فهرست کتاب


شرح زیارت جامعه کبیره (ترجمه الشموس الطالعه)

علامه سید حسین همدانی درود آبادی‏ محمد حسین نائیجی‏

در معنای رحمت و فضل

فرمود:
والرحمة الموصولة
در شرح قول آن حضرت و معدن الرحمة بیان شد که عالم رحمت عالم جمع و مرتبه وجود مطلق از حقیقت نبوت است، لکن مراد از آن در این جا به قرینه وصف موصوله مرتبه ولایت نوریه و رحمت رحیمیه است که برای مومنین نوشته شده و آیه شریفه: یا أیها الناس قد جاءتکم موعظة من ربکم و شفاء لما فی الصدور و هدی و رحمة للمومنین قل بفضل الله و برحمته فبذلک فلیفرحوا هو خیر مما یجمعون(990) یعنی: ای مردم! موعظه ای از ناحیه پروردگار شما و شفای دردهای دل ها و هدایت و رحمت مومنین آمده است، بگو به فضل و رحمت خداوند خوشحال شوند و این فضل و رحمت بهتر از آن چیزی است که می اندوزند.
و در مجمع و جوامع از امام باقر (علیه السلام) روایت شده که فرمود: فضل الله رسول خدا و رحمته علی بن ابی طالب است قمی(991) اضافه بر آن روایت کرده است که: فلیفرح شیعتنا هو خیر یعنی شیعیان ما خوشحال شوند که این از طلا و نقره ای که دشمنان ما جمع آوری می کنند بهتر است. و عیاشی(992) از امیرالمومنین حدیثی به همین معنا نقل کرده است.
و در مجالس(993) از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که فرمود: فضل الله پیامبر شما و رحمة ولایت علی بن ابی طالب (علیه السلام) فبذلک یعنی به نبوت و ولایت فلیفرحوا یعنی شیعه مسرور شوند هو خیر مما یجمعون مخالفان ایشان از خانواده و مال و فرزند در دار دنیا.
و عیاشی(994) از امام باقر (علیه السلام) نزدیک به این حدیث را روایت کرد.
و این رحمت همان است که از خداوند به بندگان مومنش رسیده و این نصیب و بهره ای است که از حقیقت نبوت به هر مومنی داده شده و در فقره سابق بیان شد که آل محمد (علیهم السلام) از قسمت بالایی و شیعه آنها از قسمت پایین آن خلق شده اند. به همین خاطر بین ائمه و شیعیان قرابت و نزدیکی حاصل شده و دلهای آنها به ایشان تمایل دارد و خدای - تعالی - به ایشان دستور داده که صله رحم نموده و از قطع رحم نهی فرموده است. و فرمود: الذین ینقضون عهد الله من بعد میثاقه و یقطعون ما أمر الله به أن یوصل(995) یعنی: عهد خدایی که از شیعیان به ربوبیت خدا و نبوت محمد و امامت علی و بر شیعیان ایشان به تحیت و کرامت گرفته شده است.
و در آیه شریفه انما یتذکر أولوا الألباب الذین یوفون بعهد الله و لا ینقضون المیثاق والذین یصلون ما أمر الله به أن یوصل(996)
قمی(997) از امام کاظم (علیه السلام) روایت کرده که این آیه در آل محمد (علیهم السلام) و معاهده و میثاق ذر در روایت امیرالمومنین و ائمه (علیهم السلام) نازل شده است.
و از امام صادق (علیه السلام) در کافی(998) درباره والذین یصلون ما أمر الله به أن یوصل روایت شده که فرمود: نزلت فی رحم آل محمد علیه و آله السلام و قد تکون فی قرابتک ثم قال فلا تکونن ممن یقول للشی ء انه فی شی ء واحد؛ یعنی: این آیه در رحم آل محمد (علیهم السلام) نازل شده و درباره قرابت شما نیز نازل شده است. آنگاه فرمود: همانند کسانی نباشید که می گویند: آیه فقط در یک چیز نازل شده است. و عیاشی(999) از آن حضرت (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: الرحم معلقة بالعرش، تقول اللهم صل من و صلنی، و اقطع من قطعنی، و هی رحم آل محمد و رحم کل مومن و هو قول الله و الذین یصلون ما أمر الله به أن یوصل؛ رحم به عرش آویزان شده و می گوید: خداوندا هر کس که مرا وصل کند وصل کن و هر کس مرا ببرد آن را ببر، و این رحم آل محمد (علیهم السلام) است و مراد از آیه والذین یصلون ما أمر الله به أن یوصل در این باره در باره رحم صاحبان رحم آمده است. و عیاشی روایت کرده است: و رحم هر مومن.
و در مجمع و تفسیر عیاشی(1000) از امام کاظم (علیه السلام) همانند این روایت شده است.
پس مراد از این رحمت که خداوند به بندگانش رسانیده و دستور به صله آن داده از سر آل محمد (علیه السلام) است و خداوند دستور داده که از مسیر آن به سوی او بروند.

