فهرست کتاب


جهاد با نفس (سلسله درسهای اخلاقی)

آیت الله حسین مظاهری‏‏

نفس اماره

در جلسه گذشته بیان داشتیم در درون ما جنگی است که از نظر اسلام، جهاد اکبر نامیده می شود، بدین معنی که جنبه معنوی روح ما با جنبه حیوانی آن دائما در مبارزه است و به فرموده پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) دشمن سرسخت درون ما نفس اماره است.
اعدی عدوک نفسک التی بین جنبک(40)
یعنی بالاتر از نفس اماره دشمن نداریم. مراد از نفس اماره همان بعد حیوانی انسان است که به آن تمایلات و غرایز هم گفته می شود. فلاسفه به آن جسم می گویند و عرفا آن را بعد حیوانی و ناسوتی می نامند. این مبارزه همیشه هست. اگر کسی بتواند در این مبارزه پیروز بیرون شود و دشمن را اسیر، مهار و تعدیل کرده می تواند به هر کجا که می خواهد برسد و سعادت دنیا و آخرت هم مرهون همین است که بتواند غرایز خود را تعدیل نماید.
البته غرایز را باید ارضاء کرد. نفس را نمی شود کشت؛ نفس کشی، رهبانیت، عزلت و امثال آن در اسلام ممنوع است، بلکه باید از آن کار کشید (مانند اسب چموش است باید آن را دهنه کرد و از آن سواری گرفت. معنی پیروز شدن هم همین است. یعنی اسیر کردن نفس اماره و غرایز) و اگر به عکس شد، یعنی در این جنگ مغلوب شدیم و یکی از تمایلات توانست بر ما، یعنی بر آن بعد معنوی ما غلبه کند، شقاوت دنیا و آخرت معلول این غلبه است، اگر یکی از غرایز بر ما پیروز شد و عقل ما را اسیر نموده و آنرا کنترل کرد. خواه ناخواه عقل ما تابع جنبه حیوانی ما می شود و اگر چنین شد به قول قرآن شریف انسان از هر سگ درنده ای هم برای خود و هم برای جامعه اش بدتر خواهد بود:
ان شر الدواب عند الله الصم البکم الذین لا یعقلون.(41)
اگر اطلاق و عموم آیه را بگیریم معنایش چنین می شود:
انسان هنگامی برای جامعه از میکروب پست تر و برای خود از سرطان بدتر است که عقل او یعنی آن بعد معنوی او مغلوب شود و یکی از غرایز، یعنی آن بعد حیوانی غالب گردد، قرآن می فرماید: چنین فردی برای خودش پست تر از میکروب سرطان و برای جامعه اش پست تر از میکروب خوره است. چنان که مشاهده می کنید آن افرادی که جاه طلبی بر آنها حکمفرما است، آن افرادی که یکی از صفات رذیله در آنها رسوخ کرده، آنهایی که مثلا حب مال در آنها نفوذ کرده، آنها را کنترل کرده، به کجا می رسند و چه جنایتها که می کنند؛ علاوه بر همه صفات حیوانی، اینها از نظر قرآن بت پرست نامیده می شوند:
أفرأیت من اتخذ الهه هواه و أضله الله علی علم.(42)
قرآن می فرماید: اگر هوی و هوس بر انسان مسلط شود و آن بعد حیوانی بر او غلبه کند چنین شخصی بت پرست است.
بت گاهی یک قطعه سنگ و خرافه ای است که می پرستند، گاهی پول است که می پرستند، گاهی هم هوی و هوس. قرآن همه اینها را بت حساب کرده.
در سوره یس هم می خوانیم.
ألم أعهد الیکم یا بنی آدم أن لا تعبدوا الشیطان انه لکم عدو مبین(43)
یعنی مگر در ازل با هم معاهده نکردیم که بت پرست نباشی؟ شیطان پرست نباشی؟ از نظر قرآن معنای پرستیدن شیطان این است که از شیطان متابعت کند، یعنی آن بعد حیوانی او بر بعد معنویش غلبه پیدا کند و آن را مغلوب سازد.
بنابراین ما باید همیشه به فکر این باشیم که بت پرست و خرافی نباشیم، مخصوصا شما (معلمان) که از خواص شمرده می شوید. از نظر اسلام حساب شما یک حساب جداگانه است. اینطور که شما با عوام مردم حساب مشترکی داشته باشید، نه، حساب شما حساب جداست. لذا چون حساب شما از حساب دیگران جداست، پس باید همیشه مواظب باشید که در این نبرد، در این جهاد اکبر مغلوب نشوید و بدانید که اگر شدید، علاوه بر اینکه از نظر قرآن بت پرست نامیده می شوید، برای جامعه نیز فوق العاده ضرر دارید!
بحثی پیش آمد این بود: چه باید بکنیم که همیشه پیروز باشیم؟ انسان خود به خود نمی آید پیروز بشود؛ کار مشکلی است. بخصوص اینکه غرایز رنگ عاطفی دارد، رنگ احساس دارد و معمولا اینطور است که احساس و عاطفه بر عقل مقدم است. اگر جهاد، جهاد درون را به حال خود باقی بگذاریم، یقین داشته باشید که همیشه مغلوبیم. از طرف جنگ عاطفه و عقل است، از طرف دیگر معمولا وقتی مبارزه شروع می شود، عاطفه طوفانی است و عقل طوفانی نیست. اصولا عقل هیچ وقت طغیان و طوفان ندارد؛ غریزه جنسی طوفان دارد و اگر طوفان کرد، طغیان کرد، قرآن شریف می فرماید که بگو: پناه می برم به خدا. قل اعوذ برب فلق من شر ما خلق و من شر غاسق اذا وقب.(44)
یعنی: همیشه بخوان، همیشه بگو خدایا به تو پناه می برم در وقتی که غریزه جنسی طوفانی شود، مانند سیل همه چیز را می برد، از جمله عقل را هم می برد، مغلوبش می کند. عقل طوفان ندارد، طغیان ندارد، اگر بخواهیم عقل ما غلبه پیدا کند، باید به آن رنگ احساس بدهیم. حرف در این است که چه کنیم تا در چنین مبارزه ای پیروز شویم؟
معلوم است که جهاد اکبر از جهاد اصغر و جنگی که الان جوانهای نمونه ما دارند می کنند خیلی مشکل تر است. گفته بودم باید از خارج کمک بگیریم؛ باید از خارج نیرو بیاید و اول چیزی که بایستی به آن توجه داشته باشیم این است که کاری کنیم که همیشه مورد لطف و عنایت خدا باشیم، دست خدا همواره روی سرمان باشد و اگر پروردگار عالم آنی ما را بخود ما واگذارد، بیچاره ایم.
دعایی از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده، مثل اینکه ذکر آن حضرت است، یعنی ایشان بارها این ذکر را می خواندند، چون هم عایشه نقل می کند و هم ام سلمه. عایشه می گوید: در دل شب پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) را در رختخواب ندیدم لذا بلند شدم و تفحص کردم؛ یک وقت متوجه شدم که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در گوشه ای روی این خاک افتاده سر مبارکش هم روی خاک است؛ مثل باران اشک می ریزد و می گوید: أللهم لا تکلنی الی نفسی طرفه عین(45)
یعنی خدایا مرا یک آن (لک لحظه) به خودم وا مگذار.
ام سلمه هم این را نقل می کند. همیشه این دعا را بخوانید. مخصوصا وقتی خسته شدید، حالی پیدا کردید، بعد از نمازتان، در دل شب، همیشه بگویید خدایا یک آن مرا به خودم وا مگذار. اصولا معنی ضلالت در قرآن همین است. اینکه شاید بیشتر از بیست جای قرآن می خوانیم که من یضل الله فلا هادی له و یذرهم فی طغیانهم یعمهون(46)
هر کس که خدا گمراهش کند دیگر کسی نیست که هدایتش کند.
