فهرست کتاب


جهاد با نفس (سلسله درسهای اخلاقی)

آیت الله حسین مظاهری‏‏

بخش اول: گفتار بیست و سوم

ذکر الله

بحث ما درباره این بود که ما جنگی در درون خود داریم به نام جهاد اکبر و پیروز شدن در این جنگ کاری بسیار مشکل است و اگر کسی بتواند پیروز از این جنگ بیرون بیاید سعادت دنیا و آخرت دارد و سعادت انسان مرهون پیروزی در این جنگ است و به عکس. اگر در این جنگ مغلوب شد انسانیت خود را از دست داده است فقط مردن نیست مردن انسانیت است و اگر کسی انسانیت خود را از دست داد از نظر قرآن حیوانی بیش نیست بلکه از حیوان هم پست تر است از این جهت معلوم است موضوع بحث خیلی عالی است چنانچه خود بحث بواسطه موضوعش عالی می شود همان اول سال به شما عزیزان می گفتم ما به تنهایی به خودی خود نمی توانیم در این جنگ پیروز شویم باید از خارج کمک بگیریم تا هفته گذشته هشت کمک برای انسان از نظر قرآن و روایات اهل بیت به شما نشان دادم که اگر یکی از این هشت کمک باشد انسان حتما در این جنگ پیروز است مخصوصا اگر بتواند همه آن هشت شرطی که گفته شد تهیه کند همه آن نیروها را تهیه کند بحث امشب ما درباره نهمین نیرو است که می توانیم از خارج بگیریم و آن یاد خدا از نظر زبان و از نظر دل است که در قرآن شریف و روایات اهل بیت بنام ذکر نامیده می شود و قرآن شریف با کمال صراحت می فرماید: نیروئی است بسیار عالی، می فرماید:
ان الصلوه تنهی عن الفحشاء و المنکر و لذکر الله اکبر(219)
چیزهائی که در جنگ درون انسان را پیروز می کند، و می توانند بر نفس اماره مسلط شوند و دیگر در زندگی اش گناه و طغیانگری و تجاوز نباشد نماز است اما بالاتر از نماز، ذکر و یاد خداست. (و لذکر الله اکبر) بلکه از قرآن شریف بخوبی فهمیده می شود که همه عبادتها برای خاطر این ذکر است که اگر به ما گفتند نماز بخوان روزه بگیر، حج برو، انفاق به دیگران بکن همه و همه برای خاطر همین ذکر است در سوره طه می خوانیم:
اننی انا الله لا اله الا انا فاعبدنی و اقم الصلوة لذکری(220)
یعنی به تحقیق در این عالم وجود موثری جز من نیست یعنی خدا. پس عبادت مرا بکن و نماز بخوان.
برای چه؟ لذکری - فاعبدنی - و اقم الصلوة لذکری. اگر به تو گفتم عبادت بکن برای خاطر ذکرش است، اگر به تو گفتم نماز بخوان برای خاطر ذکرش است این آیه هم می فرماید علت غایی برای همه عبادات یاد خدا است از نظر زبان یا از نظر دل در همان سوره مزمل که خطاب به پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) است پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بار سنگینی بر گرده ات آمده و اگر بخواهی این بار سنگینی را به منزل برسانی نیرو از خارج باید بگیری یکی از نیروها که در سوره المزمل ذکر شده همین ذکر است: و اذکر اسم ربک و تبتل الیه تبتیلا(221) پیغمبر، ای کسی که بار نبوت به دوشت آمده یا ایها المزمل ای کسیکه خطاب به تو شده: انا سنلقی علیک قولا ثقیلا(222) بار سنگین به دوشت آمده و اذکر اسم ربک اگر می خواهی این بار سنگینی را به منزل برسانی باید در زندگی ات ذکر باشد باید یاد خدا در زبانت باشد و در دلت باشد. امام صادق (علیه السلام) می فرماید: پروردگار عالم در همه واجبات و مستحبات اکتفا کرده است به یک حد معینی گفته است نماز بخوان پنج وقت خوب نوافلش را هم بخوان پنجاه و یک رکعت می شود فرموده است ماه مبارک رمضان روزه بگیر، یک مرتبه در عمر حج برو فرموده است خمس بده، زکات بده، همه حدی دارد اما یک چیزی در قرآن داریم که حد ندارد بعد امام صادق (علیه السلام) تمسک می کردند به این آیه:
یا ایها الذین آمنوا اذکروالله ذکرا کثیرا و سبحوه بکرة و اصیلا.(223)
یعنی ای کسانی که ایمان آوردید اگر بخواهید این ایمان به سر حد منزل برسد با ایمان از این دنیا بروید اگر بخواهید در آن جنگ درون پیروز شوید باید همیشه به یاد خدا باشید در زبان شما ذکر باشد یا ایها الذین آمنوا اذکر والله ذکرا کثیرا ذکر بگوئید و سبحوه و بکره و اصیلا همیشه صبح و شام تسبیح خدا کنید، ذکر بگویید هم از نظر زبان هم از نظر دل، لذا از نظر قرآن و روایات اهل بیت وظیفه بزرگی برای همه مخصوصا افرادی که یک کار اجتماعی دستشان است (مثل شما حضار محترم) باید یک ذکری در زندگیشان باشد و بواسطه او کمک و مدد بگیرند هم برای کارهای دنیایشان، هم برای آخرتشان، برای اینکه توفیق پیدا کنند و منجمله برای بحث امسال ما این آیاتی که خواندیم مثل اینکه بما می فهماند که از همه آن هشت نیرو که درباره اش صحبت کردم این نیرو مهمتر است بهتر می تواند به انسان کمک بدهد این از نظر ذکر در قرآن، در روایات هم شاید بیشتر از هزار روایت از اهل بیت در این باره و تاکید در ذکر وارد شده، صاحب وسائل علیه الرحمه در جمله صلوه بیشتر از دویست روایت از ائمه طاهرین سلام الله علیهم اجمعین نقل می کند که مضمونش همین بوده و پیغمبر دائم الذکر بود امیرالمومنین (سلام الله علیه) مثل شیر در میدان، اما زبانش هم مرتب بنام خدا گویا بود. امام حسین (علیه السلام) حتی در روز عاشورا با یاد خدا بود و ذکر داشت و اینکه گرفتار است و یا نه اینها هم برای آنها اهمیت نداشته.
لذا حضرت زینب سلام الله علیها با فرض اینکه دائم الذکر بوده نماز شب ایشان تعطیل نشد حتی شب عاشورا، حتی شب سیزدهم محرم پشت دروازه کوفه نماز خواند، نماز شب نشسته خواند. امام صادق (سلام الله علیه) می فرماید: پدر من همیشه زبانش به ذکر خدا گویا بود در راه لبهایش می جنبید، سر غذا، وقت خواب می دیدم زبانش گویا است و بالاخره می دیدم همیشه زبانش گویای به ذکر خداست، راجع به سایر ائمه طاهرین منجمله خود امام صادق (علیه السلام) هم دارد و به خوبی از تاریخ استفاده می کنیم که ائمه طاهرین و پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آنها دائم الذکر بودند؛ یک ذکری انتخاب کرده بودند. لذا مرحوم محدث قمی علیه الرحمه در مفاتیح (در این کتاب کارخانه آدم سازی) در این کتاب از کاری که مخصوص ائمه طاهرین است یاد می کند و می گوید: ذکر پیغمبر این بوده، ذکر امیرالمومنین این بوده، ذکر امام حسن این بوده، ذکر امام حسین این بوده تا آخر هر کدام اینها یک ذکری داشتند که نقش خاتمشان هم بوده روی انگشترشان هم ذکر خدا، یاد خدا، اسم خدا می نوشتند. ما هم باید دائم الذکر باشیم. این مطلب تا اینجا مسلم است از نظر قرآن خیلی سفارش شده علت غایی برای همه عبادات از نظر روایات بیشتر از هزار روایت از نظر سیره، اهل بیت این است که زبان گویا بوده دل متوجه بوده همیشه اگر شیعه هستیم باید یک شباهتی به آنها داشته باشیم باید زبانمان گویای به یاد خدا باشد دلمان متوجه به خدا باشد لااقل اگر دائم الذکر نیستیم، یک طوری بشود که در عالم ملکوت به ذاکر بودن قلمداد بشویم. و سبحوه بکره و اصیلا صبح و شام، این صبح و شام کنایه است یعنی همیشه، اما معمولا وقتی که شما از خانه بیرون می آیید تا مدرسه بروید اگر پیاده راه بروید می توانید هزار مرتبه لا اله الا الله بگوئید و هزار مرتبه لا اله الا الله گفتن خیلی مقام دارد خیلی ثواب دارد بدون اینکه کسی متوجه باشد مخصوصا کلمه لا اله الا الله مخرج ندارد همه مخارجش در دهان است. لذا ممکن است شما هزار مرتبه لا اله الا الله بگوئید پیش مردم، توی جمعیت، هیچکس هم نفهمید که لا اله الا الله گفتید و بکنید این کار وظیفه است و اگر بخواهید در این جنگی که در درون دارید به نام جهاد اکبر پیروز بشوید، تقاضا دارم یک فکری انتخاب کنید و این ذکرها خیلی به درد می خورند، اما چه ذکری خیلی خوب است این سوال جوابش این است که تا ببینیم ذکر را برای چه می خواهید و چه کسی انتخاب می کند ذوق ها و افراد و حالات تفاوت دارند چنانچه کارها هم تفاوت دارند اگر برای استمداد بخواهید برای بحثمان برای اینکه پیروز شویم. بر نفس اماره کلمه لا اله الا الله و لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم بسیار ذکر بسم الله الرحمن الرحیم بسیار عالی است اینها نیرو و قوه می دهد انسان را در بن بست های معنوی آنجا که شیطان می خواهد غلبه کند شیطان انسی، شیطان جنی، نیرو می دهد برای وسوسه ها برای تخیلها، برای دلهره ها، برای اضطراب خاطرها، خیلی موثر است. روایت می نویسد یک نفر آمد پیش پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) گفت یا رسول الله هلکت، گفت هلاک و نابود شدم پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: می خواهی بگویم چرا هلاک شدی؟ خیال می کنی هلاک شدی! بعد پیغمبر اکرم آن قضیه ای که برایش واقع شده بود فرمودند که: شیطان آمد وسوسه بازی در آورد بتو گفت چه کسی تو را خلق کرده گفتی خدا، گفت خدا را چه کسی، ماندی نتوانستی جوابش را بدهی همین است که گفت بله یا رسول الله، شک و وسوسه برایم جلو آمد، حضرت فرمودند نه اینها وسوسه است. هذا محض الایمان، ایمانت از بین نرفته و وقتی که چنین وسوسه ها برایت جلو می آید بی تفاوتی بخرج بده و بگو لا اله الا الله.
از این کلمه و این روایت بخوبی استفاده می کنیم که لا اله الا الله برای وسوسه ها، رفع وسوسه ها و رفع اضطراب خاطرها برای رفع دلهره ها و نگرانیها و بالاخره برای تسلط بر شیطان درون و شیطان بیرون شیطان نفس، شیطان جنی، شیطان انسی خیلی موثر است و اگر کسی روزی هزار مرتبه مثلا بگوید لا اله الا الله، اساتید ما ذکر داشتند و از بزرگان هم معمولا نقل می کنند ذکر دارند و عرفا روی این ذکر برای تقویت نفس خیلی پافشاری دارند و برای افراد و حالات ذکر مخصوصی دارند برای اشخاص ذکر مخصوص دارند و نیز برای زمانها و مکانها ذکر مخصوص دارند و بالاخره کلمه لا اله الا الله برای بحث ما خیلی مفید است خیلی، چنانچه لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم هم برای تقویت اراده برای تقویت قلب برای رفع ضعف عصب، این درد بی درمان که همه مان داریم خیلی مفید است آنهم برای رفع نگرانیها، دلهره ها، اضطرابها و اضطراب خاطرها رفع شیطان انسی و شیطان جنی و تسلط بر نفس اماره خیلی مهم است و حتی بعضی اوقات ثوابهای خیلی عجیبی هم برایش نقل کرده اند مثلا: کسی که هفت مرتبه بعد از نماز صبح یا بعد از نماز مغرب بگوید:
بسم الله الرحمن الرحیم، لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظیم.
مرحوم شیخ عباس قمی در مفاتیح ثواب بزرگی برایش نقل کرده که عقل حیران می شود، اگر روح تعبد باشد بسیار ثواب دارد اگر روح تعبد نباشد منکر می شود خیلی ثواب دارد این کلمه لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظیم. هم کسی توی راه از مدرسه اش بر می گردد تا خانه می تواند صد مرتبه بگوید و اینها در زندگی است و منجمله مفید در بحث ما، کلمه بسم الله الرحمن الرحیم برای همه چیز مهم است حتی می رسد به اینجا که راستی اگر عقیده به بسم الله الرحمن الرحیم باشد یعنی بسم الله رسوخ در دلش هم کرده باشد می تواند روی آب راه برود چنانچه گفتند و رفتند، می تواند در هوا راه برود چنانچه گفتند و کردند و این کلمه مخصوصا برای حفظ، خیلی عالی است وقتی از خانه بیرون می آیی نه مرتبه بگوئی که عرفا می گویند نوزده مرتبه برای اینکه بسم الله الرحمن الرحیم نوزده حرف است می گویند به عدد حروفش نوزده مرتبه این بسم الله تو را حفظ می کند تا برگردی خانه ات حفظ هم دو قسم است یکی حفظ از آفات و بلیات که خیلی موثر است بالا از این حفظ دین مخصوصا در دوره آخر الزمان و برای شما با سوادها، شما روشنفکرها، در روایت می خوانیم بعض اوقات جوان صبح از خانه اش می آید بیرون متدین است وقتی که بر می گردد به خانه کافر است یک شبهه، یک نق زدن، یک حرف حق به جانب زدن، صبح از خانه می روی بیرون، خیلی با انقلاب خوبی، عصر بر می گردی نگرانی، روز دوم و سوم یک وقت بطور ناخودآگاه بدبین به انقلابی، کم کم بدبین به خدا سوءظن به خدا و به اسلام این جوان های بیچاره ما که به این بدبختی ها کشیده شده اند اینها بچه مسلمانند. چرا به این بدبختی کشانده شدند رفیق بد وسوسه است که به شما گفتم می تواند نجاشی شاعر خاص امیرالمومنین را بکشاند در خانه، در ماه مبارک رمضان شرابش بدهد روزه اش را بخورد آنهم با شراب! به شما می گفتم این دو تا سوره آخر قرآن زنگ خطر است مخصوصا برای جوانها که می گوید پناه بر خدا ببر، پناه بر خدا ببر، پناه بر خدا ببر از وسوسه رفیق بد از وسوسه شیطان انسی، شیطان جنی. شیطان مخصوصا زهر را در کپسول می ریزد، زهر را در یک آلو، در یک الفاظ بسیار شیرین و حق بجانب می ریزد؛ زهر را به نام مستضعف و این که انقلاب مثلا چه کرد برای مستضعفین؟ مخصوصا اگر توجیه گر باشد و بتواند آن سم را در یک الفاظ عالی بریزد چه باید کرد با این وسوسه ها؟ بسم الله الرحمن الرحیم هزار مرتبه موثر است اگر نوزده مرتبه اش برای حفظ موثر باشد حفظ آفات و بلیات و حفظ این وسواس، معلوم است دیگر صد مرتبه اش چه می کند ذوق انسان هم متفاوت است استاد بزرگوار ما رهبر عظیم الشأن انقلاب می فرمودند: بسم الله الرحمن الرحیم نه فقط در همه سوره ها متفاوت است یعنی بسم الله سوره حمد غیر از بسم الله سوره بقره است بسم الله سوره بقره غیر از بسم الله سوره آل عمران است همچنین تا آخر می فرمودند که خوب این را که فقها گفتند، عرفا گفتند درست است بسم الله افراد هم غیر یکدیگرند. بسم الله هایی که من می گویم با بسم الله شخص واحد با حالاتش تفاوت دارد ممکن است یک وقت یک حالی باشد یک کلمه لا اله الا الله بتواند زیر و رو بکند عالم را یک کلمه یا الله بتواند کوه را از پا برکند یک بسم الله الرحمن الرحیم در یک حالت با یک بسم الله الرحمن رحیم در حال دیگر، اینها با هم تفاوت دارند لذا ذوقها، دلها، عقلها فکرها، ایمانها اینها ذکرهایشان تفاوت دارد از این جهت ممکن است شما با ذوقتان یک ذکری انتخاب بکنید عرضه بدارید به فطرت به طور ناخودآگاه ببینید چه می پسندید یک دفعه یا الله می پسندد یک دفعه، یا علی می پسندد فرق نمی کند یا علی یا حسین یا رسول الله یا فاطمه اینها همه اسماء الله است در قرآن شریف می خوانیم و الله الاسماء الحسنی فأدعوه بها(224) یعنی وقتی می خواهید دعا کنید خدا را به اسماء حسنی قسم دهید امام صادق (علیه السلام) می فرماید: نحن والله الاسماء الحسنی بخدا قسم اسماء حسنی الهی ما هستیم لذا بگو یا علی نتیجه می گیری بگو یا زهرا چنانچه شما با یاد علی به این دنیا آمدید مواظب باشید اینها را زا دست شما نگیرند این که استاد بزرگوار ما رهبر عظیم الشان انقلاب این اواخر مرتب پافشاری دارند روی این حرفها برای اینکه می ترسند یک وقت این انقلاب این نعمت به این بزرگی موجب بشود دست بعضی نا اهلها بیافتد و اسم یا علی را از شیعه بگیرد این را مواظب باشید وقتی سنتی را از حوزه نگیرند این را مواظب باشید این است که رهبر عظیم الشان انقلاب مرتب روی اینها پافشاری دارند. روی گریه، روی گریه لذا عمدا می آید می نشیند پای تلویزیون روضه می خواند این هم مثل زن بچه مرده گریه می کند عملا می خواهد نشان بدهد شیعه یعنی گریه. انقلاب اگر تا اینجا آمده به خاطر گریه برای حسین بوده همین حسینیه ها همین زنجیر زدن ها اینها شعارهای شیعه است. یک اختلافی است درباره این که در اقامه و در اذان اشهد ان علیا ولی الله جزء است یا نه. اختلاف بین فقها است که شیعه می گوید بگوئید الا اینکه جزء نیست از باب تبرک و تیمن بگوئید مرادم اینجاست یک فتوای مرحوم حضرت آیت الله حکیم رحمه الله علیه داشت که مرحوم آیه الله بهبهانی هم امضاء می کردند عقیده من هم این است درست هم هست بسیار فتوای عالی است. آقای حکیم رحمه الله علیه می فرماید: اشهد ان علیا ولی الله در اذان و اقامه مستحب است، اما اگر می خواهید اذان و اقامه بگوئید باید اشهد ان علیا ولی الله، اشهد ان علیا حجة الله داشته باشد. اذان مستحب است اما اگر می خواهید اذان بگوئید واجب است بگویی اشهد ان علیا ولی الله چرا؟ می گوید برای اینکه شعار شیعه است اگر یک کسی اذان بگوید اسم علی در آن نباشد این چه شیعه گری است شعار شیعه است چون شیعه است به عنوان ثانوی می شود واجب چقدر فتوای عالی است! مادرها ما را به اسم علی به دنیا می آورند، کام بچه هایش را کام شماها را به تربت حسین برداشتند. این شعار باید به مانند آنها که دادند دست ما، ما باید بدهیم بدست دیگران. تا زمانی که صاحب بیاید آقا بیاید، واسطه فیض ان شاء الله بیاید. لذا یا الله یا علی برای شیعه تفاوت ندارد هر دو اسم خداست یا علی اسم ولی خداست اسم آن کسی است که مظهر صفات خداست اسم آن کسی است که پروردگار عالم او را واسطه فیض این عالم قرار داده لذا در روایاتی می خوانیم (در روایات زیاد است) در روایاتی می خوانیم وقتی که جنگ مغلوبه می شد پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) گاهی می گفت اصحابی، اصحابی اصحابی الصلوه الصلوه بعضی اوقات هم وقتی جنگ مغلوب می شد متوسل به علی می شد یا علی یا علی یا علی. راجع به شیعه دارد در زمان غیبت متوسل شوید به امام زمان به صاحبتان به واسطه فیضتان یعنی حضرت بقیه الله (عجل الله تعالی فرجه الشریف) لذا در روایات می خوانیم پیغمبر فرمودند به کلمه (غوث) این لقبی است که پیغمبر به امام زمان داده است، یعنی فریاد درس با این جمله متوسل می شوید به امام زمان یا ابا الصالح المهدی ادرکنی که بسیار گفتند. و آقا آمد لذا تا ببینیم ذوقها چه می پسندد.
گاهی بسم الله می پسندد. ذکرش بسم الله باشد. یا الله می پسندد یا الله باشد. یا ارحم الراحمین باشد. عرضه بدهد به ذوقش، هر چه ذوق قبول کرد او را ذکر انتخاب می کند. این یک بحث.
بحث سوم ما امشب این است که ذکر دو قسم است: یک ذکر از نظر زبان و خیلی موثر است، روانشناسها می گویند بسیار موثر است روایات و قرآن می گوید و علمای علم اخلاق می گویند موثر است عرفا حرفها دارند ولی می گویند خیلی موثر است ذکرها دارند و تلقین است. چیزهایی است و ذکر لسانی تقریبا یک نحوه تلقینی است یعنی مثلا هزار مرتبه لا اله الا الله ممکن است خود متوجه نشوید چه می کنی، اما به طور ناخودآگاه روی دل اثر می گذارد مثل آتش است و ذغال، ذغال در وسط آتش بالاخره کم کم مرتبا اثر می گذارد آتش روی ذغال اثر می گذارد ناگهان ذغال آتش می شود. ذکر از نظر زبان این است که اگر بتو می گویم قرآن بخوان همین طور قرآن بخوان و برو جلو، این برای این است که خیلی موثر است کم کم به طور ناخود آگاه آیه قرآن اثر می گذارد روی دل، قرآن رسوخ در دل می کند و اگر قرآن رسوخ در دل معلوم است آدم به کجا می رسد ذکر هم این است تقاضا دارم این تسبیحات حضرت زهرا (سلام الله علیه) را فراموش نکنید خیلی عالی است که امام صادق (علیه السلام) می فرماید تسبیح جده ام زهرا (سلام الله علیه) پیش من از هزار رکعت نماز افضل است. خوب این خیلی کم زمان می برد بعد از نماز 34 مرتبه الله اکبر 33 مرتبه الحمد لله 33 مرتبه سبحان الله. بعدش هم اگر بگوید لا اله الا الله یک استغفار هم بکنید دیگر عال العال می شود خیلی عالی می شود 34 مرتبه الله اکبر ممکن است از نظر شما بی اهمیت باشد ولی خیلی اهمیت دارد و همین روی دل اثر می گذارد.
علمای علم نحو در ادبیات می گویند: کلمه از جرح است، یعنی همین طور که چاقو مثلا روی دست بکشید دست را می برد جریحه دار می کند اگر چاقو برنده باشد و آهسته روی دست بکشید یک خط پیدا می شود می گویند کلمه از جرح است اثر می گذارد روی دل.
هر کلامی که می خواهد باشد کلام خوب و بد اثر می گذارد شما العیاذ بالله یک فحش بدهید نه یک شوخی بکنید ولو شوخی حلال، بالاخره اثر می گذارد روی دل او، قساوت می آورد ذکر نورانیت می آورد و اثر دارد. کلام اثر دارد 34 مرتبه الله اکبر آنهم به نام زهرا (سلام الله علیه) اثر دارد 33 مرتبه الحمدلله اثر می گذارد 33 مرتبه سبحان الله اثر می کند و تاثیرش هم زیاد است لذا شاید اینکه لفظی را اینقدر اسلام به آن اهمیت می دهد برای چیز دیگر باشد. برای این است که دل همیشه به یاد خدا باشد این مرتبه سوم از ذکر که من خیال می کنم همه این سر و صداها برای این حالت است برای این است که دل همیشه توجه اش به خدا باشد، رجال لا تلتیهم تجاره و لا بیع عن ذکر الله(225) یک وقت برسد به اینجا که سر کلاس است اما متوجه به خداست در خانه است، در راه می رود تمام توجه اش به خداست، غذا می خورد تمام توجه اش به خداست حتی می رسد به اینجا که خواب است اما توجه به خدایش قطع نشده، خوشا به حال اینها، افرادی را سراغ داریم که خوابند اما دل متوجه به خداست و اگر این حالت پیدا شد دیگر انسان گمشده اش را پیدا کرده است و قرآن می گوید هیچ چیزی نمی تواند انسان را سیر کند جز این آیه الا بذکر الله تطمئن القلوب(226) شما می دانید در ادبیات (الا) برای تاکید است تقدیم جار و مجرور مقدم شده معنایش این می شود یقین داشته باش بلاشک این است هیچ چیزی نمی تواند انسان را سیر کند آنچه می تواند سیرش کند آنچه می تواند گمشده اش را به او برساند فقط یاد خداست توجه به خداست دیگر نگرانیها می رود دلهره ها و اضطراب خاطرها می رود دیگر اصلا در این عالم چیزی نمی بیند جز خدا دیگر این جور می گوید راستی انسان یک وقت می رسد به این جا که می گوید:
به صحرا بنگرم صحرا تو بینم - به دریا بنگرم دریا تو بینم
به هر جا بنگرم کوه و در و دشت - نشان از روی زیبای تو بینم
سنریهم ایاتنا فی الافاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انه الحق.(227)
اینهم اتفاقا تاکید روی تاکید دارد یعنی این همه سر و صداها برای چیست؟ که انسان درک کند، در عالم هستی به غیر از خدا چیزی نیست دیگر همه اینها باطل است، همه اینها پوچ است، وجود نماست ربط است چه چیز آدم را به اینجا می رساند؟ همین ذکرهای لفظی یک وقت می رسد به این که استاد بزرگوار ما رهبر عظیم الشأن انقلاب دائما دارند آنوقتها هم دائما به ما نصیحت می کردند این بوده که همیشه خود را در محضر خدا ببینید همه جا محضر خداست چه کنیم بتوانیم به این وصیت رهبر عظیم الشأن عمل کنیم فقط و فقط ذکر لفظی روی دل اثر می گذارد. دل به خدا توجه پیدا کند، وقتی دل متوجه به خدا شد همه جا را محضر خدا می بیند همیشه بحث خیلی مفصل است اما چیزی دیگر به تعطیلات نمانده بحث ما هم ناقص است و دلم می خواهد امسال این بحث را تمام کنم لذا به همین مقدار راجع به ذکر اکتفا می کنیم و ان شاء الله هفته آینده درباره مطلب دیگر با شما صحبت می کنم.

بخش اول: گفتار بیست و چهارم