در معنای آیه مخزونه

فرمود:
و الایة المخزونة
آیه به معنای علامت است و مراد سر ائمه (علیهم السلام) است که در همه نفوس به ودیعت نهاده شده است. این سر آیه ای است که پروردگار جهانیان را معرفی می کند و عبادات خدا با آن انجام می شود و اگر این سر نبود خداوند شناخته نمی شد و عبادت نمی گردید. چنان که در و ابواب الایمان بیان شده است و مراد از این که این آیه مخزون می باشد این است که: معنای خزنت السر کتمان و افشا نکردن است و از این که آیه را به آن وصف کرده خواسته برساند که نباید آن سر را پخش و افشا کرد. پس وصف به معنای افشا است. صیانت از آن سر و حفاظت از آن لازم است تا وسوسه های شیطانی به آن نرسید و نجاست های جاهلی آن را آلوده نسازد و هیچیک از مراتب آن از اول تا آخر ضایع نگردد.
و نیز دلالت بر وجوب گردن نهادن به اطاعت از آن ها در سر و علانیه دارد چه این که خدای - تعالی - فرمود: الذین یوفون بعهد الله و لا ینقضون المیثاق والذین یصلون ما أمر الله به أن یوصل و یخشون ربهم... أولئک لهم عقبی الدار جنات عدن یدخلونها و من صلح من آبائهم و أزواجهم و ذریاتهم والملائکة یدخلون علیهم من کل باب سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدار والذین ینقضون عهد الله من بعد میثاقه و یقطعون ما أمر الله به أن یوصل... أولئک لهم اللعنة و لهم سوء الدار(1001) یعنی: کسانی که به عهد خدا وفا می کنند و میثاق را نمی شکنند و کسانی که آنچه خداوند دستور به وصل آن داده وصل می کنند و از پروردگارشان می ترسند... نهایت ایشان بهشت عدن است که در آن وارد می شوند و نیز پدران و همسران و فرزندانی از ایشان که شایسته اند در آن وارد می گردند و فرشتگان از درهای مختلف بر ایشان وارد می شوند و به ایشان می گویند: درود بر شما به خاطر شکیبایی، خوش عاقبتی است این خانه، و کسانی که پیمان خدا را بعد از بستن پیمان می شکنند و آنچه را خداوند فرمان به وصل آن داده می برند... بر ایشان لعنت و خانه بد باد!.
و فرمود: ان الذین کذبوا بآیاتنا واستکبروا عنها لا تفتح لهم أبواب السماء و لا یدخلون الجنة حتی یلج الجمل فی سم الخیاط و کذلک نجزی المجرمین(1002) والذین آمنوا و عملوا الصالحات لا نکلف نفسا الا وسعها أولئک أصحاب الجنة هم فیها خالدون(1003) یعنی: کسانی که آیات ما را تکذیب کرده اند خود را از آن بزرگ تر دانستند، درهای آسمان برای ایشان باز نمی شود و وارد بهشت نمی شوند مگر این که ریسمان در سوراخ سوزن داخل شود و این گونه مجرمان را عقاب می کنیم، کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، ما هیچ کس را جز به اندازه توانائی اش تکلیف نمی کنیم، ایشان اهل بهشت هستند و در آن همیشگی خواهند ماند. و آیات و اخبار در این زمینه که مراد از این گونه موارد ائمه هستند فراوان می باشد. در بحار و نیز در کافی بابی برای آن باز شده. هر کس خواهد به آن دو کتاب مراجعه کند.