معنای ضلالتی که در قرآن است همین است. یعنی انسان یکدفعه کاری می کند که دست عنایت خدا از روی سرش برداشته می شود.
مثلا شما در دامنه کوهی یک سنگ را نگه می دارید، تا این سنگ را نگه داشته اید این سنگ پرتاب نمی شود. ولی اگر رهایش کنید - لازم نیست هل بدهید - همین مقدار که دست از سنگ برداشتید، سنگ پرتاب می شود. از دامنه کوه پایین می افتد و ذره ذره می شود ضلالت معنایش این است، همین مقدار که پروردگار عالم لطفش را، عنایتش را از کسی برداشت دیگر پَرت است، بیچاره است.
خداوند مثل این برق کارخانه فیّاض است. از طرف او هیچ نقصی نیست. اما یک دفعه در این بلندگو نقص پیدا می شود، دیگر یک تکه آهن است و نمی تواند جریان الکتریسیته را بگیرد، یک وقت این لامپ نمی تواند جریان الکتریسیته را بگیرد، دیگر تاریک می شود، تاریک است تاریک. زندگی منهای خدا، تاریک است وحشتزا است، وحشتزا.
قرآن می فرماید:
أو کظلمات فی بحر لجی یغشیه موج من فوقه موج من فوقه سحاب ظلمات بعضها فوق بعض اءذا اخرج یده لم یکد یریها و من لم یجعل الله له نورا فماله من نور(47)
آیه چقدر رساست، به قول طلبه ها تشبیه معقول به محسوس است. یعنی برای اینکه یک امر علمی یا عقلی را خوب بفهماند، در یک قالب حسی می ریزد و مثال می زند. قرآن این هنر را نیز در آیه شریفه به کار برده، نمی دانم شما دریاچه خزر را دیده اید یا نه؛ دریا معمولا موج دارد، ذاتا تاریک است. علاوه بر این که تاریک است وحشت زا هم هست. دریا وحشت دارد. حالا اگر ابر محیط بر این دریا شود تاریکی روی تاریکی است. وحشت روی وحشت است. اگر شب باشد، تاریکی روی تاریکی و وحشت روی وحشت است. اگر دریا موج داشته باشد، طوفانی باشد، وحشت، وحشت مرتبه چهارم است.
قرآن می فرماید: زندگی که در آن گناه باشد و زندگی که در آن رابطه انسان با خدا قطع باشد. مثل این لامپ است که رابطه اش با نیروگاه برق قطع شده باشد؛ آن زندگی با شیطان در رابطه باشد، در آن مغلوبیت است. مغلوبیت عقل و روح ما. اینچنین زندگی تاریم است، تاریک است، تاریک و تاریکی وحشت زا است وحشت زا.
هنگام شب، وسط دریایی که موج داشته باشد و ابر هم محیط بر آن باشد، چقدر تاریک است؟ چه وحشتی دارد؟ می فرماید: زندگی منهای خدا اینچنین است. قرآن از این مثالها زیاد دارد. سوره توبه می فرماید:
أفمن أسس بنیانه علی تقوی من الله و رضوان خیر أم من اسس بنیانه علی شفا جرف هار فالنهار به فی نار جهنم والله لا یهدی القوم الظالمین.(48)
این آیه هم خیلی رساست. راستی قرآن چقدر زیباست. از شما تقاضا دارم که با قرآن سر و کار داشته باشید. علاوه بر اینکه نور می دهد، علاوه بر اینکه لذت می دهد رسایی قرآن در این تشبیهات زیبا از معجزات بزرگ قرآن است.
اینجا هم تشبیه معقول به محسوس است. شما یک دفعه خانه می سازید و معمولا هم اگر بخواهید خانه دوام پیدا کند باید پایه های آن محکم باشد و اگر پایه ها محکم نباشد این خانه دوامی ندارد. اما گاهی آدم ابلهی، آدم احمقی لب دره سیل زده ای خانه می سازد، لب دره سیل زده است، معلوم است خانه ای را که لب دره سیل زده بنا کنیم، به آب مختصری بند است و طوفان مختصری آن را به ته دره می برد.
قرآن می فرماید: زندگی منهای خدا مثل خانه ای است که لب دره سیل زده باشد. یعنی معلوم است کسی که در زندگیش گناه باشد او ظالم به خودش است، ظالم به خداست و ظالم به جامعه اش می باشد؛ دیگر دست عنایت خدا روی سر این شخص نیست، زندگی او مثل خانه ای است که لب دره سیل زده باشد این خانه دوام ندارد. زندگی منهای خدا دوام ندارد. زندگی مهنای خدا به غیر از دلهره، اضطراب خاطر، تحیر و سرگردانی چیزی ندارد؛ این دنیای اوست، آخرتش هم معلوم است: فانهار به فی نار جهنم لذا باید کاری کنیم که دست عنایت خدا همیشه روی سر ما باشد و چه کنیم که این توفیق را داشته باشیم، یعنی چه باید کرد که دست عنایت خدا روی سر ما باشد؟ چه باید کرد که پروردگار عالم ما را به خودمان وانگذارد تا مخصوصا در آن جهاد اکبر مغلوب نشویم؟ و چه باید کرد که در آن مبارزه پیروز شویم؟ گفتم که قرآن می فرماید: و استعینوا بالصبر و الصلوه(49) به دو چیز اهمیت بدهید. و استعینوا بالصبر و الصلوه یعنی اگر می خواهی که در آن میدان پیروز شوی، باید نیرو از خارج بیاید. قرآن شریف در این آیه یم فرماید: دو چیز است، اول صبر، دوم نماز.
باید به همه واجبات اهمیت داد. هر چه اهمیت به واجبات بیشتر باشد، رابطه با خدا محکمتر خواهد بود؛ مثل سیم برق که هر چه اتصالش با کارخانه محکمتر باشد، قطع شدن آن کمتر است، لذا اهمیت دادن به واجبات، رابطه با خدا را محکم می کند. هم برای دنیای انسان خوب است، هم برای آخرت او، مخصوصا نماز اول وقت اگر بشود با جماعت و اگر هم بشود در مسجد گزارده شود، مسجد را باید پر کرد و حتی بعضی اوقات روایاتی به چشم می خورد که برای ما تکان دهنده است.
روایت را هم شیعه نقل می کند و هم سنی که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
سلموا علی الیهود و النصاری و لا تسلموا علی یهودا امتی.(50)
به یهودیها سلام کنید به نصرانی ها سلام کنید اما به یهود امتم سلام نکنید. یعنی با آنها قطع رابطه کنید تا از این جهت آدم شوند. قیل یا رسول الله و من یهود امتک؟ گفتند: یا رسول الله یهود امت کیستند؟ فرمودند:
الذین یستمعون الاذان و الاقامه و لم یحضر و الجماعه.
آنها که اذان و اقامه مسجد را می شنوند اما به مسجد نمی روند تا در آنجا نماز بخوانند، نمی روند که نماز جماعت بخوانند. فرمودند: آنها که اعراض از جماعت مردم، اعراض از مسجد می کنند، اینها یهود امت من هستند. این روایات را سرسری نباید گرفت، زیرا علاوه بر این که جنبه معنوی دارد، به قول رهبر عظیم الشأن انقلاب (قدس سره الشریف) جنبه سیاسی هم دارد.
