راه تربیت(نامه 31 نهج البلاغه)

نویسنده : محمد موحدی نژاد

* آخرت گرایی

45- لاَ یُضَادُّهُ فِی مُلْكِهِ أَحَدٌ وَ لاَ یَزُولُ أَبَداً وَ لَمْ یَزَلْ أَوَّلٌ قَبْلَ اَلْأَشْیَاءِ بِلاَ أَوَّلِیَّةٍ وَ آخِرٌ بَعْدَ اَلْأَشْیَاءِ بِلاَ نِهَایَةٍ عَظُمَ عَنْ أَنْ تَثْبُتَ رُبُوبِیَّتُهُ بِإِحَاطَةِ قَلْبٍ أَوْ بَصَرٍ
46- فَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَافْعَلْ كَمَا یَنْبَغِی لِمِثْلِكَ أَنْ یَفْعَلَهُ فِی صِغَرِ خَطَرِهِ وَ قِلَّةِ مَقْدُرَتِهِ وَ كَثْرَةِ عَجْزِهِ و عَظِیمِ حَاجَتِهِ إِلَى رَبِّهِ فِی طَلَبِ طَاعَتِهِ وَ اَلرَّهْبَةِ مِنْ عُقُوبَتِهِ وَ اَلشَّفَقَةِ مِنْ سُخْطِهِ فَإِنَّهُ لَمْ یَأْمُرْكَ إِلاَّ بحسَنٍ وَ لَمْ یَنْهَكَ إِلاَّ عَنْ قَبِیحٍ
47- یَا بُنَیَّ إِنِّی قَدْ أَنْبَأْتُكَ عَنِ اَلدُّنْیَا وَ حَالِهَا وَ زَوَالِهَا وَ اِنْتِقَالِهَا وَ أَنْبَأْتُكَ عَنِ اَلْآخِرَةِ وَ مَا أُعِدَّ لِأَهْلِهَا فِیهَا وَ ضَرَبْتُ لَكَ فِیهِمَا اَلْأَمْثَالَ لِتَعْتَبِرَ بِهَا وَ تحذُوَ عَلَیْهَا
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
181- لاَ یُضَادُّهُ: با او مخالفت و ضدیّت 182- لاَ یَزُولُ: زایل نخواهد شد 183- أَبَداً: هیچ‌وقت 184- عَظُمَ: بزرگ مرتبه است 185- بِإِحَاطَةِ: درك و تسلط 186- یَنْبَغِی: سزاوار است 187- مَقْدُرَتِهِ: توانایی او 188- طَاعَتِهِ: بندگی و اطاعت 189- اَلرَّهْبَةِ: ترسان 190- عُقُوبَتِهِ: عذاب و عقوبت او 191- سُخْطِهِ: خشم او 192- لَمْ یَنْهَكَ: نهی نفرموده 193- أُعِدَّ: فراهم شده 194- لِتَعْتَبِرَ بِهَا: پند پذیری تو به واسطه آن 195- تَحْذُوَ: آموزش ببینی

45- توجه به سرسلسله هستی
هیچ كس در ملك و مملكتش با او ضدیت نمى كند و هرگز زایل نخواهد شد و همواره بوده است. او سرسلسله هستى است بى آنكه آغازى داشته باشد و آخرین آنهاست بى آنكه پایانى برایش تصور شود. بزرگ تر از آن است كه ربوبیتش در احاطه فكر یا چشم قرار گیرد.
46- كوشش در عمل
حال كه این حقیقت را شناختى، در عمل بكوش آن چنان كه سزاوارِ مانند توست از نظر كوچكى قدر ومنزلت و كمى قدرت و فزونى عجز و نیاز شدیدت به پروردگارت. در راه اطاعتش بكوش، ازعقوبتش برحذر باش و از خشمش بیمناك، زیرا او تو را جز به نیكى امر نكرده و جز از قبیح و زشتى باز نداشته است.
47- عبرت از دنیا
فرزندم! من تو را از دنیا و حالات آن و زوال و دگرگونیش آگاه ساختم و از آخرت و آنچه براى اهلش در آن مهیا شده مطلع كردم و درباره هر دو برایت مثال هایى زدم تا به وسیله آن عبرت گیرى و در راه صحیح گام نهى.

48- إِنَّمَا مَثَلُ مَنْ خَبَرَ اَلدُّنْیَا كَمَثَلِ قَوْمٍ سَفْرٍ نَبَا بِهِمْ مَنْزِلٌ جَدِیبٌ فَأَمُّوا مَنْزِلاً خَصِیباً وَ جَنَاباً مَرِیعاً فَاحْتَمَلُوا وَعْثَاءَ اَلطَّرِیقِ وَ فِرَاقَ اَلصَّدِیقِ وَ خُشُونَةَ اَلسَّفَرِ وَ جُشُوبَةَ اَلمَطْعَمِ لِیَأْتُوا سَعَةَ دَارِهِمْ وَ مَنْزِلَ قَرَارِهِمْ
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
196- جَدِیبٌ: بی‌آب و علف و خشك 197- فَأَمُّوا: قصد كوچ دارند 198- خَصِیباً: آسایش 199- جَنَاباً: مناسب 200- مَرِیعاً: گوارا 201- فَاحْتَمَلُوا: پس تحمل كنند 202- و َعْثَاءَ اَلطَّرِیقِ: سختی سفر 203- خُشُونَةَ: سختی و خشونت 204- جُشُوبَةَ: هزینه‌های مصرف شده 205- لِیَأْتُوا: پرداخته شده 206- سَعَةَ: زیادی وسعت

48- منزلگاه آرام
كسانى كه دنیا را خوب آزموده اند (مى دانند كه آنها) همچون مسافرانى هستند كه در منزلگاهى بى آب و آبادى وارد شده‌اند (كه قابل زیستن و ماندن نیست) لذا تصمیم گرفته اند به سوى منزلى پرنعمت و ناحیه اى راحت (براى زیستن) حركت كنند، از این رو (آنها براى رسیدن به آن منزل) مشقت راه را متحمل شده و فراق دوستان را پذیرفته و خشونت‌ها و سختى هاى سفر و غذاهاى ناگوار را (با جان و دل) قبول نموده اند تا به خانه وسیع و منزلگاه آرامشان گام نهند.

* معیارهای روابط اجتماعی

49- فَلَیْسَ یجدُونَ لِشَیْ ءٍ مِنْ ذَلِكَ أَلَماً وَ لاَ یَرَوْنَ نَفَقَةً فِیهِ مَغْرَماً وَ لاَ شَیْ ءَ أَحَبُّ إِلَیْهِمْ مِمَّا قَرَّبَهُمْ مِنْ مَنْزِلِهِمْ وَ أَدْنَاهُمْ مِنْ مَحَلِّهِمْ
50- وَ مَثَلُ مَنِ اِغْتَرَّ بِهَا كَمَثَلِ قَوْمٍ كَانُوا بِمَنْزِلٍ خَصِیبٍ فَنَبَا بِهِمْ إِلَى مَنْزِلٍ جَدِیبٍ فَلَیْسَ شَیْ ءٌ أَكْرَهَ إِلَیْهِمْ وَ لاَ أَفْظَعَ عِنْدَهُمْ مِنْ مُفَارَقَةِ مَا كَانُوا فِیهِ إِلَى مَا یَهْجُمُونَ عَلَیْهِ وَ یَصِیرُونَ إِلَیْهِ
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
207- فلیس یَجِدُونَ: پیدا نكردند 208- أَلَماً: درد و مشكلات 209- لاَ یَرَوْنَ: نمی‌بینند 210- نَفَقَةً: هزینه‌ها 211- مَغْرَماً: غرامت و ضرر دهی 212- قَرَّبَهُمْ: مورد نظر و تأیید 213- أَدْنَاهُمْ: نزدیكی و خوبی 214- مَحَلِّهِمْ: محل آنها 215- اِغْتَرَّ: گروهی افراد 216- خصیبٍ: پرنعمت 217- جَدیبٍ: خشك و خالی از نعمت 218- لا أَفْظَعَ: ناخوشایندتر و مصیبت‌بارتر 219- مُفَارَقَةِ: جدایی 220- یَهْجُمُونَ: هجوم برند به آن 221- یَصِیرُونَ: و حركت كنند به سوی

49- محبوب‌ترین منزلگاه
به همین دلیل آنها از هیچ یك از این ناراحتى‌ها احساس درد و رنج نمى كنند و هزینه هایى را كه در این طریق مى پردازند از آن ضرر نمى بینند و هیچ چیز براى آنها محبوب تر از آن نیست كه ایشان را به منزلگاهشان نزدیك و به محل آرامششان برساند.
50- منزلگاه پرنعمت
(اما) كسانى كه به دنیا مغرور شده اند همانند مسافرانى هستند كه در منزلى پرنعمت قرار داشته سپس به آنها خبر مى دهند كه باید به سوى منزلگاهى خشك و خالى از نعمت حركت كنند (روشن است كه) نزد آنان چیزى ناخوشایندتر و مصیبت بارتر از مفارقت آنچه در آن بوده اند و حركت به سوى آنچه كه باید به سمت آن روند و سرنوشتى كه در پیش دارند، نیست.

51- یَا بُنَیَّ اِجْعَلْ نَفْسَكَ مِیزَاناً فِیمَا بَیْنَكَ وَ بَیْنَ غَیْرِكَ فَأَحْبِبْ لِغَیْرِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ وَ اِكْرَهْ لَهُ مَا تَكْرَهُ لَهَا وَ لاَ تَظْلِمْ كَمَا لاَ تُحِبُّ أَنْ تُظْلَمَ وَ أَحْسِنْ كَمَا تُحِبُّ أَنْ یَحسَنَ إِلَیْكَ
52- وَ اِسْتَقْبِحْ مِنْ نَفْسِكَ مَا تَسْتَقْبِحُ مِنْ غَیْرِكَ وَ اِرْضَ مِنَ اَلنَّاسِ بِمَا تَرْضَاهُ لَهُمْ مِنْ نَفْسِكَ وَ لاَ تَقُلْ مَا لاَ تَعْلَمُ وَ إِنْ قَلَّ مَا تَعْلَمُ وَ لاَ تَقُلْ مَا لاَ تُحِبُّ أَنْ یُقَالَ لَكَ
53- وَ اِعْلَمْ أَنَّ اَلْإِعْجَابَ ضِدُّ اَلصَّوَابِ وَ آفَةُ اَلْأَلْبَابِ فَاسْعَ فِی كَدْحِكَ وَ لاَ تَكُنْ خَازِناً لِغَیْرِكَ وَ إِذَا أَنْتَ هُدِیتَ لِقَصْدِكَ فَكُنْ أَخْشَعَ مَا تَكُونُ لِرَبِّكَ
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
222- اِسْتَقْبِحْ: زشت بشمار برای خود 223- قَلَّ: كمی و اندكی 224- الْاعجَاب: غرور و خودپسندی 225- الصَّوَاب: راستی و درستی 226- اَلْأَلْبَابِ: عقلا 227- فَاسْعَ: كوشش و تلاش 228- كَدْحِكَ: زندگی داشته باشد 229- خَازِناً: ذخیره سازی

51- نیكی به دیگران
پسرم! خویشتن را معیار و مقیاس قضاوت میان خود و دیگران قرار ده. براى دیگران چیزى را دوست دار كه براى خود دوست مى دارى و براى آنها نپسند آنچه را براى خود نمى پسندى. به دیگران ستم نكن همان گونه كه دوست ندارى به تو ستم شود. به دیگران نیكى كن چنان كه دوست دارى به تو نیكى شود.
52- تنظیم روابط با دیگران
آنچه را براى دیگران قبیح مى شمرى براى خودت نیز زشت شمار. و براى مردم راضى شو به آنچه براى خود از سوى آنان راضى مى شوى. آنچه را كه نمى دانى مگو، اگر چه آنچه مى دانى اندك باشد، و آنچه را دوست ندارى درباره تو بگویند، درباره دیگران مگو.
53- تلاش برای زندگی
(پسرم!) بدان كه خودپسندى و غرور، ضد راستى و درست اندیشى و آفت عقل هاست، پس براى تأمین زندگى نهایت تلاش و كوششت را داشته باش (و از آنچه به دست مى آورى در راه خدا انفاق كن و) انباردار دیگران مباش. هرگاه (به لطف الهى) به راه راست هدایت یافتى (شكر پروردگار را فراموش مكن و) در برابر پروردگار خود كاملا خاضع و خاشع باش.

54- وَ اِعْلَمْ أَنَّ أَمَامَكَ طَرِیقاً ذَا مَسَافَةٍ بَعِیدَةٍ وَ مَشَقَّةٍ شَدِیدَةٍ وَ أَنَّهُ لاَ غِنَى بِكَ فِیهِ عَنْ حُسْنِ اَلاِرْتِیَادِ وَ قَدْرِ بَلاَغِكَ مِنَ اَلزَّادِ مَعَ خِفَّةِ اَلظَّهْرِ فَلاَ تَحْمِلَنَّ عَلَى ظَهْرِكَ فَوْقَ طَاقَتِكَ فَیَكُونَ ثِقْلُ ذَلِكَ وَبَالاً عَلَیْكَ
55- وَ إِذَا وَجَدْتَ مِنْ أَهْلِ اَلْفَاقَةِ مَنْ یَحْمِلُ لَكَ زَادَكَ إِلَى یَوْمِ اَلْقِیَامَةِ فَیُوَافِیكَ بِهِ غَداً حَیْثُ تَحْتَاجُ إِلَیْهِ فَاغْتَنِمْهُ وَ حَمِّلْهُ إِیَّاهُ وَ أَكْثِرْ مِنْ تَزْوِیدِهِ وَ أَنْتَ قَادِرٌ عَلَیْهِ فَلَعَلَّكَ تَطْلُبُهُ فَلاَ تَجِدُهُ
56- وَ اِغْتَنِمْ مَنِ اِسْتَقْرَضَكَ فِی حَالِ غِنَاكَ لِیَجْعَلَ قَضَاءَهُ لَكَ فِی یَوْمِ عُسْرَتِكَ
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
230- أَمَامَكَ: روبروی شما 231- غِنَى: زاد و توشه 232- اَلاِرْتِیَادِ: بایسته، خوب 233- اَلزَّادِ: توشه 234- خِفَّةِ: سنگینی 235- اَلظَّهْرِ: پشت و بار تو 236- ثِقْلُ: سنگینی 237- وبَالاً: سختی و عذاب 238- اَلْفَاقَةِ: مستمند 239- غَداً: فردا 240- تَحْتَاجُ: نیاز داری 241- فَاغْتَنِمْهُ: غنیمت بشمار 242- تَزْوِیدِهِ: بیشتر انفاق كن 243- فَلَعَلَّكَ: پس بر تو است 244- اِسْتَقْرَضَكَ: از تو وام خواست 245- عُسْرَتِكَ: سختی و تنگ دستی

54- نیاز به توشه كافی
(فرزندم!) بدان راهى بس طولانى و پر مشقت در پیش دارى. در این راه (پر خوف و خطر) از كوشش و تلاش صحیح و فراوان و توشه كافى كه تو را به مقصد برساند بى نیاز نیستى، به علاوه باید در این راه سبكبار باشى (تا بتوانى به مقصد برسى) بنابراین بیش از حدِ توانت مسئولیت اموال دنیا را بر دوش مگیر، زیرا سنگینى آن مایه مشقت و وبال تو خواهد بود.
55- توجه به نیازمندان
هرگاه در زمانى كه قدرت دارى نیازمندى را یافتى كه مى تواند زاد و توشه تو را براى روز رستاخیز تو بر دوش گیرد و فردا كه به آن نیازمند مى شوى به تو بازپس گرداند، آن را غنیمت بشمار و (هر چه زودتر) و بیشتر، این زاد و توشه را بر دوش او بگذار، زیرا ممكن است روزى در جستجوى چنین شخصى بر آیى و پیدایش نكنى.
56- بیاد روز نیاز
(همچنین) اگر كسى را پیدا كنى كه در حال غنا و بى نیازیت از تو وام بگیرد و اداى آن را براى روز سختى و تنگدستى تو بگذارد، آن را غنیمنت بشمار!

