایگاه و نهایت آن هستند، چنانکه مفاد این روایات این بود.
فرمود:

بأبی أنتم و أمی و نفسی کیف أصف حسن ثنائکم و أحصی جمیل بلائکم

در لا احصی ثنائکم بیان شده که وصف مدح با بیان کمیت صفات است و ثناء همان مدح با شمارش صفات گوناگون است.
و بلاء می تواند عطیه ای و یا رنج و عذابی باشد. و مراد در اینجا عطیه است. پس مراد این است که من نمی توانم به کنه صفات شما برسم و نمی توانم نعمت هایی که خداوند به شما داده و عطاهایی که به شما فرموده بشمارم.
دور نیست که با فقره نخست به صفات جلالی و با فقره دوم به صفات جمالی اشاره کرده باشد.
فرمود:

و بکم أخرجنا الله من الذل و فرج عنا غمرات الکروب

مراد از ذل ذلت شرک و کفر و نفاق است، یعنی چون ما به شما ایمان آوردیم در عزت ایمان و اسلام داخل شدیم و این نعمت نیست مگر این که از ناحیه این است که ما از اضافه طینت شما خلق شده و سر شما که خداوند در عالم فطرت در ما به ودیعت گذاشته و در عالم جبلت ما را بر آن سرشته نموده باعث این معرفت و دخول در ایمان شده است.
و فرج یعنی باز کرد.
غمرات جمع غمره و مراد از آن شدت است.
کروب جمع کرب به فتح است. کرب آن است که نفس را بند می آورد و کنایه است از تاریکیهای اسرار دشمنان ایشان که خداوند آن را در بدو ایجاد مردم به همراه سر آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) در مردم به ودیعت گذاشته است. تا این که حقیقت اختیار بیان شود. چنانکه قبلا بیان شده و خداوند در این باره فرمود: لله ولی الذین آمنوا یخرجهم من الظلمات الی النور والذین کفروا أولیاؤهم الطاغوت یخرجونهم من النور الی الظلمات(1559) و فرمود: کظلمات فی بحر لجی یعشاه موج من فوقه موج من فوقه سحاب ظلمات بعضها فوق بعض اذا أخرج یده لم یکد یراها و من لم یجعل الله له نورا فما له من نور(1560) یعنی: یا همانند تاریکی هایی که در قعر دریای متراکم قرار دارد، موجی او را در بر می گیرد و موجی از بالا بر او فرود می آید. در بالای سر ابر است، تاریکی ها پشت تاریکی، به گونه ای که اگر دست بیرون آورد نتواند ببیند، و هر کس را خداوند نور داد، نوری ندارد.
در کافی از امام صادق (علیه السلام)(1561) درباره کظلمات سوال شد، فرمود: مراد اول و دومند و یغشاه موج سوم است، من فوقه مرج من فوقه سحاب ظلمات بعضها فوق بعض معاویه و فتنه های بنی امیه است که وقتی مومن دست خود را در تاریکی فتنه ایشان بیرون آورد نمی تواند ببیند. و من له لم یجعل الله نورا یعنی امامی که از فرزندان فاطمه (علیها السلام) نداشته باشد، فماله من نور یعنی امامی ندارد که با نور مسیر را طی کند. پس مراد این است که به نور شما یعنی به اسم الله که خداوند در ما به ودیعت گذاشته از ابتدای ایجاد ما که سر شماست خداوند از ذلت شرک و کفر و نفاق و ضلال ما را رهانیده و تاریکی های متراکم و فراوانی که از اسرار دشمنان شما بوده را باز و روشن کرده، چنان که فرمود: یخرجهم من الظلمات الی النور(1562) چه این که ظلمات به دشمنان آل محمد (علیهم السلام) تفسیر فرموده(1563) و نور را به ایشان (علیهم السلام) معنا کرده است. و الذین کفروا یعنی کسانی که به ائمه (علیهم السلام) کفر ورزیده اند.
فرمود: