فهرست کتاب


جایگاه رزق انسان در هستی

اصغر طاهرزاده

فوق فقر و غنی

رسول‌خدا(ص) فرمودند: « لا بَأسَ بِالْغِنی لِمَنِ اتَّقی، و الصِّحَةُ لِمَنِ اتّقی خَیْرٌ مِنَ الْغَنیُ و طیبُ النَّفسِ مِنَ النعیم»(131) یعنی اگر انسان به مقام تقوا رسید دیگر ثروت برای او خطرناك نیست، ولی با این حال سلامتی برای انسان متقی از ثروت بهتر است و آرامش ضمیر، به خودی خود یك نعمت است.
چنان‌چه ملاحظه می‌كنید رسول‌خدا(ص) می‌فرمایند: اگر انسان به مقام تقوی رسید و جهت قلب او خدایی شد، دیگر «ثروت» آن‌چنان نیست كه قلب او را به خود مشغول كند، و سپس می‌فرمایند: سلامت بدن برای چنین فردی از ثروت بهتر است، چرا كه در بستر سلامت بدن، راحت‌تر می‌تواند خود را به سوی قرب حق سیر دهد و هرچه بیشتر به مقصد واقعی خود نزدیك شود، و در آخر می‌فرمایند: اگر می‌بینی در یك آرامش روحی به‌سر می‌بری آن را نعمتی بزرگ بدان، چرا كه قلب در این حالت از وسوسة شیطان آزاد است و راه ارتباط با خدا برایش فراهم است.
خواجه احمد غزّالی همواره مریدان را از داشتن شتران و اسبانِ كثیر، منع می‌كرد و توصیه می‌كرد آنها را بفروشند، در حالی كه خودش چندین اسب و شتر داشت. روزی مریدان عرض كردند چرا آنچه بر شما رواست بر ما روا نیست؟ فرمود: شما میخ اسب‌ها و شترها را در قلب خود فرو می‌كنید و من میخِ آنها را در گِل طویله فرو می‌كنم، پس تا وقتی كه شما میخ اسبان و شتران خود را در گِل طویله فرو نكرده‌اید، داشتن آنها برای شما روا نیست.
نكتة فوق را عرض كردم تا شرحی باشد بر قسمت اول حدیث فوق كه رسول‌خدا(ص) فرمودند: «لا بَأسَ بِالْغِنی لِمَنِ اتَّقی» یعنی؛ اگر كسی به مقام تقوی رسید، دیگر ثروتمندی برای او خطرناك نیست، حالا خود دانید كه چگونه خود را مراقبت كنید.
در آخر با دعای امام سجاد(ع) كه به واقع جامع همة مباحث گذشته است، بحث را به انتها می‌رسانیم. حضرت با خدای خود چنین مراوده می‌كنند:
«اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ حُسْنَ الْمَعِیشَةِ مَعِیشَةً أَتَقَوَّى بِهَا عَلَى جَمِیعِ حَوَائِجِی وَ أَتَوَصَّلُ بِهَا فِی الْحَیَاةِ إِلَى آخِرَتِی مِنْ غَیْرِ أَنْ تُتْرِفَنِی فِیهَا فَأَطْغَى أَوْ تَقْتُرَ بِهَا عَلَیَّ فَأَشْقَى أَوْسِعْ عَلَیَّ مِنْ حَلَالِ رِزْقِكَ وَ أَفِضْ عَلَیَّ مِنْ سَیْبِ فَضْلِكَ نِعْمَةً مِنْكَ سَابِغَةً وَ عَطَاءً غَیْرَ مَمْنُونٍ ثُمَّ لَا تَشْغَلْنِی عَنْ شُكْرِ نِعْمَتِكَ بِإِكْثَارٍ مِنْهَا تُلْهِینِی بَهْجَتُهُ وَ تَفْتِنِّی زَهَرَاتُ زَهْوَتِهِ وَ لَا بِإِقْلَالٍ عَلَیَّ مِنْهَا یَقْصُرُ بِعَمَلِی كَدُّهُ وَ یَمْلَأُ صَدْرِی هَمُّهُ أَعْطِنِی مِنْ ذَلِكَ یَا إِلَهِی غِنًى عَنْ شِرَارِ خَلْقِكَ وَ بَلَاغاً أَنَالُ بِهِ رِضْوَانَكَ وَ أَعُوذُ بِكَ یَا إِلَهِی مِنْ شَرِّ الدُّنْیَا وَ شَرِّ مَا فِیهَا لَا تَجْعَلِ الدُّنْیَا عَلَیَّ سِجْناً وَ لَا فِرَاقَهَا عَلَیَّ حُزْناً أَخْرِجْنِی مِنْ فِتْنَتِهَا مَرْضِیّاً عَنِّی مَقْبُولًا فِیهَا عَمَلِی إِلَى دَارِ الْحَیَوَانِ وَ مَسَاكِنِ الْأَخْیَارِ وَ أَبْدِلْنِی بِالدُّنْیَا الْفَانِیَةِ نَعِیمَ الدَّارِ الْبَاقِیَةِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِكَ مِنْ أَزْلِهَا وَ زِلْزَالِهَا وَ سَطَوَاتِ شَیَاطِینِهَا وَ سَلَاطِینِهَا وَ نَكَالِهَا وَ مِنْ بَغْیِ مَنْ بَغَى عَلَیَّ فِیهَا (132)
پروردگارا! از تو خوبی زندگی را تقاضا دارم، زندگی‌ای كه از طریق آن برای همة حاجتم نیرو گیرم و از آن طریق زندگی‌ام به آخرتم متصل گردد، بدون آن‌كه مرا در آن به خوش‌گذرانی و ریخت و پاش گرفتار كنی، تا در نتیجه سركش شوم، و بدون آن‌كه در آن زندگی، بر من تنگ گیری كه در نتیجه شقی و گناهكار گردم.
رزق مرا با رزق حلال خود وسعت بده و از باران فضل خود بر من فرو ریز، نعمتی گوارا و بدون انقطاع، سپس مرا با زیادی آن نعمت از شكر باز مدار، به طوری‌كه زیبایی‌ها و شادابی‌های آن مرا به خود سرگرم سازد، و درخشندگی شكوفه‌هایش مرا فریب دهد، و نیز مرا به كمی و قلّت آن دچار مساز كه رنج به‌دست‌ آوردن رزق، مرا از وظایف و عباداتم باز دارد و سینه‌ام را اندوه رزق فرا گیرد.
ای معبود من! آن‌قدر عطا كن كه از انسان‌های فرومایه بی‌نیاز و در رسیدن به رضوان تو موفق باشم.
ای معبود من! به تو پناه می‌برم از شرّ دنیا و آنچه مربوط به دنیاست، دنیا را برای من زندان مساز و جدایی آن را اندوه من قرار نده و مرا از فتنه‌های آن خارج كن، بدان‌سان كه تو از من راضی باشی و عمل من در دنیا برای قیامت مورد قبول باشد. به جای دنیای فانی، نعمت‌های عالَم باقی را برای من قرار ده.
خدایا! به تو پناه می‌برم از خواری و پریشانی‌های دنیا و سلطة شیطان و تسلط آن، و از ستم آن‌كس كه در این دنیا به من ستم كند
«والسلام علیكم و رحمةالله و بركاته»