* تلاش در جمع آوری زاد و توشه

57- وَ اِعْلَمْ أَنَّ أَمَامَكَ عَقَبَةً كَئُوداً اَلْمُخِفُّ فِیهَا أَحْسَنُ حَالاً مِنَ اَلْمُثْقِلِ وَ اَلْمُبْطِئُ عَلَیْهَا أَقْبَحُ حَالاً مِنَ اَلْمُسْرِعِ وَ أَنَّ مَهْبَطَهَا بِكَ لاَ مَحَالَةَ إِمَّا عَلَى جَنَّةٍ أَوْ عَلَى نَارٍ
58- فَارْتَدْ لِنَفْسِكَ قَبْلَ نُزُولِكَ وَ وَطِّئِ اَلْمَنْزِلَ قَبْلَ حُلُولِكَ فَلَیْسَ بَعْدَ اَلْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ وَ لاَ إِلَى اَلدُّنْیَا مُنْصَرَفٌ
59- وَ اِعْلَمْ أَنَّ اَلَّذِی بِیَدِهِ خَزَائِنُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضِ قَدْ أَذِنَ لَكَ فِی اَلدُّعَاءِ وَ تَكَفَّلَ لَكَ بِالْإِجَابَةِ وَ أَمَرَكَ أَنْ تَسْأَلَهُ لِیُعْطِیَكَ وَ تَسْتَرْحِمَهُ لِیَرْحَمَكَ
60- وَ لَمْ یجعَلْ بَیْنَكَ وَ بَیْنَهُ مَنْ یحْجُبُهُ عَنْكَ وَ لَمْ یُلْجِئْكَ إِلَى مَنْ یَشْفَعُ لَكَ إِلَیْهِ وَ لَمْ یَمْنَعْكَ إِنْ أَسَأْتَ مِنَ اَلتَّوْبَةِ
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
246- عَقَبَةً: گردنه‌ها 247- كَئُوداً: صعب العبور 248- اَلْمُخِفُّ: سبك بار 249- اَلْمُثْقِلِ: سنگین بار 250- اَلْمُبْطِئُ: كند رونده 251- اَلْمُسْرِعِ: سریع رونده 252- مَهْبَطَهَا بِكَ: سرانجامش 253- لاَ مَحَالَةَ: ناچاراً 254- وَطِّئِ: آماده كن 255- مُسْتَعْتَبْ: راهی برای عذرخواهی 256- مُنْصَرَفٌ: راه بازگشت 257- بِیَدِهِ: بدست او 258- أَذِنَ: هنگامی كه 259- تَكَفَّلَ لَكَ: به عهده گیری برایت 260- لِیُعْطِیَكَ: اعطا كند به تو 261- تَسْتَرْحِمَهُ: درخواست رحمت كنی 262- یَحْجُبُهُ: فاصله و حجاب 263- وَلَمْ یُلْجِئكَ: تو را مجبور نساخته

57- سنگینی اعمال
(فرزندم!) بدان پیش روى تو گردنه صعب العبورى هست كه سبكباران (براى عبور از آن) حالشان از سنگین باران بهتر است، و كندروان وضعشان بسیار بدتر از شتاب كنندگان است و (بدان كه) نزول تو بعد از عبور از آن گردنه به یقین یا در بهشت است و یا در دوزخ.
58- راه بدون بازگشت
بنابراین پیش از ورودت در آنجا وسایل لازم را براى خویش مهیا ساز و منزلگاه را پیش از نزول، آماده نما، زیرا پس از مرگ راهى براى عذرخواهى نیست و نه طریقى براى بازگشت به دنیا (و جبران گذشته).
59- دعا و اجابت
(فرزندم!) بدان آن كس كه گنج هاى آسمان‌ها و زمین در دست اوست، به تو اجازه دعا و درخواست را داده و اجابتِ آن را تضمین نموده است، به تو امر كرده كه از او بخواهى تا عطایت كند و از او درخواست رحمت كنى تا رحمتش را شامل حال تو گرداند.
60- توبه
خداوند میان تو و خودش كسى را قرار نداده كه در برابر او حجاب تو شود و تو را مجبور نساخته كه به شفیعى پناه برى و خداوند در صورتى كه مرتكب بدى شوى تو را از توبه مانع نشده (و درهاى آن را به روى تو گشوده است).