مسجد سنگر است باید به قول ایشان این سنگر را پر کرد. اما بحث ما اکنون این نیست، آن بحثی که حالا داریم این است که باید به نماز اهمیت داد، با توجه به این که در حضور خدا ایستاده است. اگر شما نیم ساعت در خدمت رهبر عظیم الشان انقلاب باشید، معمولا توجه شما به جایی نمی رود و چشم شما به ایشان دوخته شده، گوشتان متوجه فرمایشات ایشان است، با توجه به این که به ایشان ارادت داریم. چون عبد است، بنده است، بعد چه کسی؟ عبد آن که ما در مقابلش ایستاده ایم و نماز می خوانیم.
بارها سوال می شود که چه کنیم که در نماز توجه به خدا داشته باشیم. باید عکس آن را سوال کرد، انسان اگر به راستی نماز بخواند باید بگوید: چه کنم که به خدا توجه نداشته باشم؟ این طور باید بگوید، چون عبد است، در مقابل خداوند ایستاده است.
بایستی بالاترین لذت برای ما همین باشد؛ خلوت عاشق با معشوق، خلوت عبد با مولی، صحبت معشوق با عاشق، نماز این چنین است.
تقریبا نصف نماز صحبت کردن خداوند با عبدش است و نیمه دیگر سخن گفتن عبد با مولایش می باشد؛ حمد و سوره قرآن است، این کلام نازل یعنی صحبت کردن مولا با بنده اش است؛ بقیه نماز حرف زدن عاشق با معشوق می باشد، صحبت کردن عبد با مولاست. بالاترین لذت باید همین باشد، تمام خستگیها باید با نماز برطرف شود.
خوشا به حال کسی که نماز خستگیش را برطرف کند؛ خوشا به حال کسانی که تمام هم و غم و نگرانی و اضطراب و دلهره آنها را نماز قطع می کند، رفع می کند. ما باید در نماز چنین باشیم و اگر ممارست کنیم و به راستی رابطه ما با خدایمان محکم شود، کم کم به اینجا خواهیم رسید.
صبر به معنای استقامت است و در مقابل جزع و فزع به کار برده می شود. اگر انسان صابر نباشد، یعنی اگر استقامت نداشته باشد - که معمولا هم ندارد، بلکه جزع و فزع دارد - به قول قرآن کریم این چنین کسی آدم سبکسری است. ان الانسان خلق هلوعا یعنی اگر انسان را از آن بعد حیوانی و مادی حساب کنیم، فرد سبکسری است: ان الانسان خلق هلوعا اذا مسه الشرجزوعا(51) وقتی ناملایمی برای او پیش آید فریادش بلند می شود، ناشکریها جلو می آید، هیجانها ظاهر می شود، حرفهای نامربوط شروع گشته و کارهای نامعقول آغاز می گردد.
خدا نکند که انسان سبکسر باشد، مثل سنگ در کوچه باشد که هر عابر به آن نوک پایی بزند؛ اگر انسان سنگین نباشد و استقامت نداشته باشد، قرآن شریف می فرماید: که او سبکسر است.
و اذا مسه الخیر منوعا(52) نه فقط هنگامی که برایش شری پیش آید نمی تواند مقاومت کند، بلکه اگر خیری هم پیش بیاید قدرت مقاومت ندارد، تا در آنجا هم آدمی مناع للخیر(53) متکبر خودخواه می شود. اگر انسان مستقیم نباشد، استقامت نداشته باشد، صبر نداشته باشد، مثل سنگ وسط کوچه باشد، به تعبیر قرآن شریف مثل کف روی آب است. هر طرف که فشار بیاید او را می برد، و به قول امیرالمومنین - سلام الله علیه - مثل پشه است؛ پشه هایی که شبهای تابستان اذیت می کنند، طوری هستند که اگر باد کوچکی از هر طرف بیاید، آنها را می برد.
اگر انسان را از بعد مادی بسنجیم و آن بعد معنوی و صفات معنوی را که از جمله صبر و استقامت است نداشته باشد، به نظر قرآن شریف موجودی سبکسر است ان الانسان خلق هلوعا اگر برای او خیری بیاید سبکسر است و اگر هم برای او شری پیش بیاید، مصیبتی رخ دهد، باز هم سبکسر است، لذا اگر بخواهیم آدم باشیم، باید صابر باشیم، باید استقامت داشته باشیم، باید در همه چیز صبر داشته باشیم.
صبر بر سه قسم است که هر سه قسمت آن در بحث ما مفید است:
1. صبر در مصیبت و ناملایمات
2. صبر در عبادت
3. صبر در معصیت
قرآن شریف می فرماید: و استعینوا بالصبر و الصلوه صبر را اول آورده بعد نماز - که ذکر خاص بعد از عام است - یعنی در صبر نماز مفهوم می شود. از آنجایی که نماز در اسلام فوق العاده اهمیت دارد لذا یکی از افراد آن عام را ذکر کرده است، می گویند ذکر خاص بعد از عام برای اهمیت نماز است، والا صبر شامل نماز هم می شود یعنی نماز از مصادیق صبر در عبادت است.
هر سه قسمت صبر باعث می شود که دست عنایت خداوند روی سر ما باشد، در نتیجه با هر سه نوع می توانیم در مبارزه درون پیروز شویم، چنانچه در مبارزه های برون هم این صبر لازم است یعنی هم صبر در مصیبت، هم در عبادت و هم در معصیت.
بدیهی است که پیروزی جوانهای عزیز ما در جبهه مرهون همین است، یعنی مرهون صبر آنان است که دست عنایت خدا روی سرشان می باشد. در خصوص صبر در مصیبت باید گفت که دنیا خانه مصیبت است، معنا ندارد که کسی در این دنیا باشد، اما موجبات نگرانی و مشکلات برای او پیش نیاید!
به قول امیرالمومنین - سلام الله علیه - که می فرماید: الدنیا بحر عمیق یغرق فیه خلق کثیره(54) و در جمله دیگری می فرماید: الدنیا محفوف بالبلاء اگر در آب باشید، چگونه آب بر شما مسلط است، اطراف شما را می گیرد، هر کسی هم که در دنیا باشد، این طور است، مَحفوف به بلاست؛ اطراف انسان را گرفته است و اگر بتواند از این بلا استفاده کند، آن وقت است که استکمال پیدا می کند.
مرد آن است، انسان آن است که از بلا استفاده کند و اتفاقا استکمال انسان هم از همین راه است؛ حافظ چه خوب می گوید:
ناز پرورد تنعم، نبرد راه به دوست - عاشقی شیوه رندان بلاکش باشد
اگر انسان می تواند به جایی برسد که به جز خدا نداند، به خاطر همین مصیبت هاست، به خاطر همین بلاهاست که در دنیا می باشد. لذا یکی از نعمتهای بزرگ خدا بلاست، چون بلا موجب استکمال انسان است، باید از آنها استفاده کنیم.
اگر کسی شنا بلد نباشد، وقتی به دریا بیفتد غرق می شود؛ همه چیز هم در دریا وجود دارد: نهنگ هست، ماهی آدم خوار هست و... ولی اگر قایق باشد، درون قایق می نشیند و نمی ترسد. سیاحت هم می کند، از دریا خوب هم استفاده می کند، استفاده تفریحی هم می کند.
ما به این دریای بیکران آمده ایم، در این دنیا که اصطکاک دارد و همه آن هم و غم است، در آن لذتی نیست، همه اش دفع الم است. اصولا در این دنیا لذتی وجود ندارد، مثلا خیال می کنیم خوردن و آشامیدن لذت است، چنین نیست؛ شما وقتی که گرسنه می شوید برای شما دردی پیش می آید؛ غذا می خورید و آن درد از بین می رود، لذا وقتی که سیر باشد بهترین غذاها برای شما بدترین چیزهاست.
تشنه می شوید، دردی برایتان پیش آمده آب که می نوشید آن درد از بین می رود، بدین جهت می گویند همه آن دفع الم است. لذت غیر از اینهاست؛ اطفاء شهوت دفع الم است. برای انسان لذت در حقیقت یابی حقیقت جویی، علم یابی و علم جویی است؛ برای یک انسان لذت قرب به خداست.
برای یک عاشق، خلوت کردن با معشوق است، خوردن و آشامیدن نیست، که همه اینها دفع الم است. این دنیا یعنی اصطکاک، یعنی مصیبت، یعنی بلا، باید از آن استفاده کنیم.
قرآن در موارد زیادی می فرماید: بشر را امتحان می کنیم، خیلی از مفسرین خیال کردند که امتحان خداوند نظیر امتحان از دانش آموزان، یعنی امتحان معلم از متعلم است، لذا می بینید که درست نمی آید که خدا بخواهد این طور امتحان کند، بدین سبب بسیاری از مفسرین می گویند معنایش این است که امتحانش می کنند تا ماهیتش را به خود او بفهمانند. ولی به نظر می رسد امتحانی که در قرآن شریف است نظیر اول سوره عنکبوت که می فرماید:
أحسب الناس ان یترکوا ان یقولوا آمنا و هم لا یفتنون و لقد فتنا الذین من قبلهم...
یعنی این انسان خیال می کند همین مقدار که می گوید ایمان دارم بس است؟ نه، امتحان می شود.
در آیه دیگر می فرماید: لنبلونکم(55) یعنی حتما و مسلما شما را امتحان می کنیم. این امتحان الهی نظیر امتحان معلمین از دانش آموزان نیست؛ امتحان مهندس از سنگ معدنی است. درون سنگ طلا وجود دارد، می خواهند طلای درون سنگ را بگیرند، باید به درون کوره چند هزار درجه ای برود تا کدوراتش برود و طلایش خالص شود.
انسان این چنین است. انسان برای چه به دنیا آمده؟ برای امتحان به دنیا آمده امتحان یعنی چه؟ یعنی امتحان مهندس از سنگ معدنی، زیر و رو بشود، مصیبت یکی پس از دیگری بیاید و او تحمل کند تا آدم شود، تا استکمال پیدا کند، تا به واسطه این مصیبتها که از آنها استفاده می کند به آنجا رسد که بجز خدا نداند؛ این است امتحانی را که قرآن می فرماید.
بنابراین، صبر در مصیبت یعنی استفاده کردن از بلاها. انسان وقتی که فقیر است جزع و فزع و داد و فریاد می کند. زمانی هم از این فقر استفاده می کند، صبر و تحمل می کند و عفت نفس خود را از دست نمی دهد، سبکسر نمی شود، فقر نمی تواند او را از بین ببرد. همین که بر فقر صبر می کند به طور ناخودآگاه استکمال پیدا می کند، ناخودآگاه مثل آن سنگ معدنی در کوره چند هزار درجه ای کدوراتش از بین می رود، لحظه به لحظه برایش مصیبت پیش می آید. اما شرطش این است که از مصیبت استفاده کند.
در اینجا مثالی ذکر می شود که از نظر روانی مخصوصا از نظر تدبیر خانواده برای همه (خصوصا خانمها) خیلی مفید است و استفاده از مصیبت معنایش این است.
در زمان پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) زنی بود که یک بچه داشت او مسلمانی از انصار بود؛ سواد نداشت اما ایمان داشت، ایمان در جانش رسوخ کرده بود. ایمان عقلی نداشت. یعنی اگر به او می گفتی خدا را اثبات کن، نمی توانست اما یقین داشت. ایمان در دلش رسوخ کرده بود. برهان نظم را نمی دانست ولی می توانست از بلا استفاده کند. بچه او مریض بود، شوهرش کارگر بود و به دنبال کار رفت. بچه مُرد، زن در کنار بچه نشست و مقداری گریست. ناگهان متوجه شد که الان شوهرش می آید، با خود گفت: اگر در کنار بچه گریه کنم، او دیگر زنده نخواهد شد، برای چه دل شوهرم را بشکنم و شوهر خسته ام را ناراحت کنم، خوشا به حال این اشخاص، چقدر لذت می برند، چقدر برای جامعه مفیدند، چقدر اسمشان برای جامعه مفید است. دیگر چه رسد به خودشان، چقدر استکمال پیدا می کنند.
از جایش بلند شد بچه را در محلی گذاشت و پنهانش کرد. شوهر آمد. در اسلام آدابی وجود دارد که وقتی شوهر می خواهد وارد خانه شود لازم است آنها را رعایت کند و برای خانمها هم قبل از آمدن شوهر آدابی ذکر کرده اند.
وقتی مرد می خواهد وارد خانه شود، بایستی غم و غصه و نگرانی را ظاهر نسازد. به قول یک روانشناس. چه خوب گفت که غم و غصه و نگرانی و ترشرویی و عصبانیت و امثال اینها برای مرد به منزله گِل ته کفش است، وقتی می خواهید وارد خانه شوید، گِلهای ته کفش را پاک می کنید و گرد و غبارهایی را که به لباس شماست می تکانید و وارد خانه می شوید، وی می گوید مرد وقتی می خواهد وارد خانه شود باید اینطور باشد. شاداب و با نشاط، تمام غم و غصه ها را بریزد، نگرانیها و داد و فریادها، ضعف اعصاب ها که جایش در خانه نیست، به بیرون بریزد، آنگاه وارد خانه شود.
به زن هم دستور داده اند که وقتی شوهر وارد خانه می شود، خودت در را باز کن، در روی شوهرت بخند. به قول روانشناس که برای خانمها می گوید: که نگرانی، دلهره، اضطراب خاطر، بی نشاطی و امثال اینها برای زن به منزله خاکروبه در خانه است. خاکروبه جایش در کجاست؟ باید آنرا از خانه خارج کرد. او می گوید: قبل از اینکه شوهر به خانه بیاید، نگرانی، دلهره، اضطراب خاطر، و بی نشاطی ها همه باید به کنار رود، اینها آشغال هستند باید کنار ریخت، باید مهیای شوهرداری بشود، بگوید، بخند، حرفهای نگران کننده و غصه ها مربوط به شوهر نیست، باید شوهردار باشد، چنانچه مرد باید زن دار باشد.
باری، این زن به آن چه که اسلام می خواست عمل کرد، بچه اش مرده اما استقامت دارد، صبر دارد، می داند:
و لنبلونک بشی ء من الخوف و الجوع و نقص من الاموال و الانفس و الثمرات و بشر الصابرین.(56)
می داند که همین بچه مرده اش می تواند باعث استکمال او باشد، جلو شوهر آمد، در را باز کرد و سلام کرد. زن خندید؛ از بچه سئوال کرد. جواب داد الحمدلله خوب شد. بله دروغ هم نگفت، خوب شد، رفت به درخت طوبی، در آنجا شیر می خورد. آمدند و نشستند، گفتند و خندیدند، خستگی را از دل شوهر برد، خوابیدند، خودش را به شوهر عرضه داشت، قبل از اذان صبح بلند شدند، غسل کردند، نماز شب خود را خواندند، مرد خواست به نماز جماعت برود، زن گفت، یک مسئله دارم. گفت چیست؟ گفت: اگر کسی امانتی پیش ما گذاشته باشد، بیاید و بگوید امانت مرا بدهید و شما ممانعت کنید و ندهید، چطور است؟ گفت: خیلی آدم بدی هستم، خیانت در امانت خیلی بد است، امانت مردم را باید رد کرد. زن گفت: درست است؟ گفت: بلی. گفت: سه سال قبل خدا به ما امانتی داد، تا دیروز می خواست این امانت پیش ما باشد و پیش ما بود، دیروز آن امانت را برد، بچه ات مرده و در آن اتاق است، برو نماز بخوان، چند نفر را برداشته بچه ات را ببر و دفن کن.