پاورقی ها

1 - تعبیر «من و تو» نام كتاب مارتین بوبر نویسندة اتریشی است.
2 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 630.
3 - مستدرك‌الوسائل، ج 13 ص 31.
4 - سوره هود، آیه 6
5 - سوره فجر، آیات 15 تا 18.
6 - تحف‌العقول، قسمت روایات امام باقر(ع)، حدیث اوّل.
7 - سوره نور، آیه33.
8 - نهج‌الفصاحه،حدیث شماره 624.
9 - كافی، ج 5، ص 80.
10 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 325.
11 - پیامبر(ص) در مورد حضرت می‌فرمایند: «علیٌّ مَعَ‌الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلیٍّ، یَدُورُ مَعَهُ حَیْثُ دارَ، وَ لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلیَّ الْحَوْض» یعنی؛ علی با حق و حق با علی است، هركجا او باشد حق به آن می‌گراید، و از هم جدا نمی‌شوند تا در حوض كوثر به من باز گردند (تاریخ بغداد ج14 ص321- مجمع‌الزوائد ج7 ص236، نقل از ترجمه الغدیر ج5 ص296).
12 - نهج‌الفصاحه گرد آورنده و ترجمه آقای ابولقاسم پاینده، سازمان چاپ و انتشارات جاویدان، حدیث شماره 2300 و مستدرك الوسائل ج 13، ص 31.
13 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 28.
14 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2447.
15 - امام‌حسین(ع) برای جلوگیری از این‌گونه سوء استفاده‌ها می‌فرمایند: « لِرَجُلٍ یَا هَذَا لا تُجَاهِدْ فِی الرِّزْقِ جِهَادَ الْغَالِبِ وَ لَا تَتَّكِلْ عَلَى الْقَدَرِ اتِّكَالَ مُسْتَسْلِمٍ فَإِنَّ ابْتِغَاءَ الرِّزْقِ مِنَ السُّنَّةِ وَ الْإِجْمَالَ فِی الطَّلَبِ مِنَ الْعِفَّةِ وَ لَیْسَ الْعِفَّةُ بِمَانِعَةٍ رِزْقاً وَ لَا الْحِرْصُ بِجَالِبٍ فَضْلاً وَ إِنَّ الرِّزْقَ مَقْسُومٌ وَ الْأَجَلَ مَحْتُومٌ وَ اسْتِعْمَالَ الْحِرْصِ جَالِبُ الْمَآثِمِ». امام‌حسین(ع) به مردی فرمود: ای فرد! در طلب رزق نه آنچنان تلاش كن كه همة تلاش تو طلب رزق باشد، و نه آنچنان كار را به تقدیر واگذار كه دست‌بسته تسلیم شوی، چرا كه طلب رزق،‌ سنت است و حریص نبودن، از عفت، و عفت‌ورزیدن در طلب رزق موجب نمی‌شود كه رزق از تو منع شود و نه این‌كه حرص موجب ‌شود كه اضافه‌تر به‌دست آید. رزق تقسیم شده است و اجل هركسی حتمی است و حرص‌زدن در رزق زمینة ایجاد گناه است. (مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 35).
16 - تفسیر نهج‌البلاغه، محمد تقی جعفری«رحمة‌الله‌علیه»، ج5، ص46.
17 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 380.
18 - نهج‌الفصاحه ابوالقاسم پاینده، حدیث شماره 2310.
19 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2704.
20 - كافی، ج 5، ص 82.
21 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2148.
22 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2082.
23 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2642.
24 - اصول كافی، ج5، ص81.
25 - تفسیر المیزان، ذیل آیه66 سوره نمل.
26 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2214.
27 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 1627.
28 - رسول‌خدا(ص) می‌فرمایند: مؤمنانِ فقیر را بشارت دهید به آسودگی آن‌ها در روز قیامت، قبل از ثروتمندان، به اندازه پانصدسال، به طوری‌كه آن فقرا در آن حال در بهشت‌اند و اغنیاء در حال حساب پس دادن (نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2369).
29 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 371.
30 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 3051.
31 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2427.
32 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 1909.
33 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2064
34 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2673.
35 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 3047.
36 - غررالحكم، حدیث شماره 5411.
37 - نهج‌الفصاحه، قسمتی از حدیث شماره 921.
38 - نهج‌البلاغه، خطبه 143.
39 - نهج‌البلاغه، كلمات قصار شماره 137.
40 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 624.
41 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 853.
42 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2527.
43 - سوره هود، آیه 6.
44 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 624.
45 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 3051.
46 - نهج‌البلاغه، حكمت 349.
47 - نهج‌البلاغه، كلمات قصار، شماره 267.
48 - نهج‌البلاغه، كلمات قصار، شماره 379.
