فهرست کتاب


شرح زیارت جامعه کبیره (ترجمه الشموس الطالعه)

علامه سید حسین همدانی درود آبادی‏ محمد حسین نائیجی‏

تأویلی از آیه ارائه ملکوت به ابراهیم (علیه السلام)

و به مراتب چهارگانه سخن حق تعالی اشاره دارد: و کذلک نری ابراهیم ملکوت السماوات و الأرض و لیکون من الموقنین فلما جن علیه اللیل رأی کوکبا قال هذا ربی فلما أفل قال لا أحب الافلین فلما رأی القمر بازغا قال هذا ربی فلما أفل قال لئن لم یهدنی ربی لأکونن من القوم الضالین فلما رأی الشمس بازغة قال هذا ربی هذا أکبر فلما أقلت قال یا قوم انی بری ء مما تشرکون انی وجهت وجهی للذی فطر السماوات والأرض حنیفا و ما أنا من المشرکین یعنی: این گونه به ابراهیم ملکوت آسمانها و زمین را نشان دادیم تا از یقین کنندگان باشد، هنگامی که شب آمد ستاره ای دید، گفت: این پروردگار من است، و هنگامی که غروب کرد گفت: من غروب کنندگان را دوست ندارم، و هنگامی که دید ماه طلوع کرد گفت: این پروردگارم می باشد و هنگامی که دید غروب کرد گفت: اگر پروردگار من مرا هدایت نکند من از گمراهان خواهم بود هنگامی که دید خورشید طلوع کرد گفت: این پروردگار من است، چون که خورشید از آنها بزرگتر است هنگامی که غروب کرد گفت: ای قوم من از آنچه شرک می ورزید بیزارم من روی خود را به سوی کسی که آسمانها و زمین را آفرید نمودم در حالی که هرگز منحرف و از مشرکان نیستم.
این که خداوند فرمود: فلما جن علیه اللیل یعنی: هنگامی که تاریکی بدنش غطای سرش گردید کوکبی را دید، یعنی ولایت نوریه خود را دید، توهم نمود که این ولایت پروردگارش می باشد، عنایت الهی او را دریافت و آن حقیقت غروب کرد هنگامی که آن کوکب غروب کرد ماه را دید، یعنی مرتبه ولایت کلیه و وجود صرف را مشاهده نمود، و از آن به ماه و از مرتبه الله به کوکب تعبیر نمود، زیرا عالم وجود کلی نسبت به کوکب و نورانیت آن وسعت بیشتری داشت به همین لحاظ خیال کرد ولایت قمری پروردگارش می باشد، عنایت الهی دست او را گرفت و وجود او نیز افول کرد و عالم عدم که اولین ظهور حقیقت نبوت در عالم شهادت و عالم مفاتیح است ظهور نمود، و از این حقیقت به خورشید تعبیر کرد، زیرا شدت ظهورش مانع از ادراک است، چنان که نور خورشید مانع از دیدن خورشید است، در حالی که هیچ ابری مانع نمی باشد، هنگامی که عالم عدم نیز به عنایت الهی غروب کرد چه این که این مراتب در عالمشان حادثند و فانی می شوند ولی او باقی است، پس آنها حادث و مخلوق هستند و محدث و خالقی می خواهند، لذا فرمود: یا قوم انی بری ء مما تشرکون یعنی: از آنچه شما شرک می ورزید متنفرم. چه این که در خود حقیقتی یافتم که بی نهایت است، این حقیقت قبل از وجود همه مراتب موجود بود و بعد از آنها نیز باقی است، با این که من مخلوق و حادث هستم، و آن حقیقت در عالم من شریک و ضد و ندی ندارد، بعد از ایجاد مراتب من، از بین می روند و او هر چه بخواهد انجام می دهد و هر چه اراده کند حکم می کند، پس چگونه درباره پدید آورنده و ایجاد کننده و آفریننده و کسی که منزه از شباهت با من و اتصاف به صفت من هست می اندیشید، من از آنچه شرک می ورزید بیزارم.
و من روی خود را به سوی او کردم یعنی انانیت خویش را که بیان کردم به طرف خداوندی که آسمانها و زمین را هماهنگ آفرید نمودم و من از شرک ورزندگان نیستم، یعنی به خداوندی که مبدای عوالم علوی و سفلی در خودم می باشد روی می آورم، و این انانیت خود را متوجه پروردگار و محدث و خالق و آفریننده و کسی که ناصیه من در دست اوست می نمایم، و از هر چه فانی است دور می شوم و به سوی ازلی و ابدی می روم، و من از کسی که با خدا و دیگران را شریک قرار می دهد بیزارم.