مرد گفت: الحمدلله رب العالمین. به نماز رفت، مثل اینکه پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) مهیا بود، تا وارد شد پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: مبارک باد دیشب شما. بله، معلوم است که مبارک است، قرآن می گوید: مبارک است.
قرآن می فرماید:
فاصحاب المیمنة ما اصحاب المیمنه و اصحاب المشئمة ما اصحاب المشئمة و السابقون السابقون اولئک المقربون.(57)
یعنی این زن و این مرد با سعادتند، چه سعادتی. اما کسانی هم که رابطه با خدا ندارند شومند، بدبختند چه شومی! قرآن می فرماید چه شومی، چه بدبختی، مصیبت را می چشند اما هیچ اجر هم ندارد، هیچ استکمالی هم ندارد، برای این که به قول قرآن شریف خودسر است، سبکسر است. پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) مثل این که مهیا بود، فرمود: مبارک باد دیشب شما.
همان شب زن باردار شد؛ درباره این پسر عرفا حرفها دارند، بعضی از عرفا می گویند، این بچه 32 سال نماز شب خود را وضوی مغرب و عشایش خواند، بعضی از عرفا می گویند در جنگ صفین در رکاب علی (علیه السلام) کشته شد، بعضی از عرفا می گویند از مریدهای خاص علی (علیه السلام) بود که امیرالمومنین به او لطف داشت... از این بحث بگذاریم.
در پایان جمله ای به همه شما نصیحت کنم، و آن این است که: عزیزان من، یقین داشته باشند اگر برای خدا کار کنید، خدا به شما پاداش می دهد؛ دنیایتان آباد می شود؛ آخرتتان هم آباد می شود. طوری عمل کنید که کارهایتان رنگ خدایی داشته باشد که قرآن شریف می فرماید: صبغه الله و من احسن من الله صبغه(58) یعنی رنگ خدا چه رنگ خوبی است، راستی چه رنگ خوبی است. انسان باید کاری کند که کارهایش رنگ خدایی داشته باشد، برای خدا کار کنید، در کلاس برای خدا سخن بگوئید، حتی ریاضیاتش را هم برای خدا بگویید و بیاشامید برای خدا.
مرد آن نیست که در مقابل زن خوب، رئوف و مهربان باشد؛ مرد آن است که در مقابل بداخلاقی زن گذشت داشته باشد و الا اگر مردی زنی داشته باشد که صد در صد موافق با اخلاقش باشد و او توافق اخلاقی داشته باشد، این که هنر نیست، بلکه مرد آن است که در مقابل نا ملایمات عرض اندام کند، مرد آن است که اگر زن بداخلاقی کرد، بگذرد.
زن آن نیست که شوهری داشته باشد از نظر اسلامی خوب، از نظر مادی هم خوب، او را در رفاه نگه دارد، دارای خانه، زندگی خوب و اخلاق خوب، با وجود این شرایط زن بخواهد با شوهر خیلی خوب باشد، این هم هنری نیست، این اهمیتی ندارد. خانم به چه کسی می گویند؟ خانم به کسی می گویند که با بد اخلاقی مرد بسازد؛ به چنین کسی زن می گویند؛ به شخصی مسلمان می گویند که به فقر شوهر، به بد اخلاقی و ضعف اعصاب شوهر، و بالاخره به نگرانی هایی که او به خانه می آورد، بسازد.
باید صابر و صبور باشید و محیط خانه را سرد نکنید که سرد کردن محیط خانه برای شما خیلی ضرر دارد، مخصوصا برای بچه هایتان ضرر دارد و باعث می شود که بچه ها عقده ای شوند. خدا نکند که بچه ای عقده ای تحویل جامعه بدهید. باید مرد باشید و در خانه با نا ملایمات بسازید، گذشت داشته باشید.
زن باشید، خانم باشید، در نا ملایمات و بد اخلاقیها بسازید، مثل سنگ زیر آسیاب، صبور، صبر کنید تا این پروردگار عالم نتیجه بدهد و یقین داشته باشید که پاداش می دهد، نتیجه دنیا نمی دهد بلکه نتیجه آخرت می دهد، شاهد آن هم قضیه ای که ذکر شد و از این قضایا فراوان است...

بخش اول: گفتار ششم

صبر

بحث ما درباره این بود که انسان متشکل از روح و جسم است؛ به عبارت دیگر انسان دو بعدی است: یک بعد ملکوتی و معنوی به نام روح دارد و یک بعد ناسوتی و حیوانی به نام جسم، که به آن تمایلات و غرایز هم می گویند، و از مباحث گذشته استفاده کردیم که حقیقت انسان به همان جنبه معنوی و روح اوست.
بحث این بود که اگر آن بعد معنوی بر بعد حیوانی ما غلبه پیدا کند و بتواند آن را مهار کرده از آن استفاده نماید، به هر جا که بخواهد می تواند برسد؛ به جائی می رسد که به جز خدا نداند؛ اما اگر آن بعد مادی و حیوانی بعد روحی را شکست داد، آن هم حرکت دارد حرکتی سقوطی و آن هم به جائی می رسد که از نظر قرآن از حیوان پست تر می شود.
بحث هفته این بود که چه باید کرد تا در این جنگ درون که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آن را جهاد اکبر نامید، پیروز شویم؟ چه باید کرد تا بعد معنوی؛ جنبه حیوانی را مهار کند و از آن استفاده نماید؟ در این باره گفته بودم که باید نیرو از بیرون بیاید نه از درون. قرآن شریف برای این کار نیروهایی را تعیین فرموده است که اگر انسان بتواند از آن نیروها استفاده کند، مسلما از نظر اراده قوی می شود؛ از نظر روح قوی می شود و بالاخره در آن جنگ پیروز می شود.
همچنین گفتیم که قرآن شریف در این مورد می فرماید: و استعینوا بالصبر و الصلوه از دو چیز نیرو بگیرید. اول نماز، دوم صبر. که درباره نماز فی الجمله با شما صحبت کردم؛ بحثی که هفته گذشته عنوان شد بحث صبر بود و صبر را به سه قسمت تقسیم کرده بودیم. صبر در مصائب و مشکلات، صبر در عبادت و صبر در معصیت. که پاداش آنها هم به مراتب فرق می کند. صبر در مشکلات پاداش دارد و پاداش آن هم خیلی است. از نظر قرآن پاداش آنها بی حساب است. انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب.
صبر در عبادت پاداش بیشتری دارد و پاداش صبر در مشکلات و مصیبت بیشتر از صبر در عبادت است.
هفته گذشته به طور خلاصه در مورد صبر در مشکلات و مصائب مطالبی بیان شد. برای همه خصوصا برای شما (معلمان) بحث مفیدی است. زیرا سر و کار شما با بچه هاست. مثلا یک کلاس سی نفری را با سی اخلاق متفاوت در نظر بگیرید، اداره کردن آنها انصافا کار مشکلی است و اگر صبر و استقامت نباشد حتما در شما آثاری از خودباختگی پیدا می شود. در آن صورت نمی توانید به وظیفه خود عمل کنید. لذا این جلسه هم در خصوص صبر در مشکلات مطالبی بیان می شود.
قرآن شریف اول صبر در مشکلات را پاداش می دهد.
اگر کسی بتواند در مقابل مشکلاتی که برایش پیش آمده استقامت کند و خود را نبازد و اگر برای او مصیبتی رخ داد جزع و فزع نکند و بالاخره اگر در مقابل مشکلات خود را نبازد، علاوه بر اینکه برایش تقویت اراده پیدا می شود و روح فوق العاده قوی می شود، حتما می تواند بر مشکلات درون هم فائق شود و برای غلبه بر غرایز و تمایلاتش می تواند از آن کمک بگیرد، علاوه بر اینها از نظر قرآن شریف ثواب فراوانی بر آن مترتب شده است.
