فهرست کتاب


شرح زیارت جامعه کبیره (ترجمه الشموس الطالعه)

علامه سید حسین همدانی درود آبادی‏ محمد حسین نائیجی‏

و به تؤمنون و له تسلمون و بأمره تعملون و الی سبیله ترشدون و بقوله تحکمون

حقیقت ایمان و اسلام را در و ابواب الایمان و دعائم الاخیار و والقادة الهداة فهمیدید.
و به تعملون معنی امر را در المستقرین فی امر الله و المظهرین لامر الله و نهیه بیان کردیم. و الی سبیله ترشدون.
ارشاد هدایت به راه حق است که باید بر آن استوار و متصلّب بود و آن اسم الله مکنون در همه نفوس است تا بابی به مسلمانی آن که اله الاله است شود و به معرفت وی برسد اگر آن نبود خداوند شناخته نمی گردید و عبادت نمی شد. چنان که در فقره و ابواب الایمان شرح داده شد. و فرمود: و بقوله تحکمون اشاره به آیه شریفه انا أنزلنا الیک الکتاب بالحق لتحکم بین الناس بما أراک الله(1051) دارد.
و در کافی(1052) از محمد بن سنان از عبدالله بن سنان از امام صادق (علیه السلام) در این آیه روایت شده است که فرمود: نه به خدا سوگند خداوند به احدی از مردم تفویض نکرده مگر به رسول خدا و ائمه (علیهم السلام) و خدا فرمود: أنا انزلناه... و آیه را قرائت فرمود. و این آیه در اوصیاء (علیهم السلام) جاری است.
فرمود:

سعد من والاکم و هلک من عاداکم

اشاره به: یوم یأت لا تکلم نفس الا باذنه فمنهم شقی و سعید فأما الذین شقوا ففی النار لهم فیها زفیر و شهیق خالدین فیها ما دامت السماوات والأرض الا ما شاء ربک ان ربک فعال لما یرید و أما الذین سعدوا ففی الجنة خالدین فیها ما دامت السماوات والأرض الا ما شاء ربک عطاء غیر مجذوذ(1053) یعنی: روزی که هیچ کس جز به اذن او سخن نمی گوید. عده ای شقاوتمندند، کسانی که اهل شقاوت شده اند، در آتشند. در آنجا فریاد و نعره بر آورند و تا هنگامی که آسمان ها و زمین بر جای باشد ایشان در آتشند مگر این که پروردگارت بخواهد، چه این که پروردگارت هر چه بخواهد انجام می دهد و کسانی که سعادتمند گردیده اند مادامی که آسمان ها و زمین برجاست در بهشت هستند، مگر پروردگارت بخواهد و این عطا هرگز قطع نمی شود.
و عیاشی(1054) از امام باقر و صادق (علیهما السلام) روایتی نقل کرده که معنایش این است: مراد از بهشت و دوزخ ولایت آل محمد (علیهم السلام) و ولایت دشمنان ایشان است. وی گفت: امام صادق (علیه السلام) فرمود: نادان به تفسیر می گوید: این استثنای خدا برای کسانی است که وارد بهشت و آتش شده باشند و دلالت دارد بر این که هر دو گروه از بهشت و دوزخ خارج شوند و زمانی برسد که هیچکس در آن دو جایگاه باشد، در حالی که نادرست گفتند. فرمود: به خدا سوگند! اهل بهشت از بهشت خارج نمی شوند و همه اهل آتش از آن خارج نمی گردند. چگونه خارج شوند در حالی که خداوند فرمود: ما کثین فیه أبدا(1055) در این جمله استثنایی نشده است. و امام باقر (علیه السلام)(1056) فرمود: این دو آیه درباره کسانی از اهل شقاوت و سعادت است که جاودان نیستند.
با کمک از خدا تحقیق در آیه دو روایت این است که: انسان دارای عوالم و مراتبی است، بلکه خداوند به او نمونه ای تمام از اجزاء عالم اکبر داده است چنان که فرمود: و علم آدم الاسماء کلها(1057) و نیز مقتضای اخبار طینت دلالت دارد بر این که طینت انسان از خاک های آسمان های هفت گانه و اراضی هفت گانه و آب گوار و شور و تلخ عجین شده است. و نیز مقتضای اخبار وارده در این که ایمان بر جوارح پخش شده است، بثّ و پخش ایمان بر جوارح به این لحاظ است که آنها مظاهر اسماء مکنونه در ذات انسانند. پس هر کدام ایمان و کفری دارند و به اندازه ایمان و کفر بهشت و دوزخی دارند. علاوه این که همه انسان ها تمام اجزا و جوارح خود را در ایمان مربوط به اعضا صرف نمی کنند (و حقوق ایمانی اعضا را ادا نمی کنند) و لذا پیاده شدن ایمان در جوارح در مردم مختلف است.