در معنای امانت الهی

فرمود:
والأمانة المحفوظة
اشاره دارد به آیه شریفه ان الله یأمرکم أن تؤدوا الأمانات الی أهلها(1004) یعنی: خداوند به شما فرمان می دهد که امانت ها را به اهلش برسانید.
در بصائر(1005) به اسنادش به امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمود: امام به سه خصلت شناخته می شود: امام کسی است که از همه سزاوارتر به امام قبلی است و سلاح رسول خدا در نزد او وصیت در پیش اوست و لذا خداوند درباره او فرمود: ان الله یأمرکم ان تودوا الامانات الی أهلها و فرمود: سلاح در بین ما به منزلت تابوت در بنی اسرائیل است، سلطنت به آنجا می رود که سلاح می رود. چنانکه هر کجا تابوت می رفت سلطنت می رفت.
و عیاشی(1006) از زراره و حمران و محمد بن مسلم از امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) مثل آن را روایت کرده است و اخبار در معنای آن در بحار(1007) فراوان است و در کافی(1008) بابی برای آن باز کرده و در آن چند روایت موجود است که به ائمه (علیهم السلام) فرمان داده شده که امامت را به امام بعد از خود تحویل دهند و به او وصیت نمایند. این آیه درباره دیگر امانت ها هم پیاده می شود.
و در کافی(1009) و تفسیر عیاشی(1010) از امام باقر (علیه السلام) روایت شده که مراد از آن ما هستیم، امام اول به امام بعد از خود علم و کتابها و سلاح را تحویل می دهد.
و نیز امانت محفوظه اشاره به آیه شریفه زیر دارد: انا عرضنا الامانة علی السموات والأرض والجبال فأبین أن یحملنها و أشفقن منها و حملها الانسان انه کان ظلوما جهولا(1011)
و در عیون(1012) و معانی(1013) از امام رضا (علیه السلام) درباره این آیه روایت شده که فرمود: امانت ولایت است و هر کس آن را بدون حق ادعا کند، کافر شده است.
و از کافی(1014) از امام باقر (علیه السلام) روایت شده که فرمود: این ولایت امیرالمومنین (علیه السلام) است.
و در بصائر(1015) از امام باقر (علیه السلام) روایت شده که این ولایت است که آنها از حمل آن به خاطر ناسپاسی خودداری کردند و ابو فلان آن را به دوش کشیده است.
و در معانی(1016) از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمود: امانت ولایت است و انسان ابو الشرور منافق است.
و قمی(1017) روایت کرده است که: امانت امامت و امر و نهی است و دلیل بر این که امانت امامت است این آیه شریفه است: ان الله یأمرکم أن تؤدوا الأمانات الی أهلها این خطاب به ائمه (علیهم السلام) است تا امامت را به دست اهل بسپارند. پس امانت امامت است که به آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه شده و ایشان ابا کردند از این که آن را ادعا کنند و یا آن را از اهلش غصب نمایند و از آن ترسیدند، ولی انسان (مراد اولی است) آن را به دوش کشیده چه این که وی ستمگر نادان بوده است. و اخبار در این مضمون فراوان است.
اکنون که مطلب فوق معلوم شد، پس مراد از امانت محفوظه بنا بر آیه نخستین و روایات یاد شده آن، این است که شما امانت های خدا در نزد حجت و امام ناطق قبلی هستید.
پس هر پیامبر و امامی مامور به حفظ مراتب شما و نصب امام بعدی است تا او را علم و نشانه رعایایش قرار دهد تا برای ایشان حجت بوده باشد و وصیت نماید تا به امام بعدی برساند و مومنین را تشویق کند تا پیروی کنند و او را بر اهل زمانش برتری دهد و جامعیت همه کمالاتی که برای امامت لازم است را بیان کند و تذکر دهد که منصوب خدا برای خلافت است، و نیز بیان دیگر ملزومات امامت نماید تا اثبات حقانیت شده و حقش ضایع نگردد. و بنا بر آیه دوم و اخبار آن مراد از امانت محفوظه ولایت است که خداوند آن را برای شما قرار داده و شما امانات خدا در نزد خلقید. لذا مردم باید مقام شما را پاسداری کنند به این که عبودیت طاعت را بر گردن خود بگیرند و نفوس و اموال را به شما بسپارند. جان های خود را پاسبان جان شما کنند و اموال خویش را حافظ اموال شما قرار دهند و در دست شما فانی شده و اراده خود را واگذارند و در اراده شما فانی گردند و نیز دیگر مواردی که هر رعیتی باید برای امام خود انجام دهد.
پس وصف محفوظه برای امانت برای بیان بایدهاست یعنی جمله وصفی برای انشاء است. تا رعیت حتما وظایف خود را نسبت به ائمه (علیهم السلام) انجام دهند و یا بیان واجبات امام سابق در معرفی امام لاحق (علیهما السلام) است.