علمای علم اخلاق می گویند که هر فضیلتی پاداشی و قدر و منزلتی دارد، اما از نظر قرآن پاداش صبر اندازه ندارد، برای اینکه قرآن می فرماید: انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب یعنی آن که صابر است و در مقابل مشکلات می تواند عرض اندام کند، استقامت دارد و در مقابل مصیبت خود را نمی بازد؛ آن که در مقابل ناملایمات عصبانی نمی شود، آن که در مقابل بد اخلاقی دیگران عصبانی نمی شود (البته معلوم است که برای خداست) پاداش او حساب ندارد، یعنی به چنین شخصی آن قدر اجر می دهند که حسابش را جز خدا نمی داند: انما یوفی الصارون اجرهم بغیر حساب.(59) راستی اگر شما در کلاس درس یک دانش آموز عقده ای بد اخلاق داشته باشید و باری اینکه ادبش کنید با اخلاق بد او بسازید، عصبانی نشوید داد نزنید، به او کتک نزنید و به جای آن بتوانید، (از نظر اسلام و روانشناسها) عقده اش را برطرف نمائید، قرآن می فرماید: پاداش شما نه فقط این است که یک نفر را زنده کرده باشی، خیر انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب بلکه پاداش تو حساب ندارد، به اندازه ای است که پاداش تو را کسی جز خدا نمی داند.
قرآن می فرماید:
و لنبلونکم بشی ء من الخوف و الجوع و نقص من الاموال و الأنفس و الثمرات و بشر الصابرین. الذین اذا اصابتهم مصیبة قالوا انا لله و انا الیه راجعون. اولئک علیهم صلواة من ربهم و رحمة و اولئک هم المهتدون.(60)
این آیه شریف راجع به صبر در مصیبت و مشکلات است و از آن فهمیده می شود انسان به این دنیا که بیاید دارای مشکلات است. هر کس مشکلی دارد؛ یکی مشکل خانوادگی دارد، یکی مشکل فقر دارد، دیگری مشکل رفیق بد دارد، یکی مشکل اجتماعی دارد، دیگری مشکل مریضی دارد و بالاخره این دنیا دار بالبلاء محفوفه است. خدا رحمت کند موذن مسجد سید اصفهان را که قبل از نماز صبح به گلدسته می رفت و در آنجا مناجات می کرد تا وقت اذان صبح فرا رسد؛ این شخص به من گفت: روزی به آنجا رفته بودم و نگاه کردم - چون بر خانه ها مسلط بود - دیدم که یکی مُرده و برایش گریه می کنند و در جای دیگر عروسی دارند و خوشحالی می کنند یک جای دیگر زنی زایمان کرده بود. دنیا یعنی همین، نمی شود که انسان در دنیا باشد و دنیا صد در صد بر وفق مرادش باشد. این امر معنی ندارد، بلکه مصیبت و نگرانی فراوان است. مانند سیل است، اگر انسان بتواند در مقابل این مصیبتها عرض اندام کند. می تواند از همین مصیبتها استفاده کند. در این صورت همین مصیبتها برای او بالاترین نعمتها می شود زیرا همین مشکلات باعث می شود که اراده او تقویت شود. تقویت روح برایش پیدا می شود، و برای او استکمالی پیدا می شود و هدف از خلقت انسانها هم همین استکمال است. اما اگر نتواند بر مشکلات فائق شود. این مشکلات مثل سیل او را می برد. جزع و فزع می کند، تا آنجا که کم کم به سر حد کفر می رسد، به آنجا می رسد که ضعف اعصاب پیدا می کند، اولا برایش اختلاف خانوادگی به وجود می آید، ثانیا دوستانش را از دست می دهد، ثالثا و بدتر از همه منجر به ناسپاسی ها و کفر می شود. این آیه شریفه دنیا را این چنین معرفی می کند.
مصیبتها به انسان رو می کند. گاهی مصیبت اولاد، زمانی مصیبت پدر و مادر، مصیبت فقر، گرانی، نا امنی، گاهی مصیبت انقلاب و زمانی هم مصیبت آثار انقلاب و امثال آن و بشر الصابرین ای پیغمبر به صابرها بشارت بده، به آنهایی که می توانند استقامت کنند، بشارت بده، یعنی بگو که همین مصائب برای شما نعمتند، اگر به راستی صبر کنید و در وقت مصیبت صابر باشید. قرآن شریف می فرماید که به شما سه نعمت می دهیم که اگر یکی از آنها را به دنی بدهند کافی است:
1. اولئک علیهم صلوه من ربهم در قرآن به پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) صلوات فرستاده شده.
ان الله و ملائکته یصلون علی النبی یا ایها الذین آمنوا صلوا علیه و سلموا تسلیما.
در اینجا بر آدم صابر و شکیبا صلوات فرستاده شده است. بر چه کسی؟ بر آن زنی که بتواند در مقابل شوهر بد اخلاق استقامت داشته باشد. بر آن مردی که بتواند در برخورد با ناملایمات در خانه از میدان به در نرود، بد اخلاقی نکند، داد نزند، فریاد نزند. به چه کی صلوات فرستاده شد؟ به آن آقا و خانمی که سر کلاس برود و ببیند دانش آموزی عقده ای اذیت می کند، با اخلاق خوب با او رفتار می کند. برای اینکه او را آدم کند، استقامت می کند صبر می کند، عصبانی نمی شود و با اخلاق خوب کلاس را اداره می کند. به این معلم می گویند: از طرف خدا بر تو درود باد که به فرموده امام صادق (علیه السلام) یکی از این سه پاداش اگر برای همه دنیا بود، بس بود.
راستی هم این چنین است؛ شما وقتی می خواهید برای رهبر عظیم الشأن انقلاب - قدس سره - خیلی احترام کنید، می گویید: درود بر رهبر عظیم الشأن انقلاب.
حال خداوند می فرماید: درود بر تو اگر صابر باشی.
2. نعمت دیگر رحمت است؛ اولئک علیهم صلواة من ربهم و رحمة. یعنی اگر صابر باشید همیشه رحمت خدا هست و به قول طلبه ها اینجا رحمت اطلاق دارد. هم دنیا را در بر می گیرد، هم شامل آخرت می شود. مانند کسی که داخل آب است و آب بر سرش مسلط است. این آیه شریفه می فرماید که رحمت خدا بر سر او مستولی است. در دنیا رحمت دارد، در آخرت رحمت دارد، از نظر اولاد رحمت دارد، از نظر عاقبت به خیری رحمت دارد، از نظر تامین آتیه رحمت دارد، از نظر سلامت نفس رحمت دارد، از نظر سلامت جسم رحمت دارد و اگر برای آدم صابر فایده ای جز اینکه اگر صبر کند دچار ضعف اعصاب نمی شود نبود، همین رحمت خدا بس بود چرا ما دچار ضعف اعصاب می شویم و چه کسی نمی شود؟ دکتر چهرازی چه جمله زیبایی دارد؛ می گوید: دنیای امروز دنیای خُل ها، یعنی دارالمجانین؛ نود و پنج درصد مردم خُل هستند. (البته آن روز گفته بود نود و پنج درصد الان شاید بیشتر شده باشد) نود و پنج درصد مردم ضعف اعصاب دارند که این خود مرتبه ای از دیوانگی است.
این ضعف اعصاب از کجا پیدا می شود؟ از نگرانی، از غم و غصه بیجا، غم و غصه از کجا پیدا می شود؟ از این که صبر ندارد، از این که استقامت بر مشکلات ندارد. بنابراین اگر صابر باشد، وقت مصیبت باید بگوید: انا لله و انا الیه راجعون. البته گفتن نباید تنها با لفظ باشد.