49 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2527.
50 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 681.
51 - نهج‌البلاغه، كلمات قصار، شماره 379.
52 - نهج‌البلاغه، خطبه 109.
53 - نهج‌البلاغه، كلمات قصار، شماره 93.
54 - همان - كلمات قصار، شماره 94.
55 - نهج‌الفصاحه حدیث شماره776.
56 - اصول كافی، ج2 ص335.
57 - نهج‌البلاغه، كلمات قصار، شماره 431.
58 - سوره جمعه،‌ آیه 6و 7.
59 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره32.
60 - سوره كهف، آیه7.
61 - نهج الفصاحه، حدیث شماره 556.
62 - نهج‌البلاغه، خطبه 91.
63 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره332.
64 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 325.
65 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 67.
66 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره24.
67 - كافی ج 5، ص 81.
68 - در رابطه با مسأله فوق می‌توانید به سلسله مباحث شرح حدیث «ای اباذر» جلسه 86 مراجعه فرمایید.
69 - برای بررسی بیشتر در موضوع فوق به سلسله مباحث شرح حدیث «ای اباذر» جلسات 91 و 92 مراجعه فرمایید.
70 - برای شرح بیشتر این آیات می‌توانید به بحث تفسیر سوره عنكبوت جلسه 24 رجوع فرمایید.
71 - سوره اسراء، آیات 30 و 31.
72 - سوره اسراء، آیه 9.
73 - سوره اسراء، آیه26.
74 - سوره اسراء، آیه27.
75 - سوره اسراء، آیه29.
76 - سوره اسراء ، آیه30.
77 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2803.
78 - سوره بقره، آیه268.
79 - سوره اسراء، آیه 31.
80 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره566.
81 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره918.
82 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره1058.
83 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره1909.
84 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 681.
85 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره32.
86 - مجموعه ورّام، ج 2، ص 215.
87 - سوره هود، آیه 6.
88 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 29.
89 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 414.
90 - سوره هود، آیه6.
91 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2310.
92 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 1985.
93 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 13.
94 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 35.
95 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2369.
96 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 371.
97 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 573.
98 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 308
99 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2391.
100 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 36.
101 - كافی، ج 2، ص 335.
102 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 27.
103 - مستدرك‌الوسائل،ج 13، ص 28.
104 - مستدرك‌الوسائل،ج 13 ص، 28.
105 - همان.
106 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 29.
107 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 32.
108 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 32.
109 - همان.
110 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 32.
111 - همان.
112 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 32.
113 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 33.
114 - همان.
115 - همان.
116 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 33.
117 - همان.
118 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 33.
119 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 37.
120 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 35.
121 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 35.
122 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 35.
123 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 36.
124 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 37.
125 - مستدرك‌الوسائل، ج 13، ص 37.
126 - كافی، ج 5، ص 80.
127 - كافی، ج 5، ص 80.
128 - كافی، ج 5، ص 81.
129 - كافی، ج 5، ص 81.
130 - وسائل الشیعه، ج 17، ص46.
131 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 2430.
132 - الكافی، ج 2، ص 553، باب الدعاء للرزق.