در سعادت و شقاوت

اکنون این اشکال رخ می نماید که چگونه برخی از اعضا مستحق بهشت و برخی مستحق آتشند و از طرفی انسان همه اجزای عالم اکبر از آسمان و زمین و بهشت و دوزخ و درجات و درکات آنها را واجد است.
پس اهل سعادت که موالات با اولیاء الله داشته و با دشمنان ایشان دشمند، بنابراین بهشت دارالخلود ایشان به طور کلی عالم ولایت ائمه (علیهم السلام) است که از گل اضافه و طینت زائد ائمه ساخته شده و این مرتبه از مراتب اسم الله است که خداوند در ابتدای ایجاد در او به ودیعت گذاشته است چنانکه تفصیلا در دعائم الاخیار و ابواب الایمان بیان شده است.
و بهشتی که پایین تر از این درجه است، گرچه نسبت به کسانی که به اسمی از اسما و مرتبه ای از اسم الله رسیده اند دارالخلود است، لیکن کسانی که خداوند شرح صدر ایمانی به ایشان داده و دلشان به حقیقت نور خدا که در دلشان به ودیعت گذاشته منور شده و خداوند در بدو ایجاد در آنها به ودیعت گذاشته و به ایشان کرامت داد. بهشت بالاتر از آن را می بینند و آرزوی صعود به آن را دارند، خداوند ایشان را به آنجا رساند. باز خداوند بهشت بالاتر را به ایشان نشان می دهد و ایشان به آن صعود می کنند. همین گونه بالاتر می روند تا به دارالخلود همیشگی برسند. پس همه بهشت ها دارالخلودند، یعنی خداوند بندگان خویش را هرگز از ایشان بیرون نمی کند، مگر این که بخواهد ایشان را به بهشتی بالاتر برساند. بنابراین بهشت دارالخلود است و خداوند به خشم کسی را بیرون نمی کند ولیکن به خاطر رحمت و بزرگداشت ایشان آنها را به بالاتر می برد.
پس اهل بهشت در بهشت های آسمانی و زمینی که عبارت از عوالم اسماء حسنی با جهات فاعلی و قابلی هستند تا هنگامی که مرتبه و یا شأنی از مراتب و شؤون آنها باقی است جاودانند مگر این که خداوند بخواهد به عبدی کرامت داده و گرامیش بدارد به این که او را به عالم مسمی که همان نور اسم الله است که منزه از همه مراتب اسماء حسنی است ببرد.
و اما اهل آتش به مقتضای عدالت خداوند مادامی که اسمای طاغوتی با جهات فاعلی خود باقی اند در آن خالدند، مگر این که خداوند بخواهد بر آنها منت بگذارد و یا از آنها عفو نماید و ایشان را ببخشد. چنانکه فرمود: ان الله لا یغفر أن یشرک به و یغفر ما دون ذلک(1058) یعنی: خداوند شرک به خدا را نمی آمرزد، لیکن گناهانی که پایین تر از شرک هستند را می آمرزد.
در کافی و فقیه(1059) از امام صادق روایت شده که پرسیدند: آیا گناهان کبیره در مشیت خدا می گنجد؟ فرمود: بله، به اختیار خداوند است اگر خواهد بر آن عذاب می کند و اگر بخواهد عفو می کند و قمی روایتی شبیه به صدر این روایت نقل کرده است.
و در فقیه(1060) از امیرالمومنین (علیه السلام) در حدیثی روایت کرده است که: از حبیبم رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که می فرمود: اگر مومنی از دنیا بیرون رود و بر گردن او گناهانی همانند گناه همه اهل زمین باشد مردن کفاره آن گناهان است آن گاه فرمود: هر کس لا الا الا الله را با اخلاص بگوید از شرک بری و دور است و هر کس از دنیا بدون شرک به خدا بیرون رود وارد بهشت می شود. آنگاه این آیه را تلاوت فرمود: ان اللا لا یغفر أن یشرک به و یغفر ما دون ذلک برای کسانی که از شیعه تو و کسانی که از دوستان تو هستند. حضرت امیرالمومنین فرمود: پرسیدم: ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) این از آن شیعه من است؟ فرمود: آری به خدا سوگند! این برای شیعه توست.
و عیاشی(1061) از امام باقر (علیه السلام) روایت کرده است که فرمود: خداوند شرک به خویش را نمی بخشد، یعنی خداوند کسانی را که به ولایت علی (علیه السلام) کفر ورزیده اند نمی بخشد، ولی پایین تر از آن را برای کسانی که می خواهد می بخشد. یعنی کسانی که موالات با علی (علیه السلام) داشتند.
و از امام صادق (علیه السلام)(1062) روایت شده که از او پرسیدند: کمترین مرتبه ای که انسان به آن مشرک می شود کدام است؟ فرمود: هر کس رأیی تازه بیاورد و مردم را بر معیار آن دوست بدارد و یا به آنها کینه ورزد.
و در توحید(1063) از امیرالمومنین (علیه السلام) روایت شده که فرمود: هیچ آیه ای محبوب تر از آیه ان الله لا یغفر أن یشرک به و یغفر ما دون ذلک لمن یشاء نیست.
مراد از شرک در آیه یاد شده به شهادت این اخبار و ضرورت دینی اقتضا می کند که کافران اهل دوزخ در آن همیشه بمانند، بلکه بسیاری از آیات و ضرورت مذهب اقتضا دارد که منکران ولایت علی (علیه السلام) و یا یکی از ائمه (علیهم السلام) در آتش خالدند، و این شرک، شرک به ولایت امیرالمومنین و ائمه (علیهم السلام) است.
پس معنای (الا ما شاء ربک)(1064) یعنی خداوند عفو و مغفرت خود را شامل حال ایشان کند و ایشان را از آتش بیرون آورده و داخل بهشت کند، و این در دوستداران علی و اولادش و شیعه اش می باشد.
و یا پروردگارت خواست ایشان را به شدت عذاب کند و ایشان را از دَرَک و درجه ای از آتش به درجه پایین تر می برد، مادامی که جهات فاعلیت و قابلیت اسماء طاغوتی باقی است.
آنگاه ایشان را از آن خارج می کند و ایشان را در حقیقت اسم طاغوت که جامع همه مراتب و شؤون اسماء ظلمانی است داخل می نماید، پس خداوند تو را سپاسگزاریم که ما را به ولایت والیان امرت راهنمایی کرده ای. حمدی که تو سزاوار آنی و از موالات با اعدای ایشان به تو پناه می بریم و از تو خواهانم که ما را از ایشان دور نمایی. آمین و آمین، برحمتک یا ارحم الراحمین و (صلی الله علیه و آله و سلم) الطاهرین.