می گویند وقتی خبر شهادت مرحوم آقا مصطفی خمینی، رهبر عظیم الشأن انقلاب را به ایشان دادند، فرمودند: انا لله و انا الیه راجعون بعد فرمودند: پروردگار الطاف خفیه ای دارد و این مرگ مصطفی یکی از الطاف خفیه خداست.
نه اینکه فقط بگویند انا لله و انا الیه راجعون بعد به دنبالش هزاران کفر بگوید. بلکه باید به راستی باور داشته باشیم که هر چه برای انسان پیش بیاید اگر دست خودش نباشد، از الطاف خفیه خداست.
گاهی دست خود انسان است که موضوعی جداگانه است، به این معنی که شخص برای خود مصیبت می آورد، گاهی گناه برای ما مصیبت می شود. اگر انسان این را برای خود هضم کند به چنین انسانی صابر می گویند.
3. اولئک هم المهتدون یعنی همیشه دست عنایت خدا روی سر اوست. همواره در بن بستها به فریادش می رسد. نمی گذارد بلغزد و در وقت لغزش دستش را می گیرد و نمی گذارد شخصیت او از بین برود. او را نگاه می دارد و بالاخره خدا وکیل مدافع اوست؛ وقتی خدا وکیل کسی مدافع کسی باشد بر دنیا و آخرت مسلط می شود و بدیهی است وقتی دست عنایت خدا روی سر کسی باشد او می تواند بر تمایلات و غرایز غلبه پیدا کند و پیروز شود. اینجاست که قرآن می فرماید و به آن اشاره می کند:
قرآن در مورد حضرت یوسف می فرماید:
و الا تصرف عنی کیدهن اصب الیهن و اکن من الجاهلین.(61)
گفت: خدایا دست عنایت تو باید روی سرم باشد و الا اگر دست عنایت تو روی سرم نباشد من هم تمایل پیدا می کنم. انسان اگر بخواهد بر تمایلات خود چیره شود، یعنی در آن جنگ درون و در آن جهاد اکبر پیروز شود، باید دست عنایت خدا روی سرش باشد و این آیه شریفه می فرماید: دست عنایت خدا روی سرش است. اگر صابر نباشید نه فقط از نظر دنیایی ضعف اعصاب پیدا می کنید، ضعف اراده پیدا می کنید، ضعف روح پیدا می کنید، همیشه تمایلات و غرایز و آن بعد حیوانی بر شما مسلط می شود، بلکه این خود ناشکری است؛ وقتی که شکرگزار نبودیم دنیای ما عذاب دردناک دارد آخرت ما عذاب دردناک دارد ایمان ما کامل نیست. برای اینکه در روایت می خوانیم: ألصبر من الایمان بعد آن را تشبیه می کند و می فرماید: کالرأس من جسد. اگر کسی سر نداشته باشد مُرده است ای روایت که در نهج البلاغه هم می باشد، می گوید:
اگر انسان صبر نداشته باشد، اصلا ایمان ندارد.
اصمعی وزیر هارون الرشید که برای صید رفته بود و در تعقیب صید از قافله عقب مانده و گم شده بود، می گوید: در این حال خیمه ای در وسط بیابان دیدم، تشنه بودم، خیلی هوا گرم بود، گفتم به این خیمه بروم تا استراحت کنم. بعدا به قافله برسم.
وی که وزیر تقریبا نصف جهان آن روزگار بود. می گوید زن زیبا و با جمالی را دیدم که درون خیمه است، تنها هم می باشد - عربها میهمان را خیلی دوست دارند - تا چشم آن زن به من افتاد سلام کرد و گفت: بفرمایید داخل.
به داخل خیمه رفتم. آن زن جایی را تعیین کرد و خودش بالا نشست. به او گفتم: به من مقداری آب بده تا بخورم، گفت از شوهرم اجازه ندارم که به تو آب دهم، اما مقداری شیر دارم که این شیر برای ناهار من است، من ناهار نمی خورم، تو شیر را بخور.
اصمعی می گوید: شیر را خوردم. آن زن با من حرف نمی زد. یک وقت دیدم که با عجله از جایش بلند شد، نگاه کردم، دیدم یک سیاهی از دور می آید. زن گفت: شوهرم آمد. آبی را که به من نداده بود تا بنوشم با خود برداشت و از خیمه بیرون رفت، من تماشا می کردم، پیرمرد سیا بد ترکیبی آمد، آن مرد را از شتر پیاده کرد. پاها و دست و رویش را شست و با احترام او را به داخل خیمه آورد، دیدم پیرمرد خیلی بد اخلاق هم است، به من چندان اعتنایی نکرد بلکه به آن زن خیلی تندی هم کرد.
اصمعی می گوید: از بس که از اخلاق آن مرد بدم آمد. از جا بلند شدم و ترجیح دادم که وسط آفتاب باشم اما درون خیمه نباشم! بنابراین از آن خیمه بیرون آمدم. آن مرد به من اعتنایی نکرد. اما زن مرا مشایعت کرد. به او گفتم: ای خانم، حیف است که تو با این جوانی و جمالت به این پیرمرد دل بسته ای. به چه دل بسته ای؟ به پولش؟ که این وضع نکبت بار او در وسط بیابان است. به اخلاقش؟ این هم اخلاق عجیبش. به جمالش؟ که پیرمرد بد ترکیبی بیش نیست. به چه؟ می گوید که یک مرتبه دیدم که خانم ناراحت شد و گفت: ای اصمعی حیف از تو، خیال نمی کردم تو که وزیر هارون الرشید هستی بخواهی نمامی کنی و محبت شوهرم را از دلم بیرون ببری! می دانی چرا این چنین می کنم؟ برای اینکه شنیدم پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت فرموده و من می خواهم به آن عمل کنم؛ پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: الایمان نصفه الصبر و نصفه الشکر یعنی ایمان دو بال دارد: یکی صفت صبر و دیگر صفت شکر است و من باید خدا را به واسطه این که به من جمال داده، جوانی داده، اخلاق خوب داده شکر کنم و شکرش این است که با این شوهرم می سازم، برای این که ایمانم تمام و کامل بشود، بر بد اخلاقی او هم صبر می کنم؛ دنیا می گذرد و من می خواهم ایمانم کامل شود و با ایمان کامل از این دنیا بروم.
راستی چه خوب است این جمله در خانه رعایت شود، یعنی مرد بگوید اگر ناملایمی از زن دیدم صبر می کنم، کارها درست می شود، برای اینکه توافق اخلاقی صد در صد داشته باشند؛ البته آنها که نور واحدند مثل چهارده معصوم، چون یکی هستند توافق اخلاقی صدر در صد دارند، اما به غیر انبیا (انسانهای عادی) نمی توانند توافق اخلاقی صد در صد داشته باشند. وقتی نشد چه باید کرد؟ اگر بخواهیم محیط خانه گرم باشد، فقط و فقط گذشت باید حکمفرما باشد فقط و فقط صبر باید حکمفرما باشد، فقط و فقط استقامت باید حکمفرما باشد؛ محیط خانه گرم است و اما اگر صبر نباشد، گذشت نباشد، توافق اخلاقی هم که صد در صد نیست، اصطکاک پیدا می شود و همه اختلافات خانوادگی از همین جا سرچشمه می گیرد.
یک بررسی در میان آنها که اختلاف خانوادگی دارند بکنید و ببینید از کجا این اختلاف پیدا شده؟ در مورد آنها که با هم گرم هستند حساب کنید ببینید از کجا پیدا شده؟ اگر در قرآن بیشتر از هفتاد مورد در مورد صبر و فضیلت صبر آمده، همه به خاطر این است که این فضیلت خیلی کار می کند و برای بحث ما فضیلت صبر خیلی مفید است، برای تقویت اراده خیلی مفید است، برای معلمان در کلاس (برای اینکه ضعف اعصاب نگیرند) خیلی عالی است. برای خانه و توافق اخلاقی خیلی فایده دارد. مخصوصا برای بچه هایتان سودمند است.
خدا نکند که بچه ای در خانه ای پرورش پیدا کند که پدر و مادر در آن خانه توافق اخلاقی نداشته باشند. این درست نیست که برای تامین آتیه فرزندان خود مال جمع کنید؛ این غلط است. بلکه تامین آتیه آن است که او را آدم بار آورید، عقده ای پرورش ندهید، اینکه در خانه صابر باشید و روی مشکلات استقامت داشته باشید. مسلم است که اگر این صبر آمد و انسان دریا دل شد (به فرموده قرآن) همه کارها خوب و درست می شود.
قرآن شریف در سوره الم نشرح بر پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) منت می گذارد اول منتی که بر پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می گذارد همین است:
بسم الله الرحمن الرحیم. الم نشرح لک صدرک و وضعنا عنک وزرک الذی انقض ظهرک و رفعنا لک ذکرک فان مع العسر یسرا ان مع العسر یسرا فاذا فرغت فانصب و الی ربک فارغب.(62)
ای پیامبر، آیا دریا دلت نکردیم که می توانی در برابر تمام مشکلات قد علم کنی؟ بعد منت دوم می آید رفعنا لک ذکرک نام نیکویت را در عالم بلند کردیم و سوم اینکه مصیبت های کمر شکن مکه را از گرده ات برداشتیم. بعد می فرماید: اگر کسی دریا دل باشد، اگر کسی بردبار باشد، صابر باشد، استقامت داشته باشد و به قول قرآن شریف سبکسر نباشد و از یک چیز جزیی از میدان به در نرود - آدمهای ضعیف مبتلا به ضعف اعصاب از میدان به در می روند و دادشان بلند می شود. اگر خدای نکرده بد زبان هم باشند که دیگر وامصیبتا - به فرموده قرآن فان مع العسر یسری ان مع العسر یسرا وقتی مصیبتی داشته باشید، اگر بر مشکلات صبر کنید برایتان آسانی است. مشکل را می توانید حل کنید و مشکل حل می شود، مشکل را خدا باید حل کند، همه چیز به دست خداست:
قل اللهم مالک الملک تؤتی الملک من تشاء و تنزع الملک ممن تشاء و تعز من تشاء و تذل من تشاء بیدک الخیر انک علی کل شی ء قدیر.(63)
عزت و ذلت به دست خداست. برای این که مشکلات حل شود زمینه به دست ماست، اما دست او بایستی مشکل را حل کند. اگر مشکل دارید کاری کنید که خدا وکیل مدافع شما شود؛ آیه شریفه با تاکید فراوان می فرماید که حل می شود: فان مع العسر یسرا تقریبا پنج یا شش تاکید دارد، معنایش این می شود که اگر صابر باشی، بدان و مسلم هم بدان و هیچ اشکالی در آن نیست که خدا مشکل تو را حل می کند وگرنه اولین اثرش جزع و فزع است.
جمله ای درباره لیلی مجنون نقد می کنند (خرافه باشد یا نه اما به راستی چنین است) که بالاخره در آخر کار قرار شد که لیلی را به مجنون بدهند؛ به خواستگاری رفتند، اما وقتی به خواستگاری رفتند از اثر غم و غصه در صورت مجنون گره پیدا شده بود، مجنون را به آنجا بردند ولی به خاطر گره ای که در صورتش بود دختر به او ندادند.
یک روانشناس جمله زیبایی دارد، می گوید: گره در صورت مجنون، گره در کار مجنون انداخت. چقدر عالی است، صبر نکردن گره می آورد، این کار، مشکل را حل نمی کند و اغلب دعاها که مستجاب نمی شود از همین جا سرچشمه می گیرد؛ یعنی اینکه از خدا طلبکار است، جزع و فزع ها دارد: ان الانسان خلق هلوعا اذا مسه الشر جزوعا(64) غم و اندوه دادش را در دل شب بلند می کند. با خدا گله می کند، در میان مردم از خدا گله می کند، با اینکه هم و غم خود را با زبان دعا به خدا بگوید، به مردم می گوید و بالاخره به قول آن روانشناس، این جمله در ذکر و فکر شما باشد که گره در صورت مجنون، گره در کار او انداخت؛ قرآن شریف هم می فرماید گره می اندازد، قرآن هم قبول دارد:
لئن شکرتم لا زیدنکم و لئن کفرتم ان عذابی لشدید(65)
اگر صابر شدید و استقامت در مشکلات داشتید لا زیدنکم. این آیه شریفه می گوید: ان مع العسر یسرا حتما بدان که حل می شود، والا بدبختی می آورد. از نظر قرآن شریف اینچنین است؛ وقتی حضرت موسی از فرعون و فرعونیان فرار کرد، گرسنه در زیر درخت خوابید. وضع او خیلی بد بود، هیچ کس را نداشت، فوق العاده گرسنه بود، به قول قرآن خائف یترقب فرار کرد. در آنجا جمله ای گفت، تمام کارها درست شد؛ گفت: رب انی لما انزلت الی من خیر فقیر(66) گفت: خدایا تو باید همه کارها را درست کنی من فقیر محض هستم و تو غنای مطلقی؛ خدایا تو وکیل منی؛ به کجایش رساند؟ از همانجا به آنجا رسید که بالاخره پیغمبر شد؛ وقتی به پیغمبری رسید، خداوند فرمود: اذهب الی فرعون انه طغی گفت: تنها به سوی فرعون (با آن قلدری و استحقاری که نسبت به مردم مصره کرده بود تا آنجا که او را خدا می دانستند) برو و او را بترسان، زیرا که طغیان کرده است.
حضرت موسی نگفت که به من نیرو بده، لشکر بده، تجهیزات بده اینها را نگفت؛ قرآن می فرماید اول چیزی که خواست همین بود، صبر خواست، دریا دلی خواست گفت: رب اشرح لی صدری و یسرلی امری و احلل عقده من لسانی یفقهوا قولی(67) گفت: خدایا با این بار، که به راستی بار سنگینی است انا سنلقی علیک قولا ثقیلا(68) با این بار سنگینی که بر دوشم گذاشتی به من نیرو بده رب اشرح لی صدری یعنی خدایا دریا دلم کن، صبرم بده، استقامتم بده، بردباری در مشکلاتم بده، و یسرلی امری یعنی خدایا اگر دریا دل شدم دیگر نفوذ کلمه دارم، در مقابل دشمن می توانم قد علم کنم، بر دلها حکومت پیدا می کنم، دیگر لکنت زبان که از ترس و ضعف پیدا نخواهم داشت؛ خدایا، دریا دلم کن تا نفوذ کلمه داشته باشم و احلل عقدة من لسانی یفقهوا قولی خدایا، دریا دلم کن تا حرفم تاثیر داشته باشد. این آیه شریفه به ما می گوید اگر تقویت اراده می خواهید، اگر می خواهید که بر دلها حکومت داشته باشید و اگر می خواهید در میان شاگردهایتان نفوذ کلمه داشته باشید و محبت شما در دلها جا بگیرد و محبوب دیگران باشید، اگر می خواهید بر مشکلات فائق شوید و بالاخره اگر می خواهید بر نفس اماره مسلط باشید و بتوانید به استکمال انسانی برسید، دریا دل باشید؛ مخصوصا این آیات را مرتبا بخوانید: رب اشرح لی صدری و یسرلی امری و احلل عقدة من لسانی یفقهوا قولی.