هنگامی که ابراهیم ملکوت خداوند را دید و به مرتبه یقین و موت رسید، آنگاه مرگش نسبت به خدای تعالی را دید، چنان که خداوند از او حکایت نموده: قل ان صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین لا شریک له و بذلک أمرت و أنا أول المسلمین(636) در این هنگام خداوند به او افتخار امامت را عنایت فرمود و فرمود: انی جاعلک للناس اماما قال و من ذریتی قال لا ینال عهدی الظالمین.
در کافی(637) از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمود: عن أبی جعفر (علیه السلام) قال سمعته یقول ان الله اتخذ ابراهیم عبدا قبل أن یتخذه نبیا و اتخذه نبیا قبل أن یتخذه رسولا و اتخذه رسولا قبل أن یتخذه خلیلا و اتخذه خلیلا قبل أن یتخذه امام فلما جمع له هذه الأشیاء و قبض یده قال له یا ابراهیم انی جاعلک للناس اماما یعنی: خداوند ابراهیم را قبل از اینکه نبی قرار دهد، عبد گرفت؛ و او را نبی گرفت قبل از اینکه رسولش قرار دهد؛ و او را رسول گرفت قبل از اینکه خلیل قرار دهد، و او را خلیل قرار داد قبل از اینکه امام قرار دهد، هنگامی که همه اشیاء برای او جمع شد فرمود: انی جاعلک للناس اماما... الحدیث.
و در عیون(638) از امام رضا (علیه السلام) در حدیثی طولانی نقل شده است که: ان الامامة خص الله بها ابراهیم الخلیل (علیه السلام) بعد النبوة و الخلة مرتبة ثالثة و فضیلة شرفه بها و أشاد بها ذکره فقال عز و جل انی جاعلک للناس اماما یعنی: خداوند امامت را بعد از نبوت و خلت ویژه ابراهیم خلیل قرار داد، لذا امامت مرتبه سوم آن حضرت است و خداوند او را به امامت مشرف ساخت و آیه شریفه انی جاعلک للناس اماما به آن اشاره کرده است.
و در کافی(639) همانند این از آن حضرت روایت شده است.
دلیل بر تأویل آیه به مطالب فوق روایت قمی است، گفت: سئل أبو عبدالله عن قول ابراهیم هذا ربی أشرک فی قوله هذا ربی فقال لا من قال هذا الیوم فهو مشرک، و لم یکن من ابراهیم شرک و انما کان فی طلب ربه و هو من غیره شرک یعنی: از امام صادق (علیه السلام) از سخن ابراهیم که فرمود: هذا ربی پرسیدند، آیا در این گفته مشرک شد. فرمود: هر کس امروز چنین بگوید مشرک است، و از ابراهیم شرکی روی نداده است، چه این که ابراهیم در جستجوی پروردگارش بوده، ولی اگر دیگری چنین بگوید مشرک است. عیاشی(640) نظیر آن را روایت کرده و این را اضافه کرده است که: به علت این که ابراهیم جویای پروردگارش بوده ولی به کفر نرسیده بود، لذا هر کس چنین تفکری نماید منزلتی همانند ابراهیم دارد.
پس مرتبه اسم الله مرتبه عبودیت و مرتبه نبوت مرتبه وجود است و مرتبه رسالت رساندن و تبلیغ دریافت هایش به مردم است، پس ای مرتبه ظاهر نبوت بوده و مرتبه دیگری به شمار نمی رود. و مرتبه عدم مرتبه خلت است و امامت مرتبه ای است که به عالم حیرت می رساند، و در آنجا به حقیقت و انانیت خویش دست پیدا کند که منتهای سیر مردم است. به همین خاطر جبرئیل حامل منصب نبوت و رساننده احکام رسالت و عزرائیل حامل منصب خلت می باشد، ولی خداوند برای منصب امامت حاملی قرار نداده، و فرمود: انی جاعلک للناس اماما و در فقره مهبط الوحی تفاوت بین این مراتب و روایات آن بیان شد.
اکنون که مطالب فوق بیان شد، روشن شد که ایشان ائمه (علیهم السلام) هستند و دعاة به خدا و رهبران هدایت هستند، چه اینکه هدایت از اسم الله نشأت گرفته و اسم الله سر ایشان است و بعد از طی درجات با آن به مرتبه احسان و حقیقت می توان رسید.
و فرمود:

والسادة الولاة

در مجمع فرمود: ساد یسود سیادة، و اسم سودد و به معنای مجد و شرف است، به مرد، سید و به زن، سیده گفته می شود و گفت: سید به معنای رئیس که در قوم بزرگ است و در فامیل فرمان برده می شود گرچه هاشمی و یا علوی نباشد، و نیز سید به معنای کسی است که در خیر از دیگران پیشی می گیرد و نیز سید به معنای مالک است، و بر رب و شریف و فاضل و کریم و حلیم و کسی که اذیت های قوم خود را تحمل می کند و بر زوح و مقدم اطلاق می شود.
گویم: ظاهر این است که حقیقت سیادت به معنای مجد و شرف است و دیگر معانی از لوازم آن می باشد، و مجد عبارت از علو است که کنه آن درک نمی شود، و تفاوت بین مجد و شرف این است که مجد به لحاظ ذات و شرف به لحاظ ملکات و صفات می باشد، و به خواست خدا در و مجدتم کرمه شاهد آن را می آوریم، و لذا رسول خدا مجد ذاتی و شرافت صفاتی و ملکاتی را در جمله سید در لفظ أنا سید ولد آدم و لا فخر(641) جمع کرده است.
ولاة جمع والی است و ولی به معنای اولی به تصرف در مواردی که بر آن ولایت دارد می باشد.
و دانستید که ایشان به همه آن معانی، سادات خلقند و والیان ایشان می باشند چه این که خداوند فرمود: انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا(642) و نیز سخن خدای تعالی: النبی أولی بالمومنین من أنفسهم...(643) و نیز رسول خدا فرمود: من کنت مولاه فهذا علی مولاه(644) و نیز دیگر اخبار بر مطلب بالا دلالت دارد.
فرمود:

والذادة الحماة

ذود به معنای مطلق طرد و منع نیست، چنان که ظاهر کلمات بسیاری چنین است، و بلکه ذود به معنای منع از اختلاط است، چنان که خدای تعالی در قصه موسی فرمود: وجدمن دونهم امرأتین تذودان(645) یعنی: حضرت موسی غیر از چوپانان دو زن را دید که گوسفندان را حراست می کردند چه این که این دو زن گوسفندان خود را از اختلاط با گوسفندان دیگر حفظ می کردند، تا از آب باز گردند.
و حماة جمع حامی از حمی الطبیب المریض ما یضره یعنی: طبیب مریض را از غذاهای زیان آور بازداشت پس امامان ذادة هستند یعنی ایشان به اعتبار این که شیعیان را جمع می کنند و از اختلاط با پیروان مخالفان باز می دارند ذاده ایشان می باشند، و حماة به اعتبار این است که ایشان از کارهای زشت و ملکات بد و عقاید هلاک کنند شیعیان را باز می دارند.
فرمود: