فهرست کتاب


جایگاه رزق انسان در هستی

اصغر طاهرزاده

زندگی‌ای كه خدا ضمانت می‌كند

قالَ علی‌بن‌موسی‌الرّضا(ع): «وَلْیَكُنْ نَفَقَتُكَ عَلَى نَفْسِكَ وَ عِیَالِكَ قَصْداً فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى یَقُولُ یَسْئَلُونَكَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ وَ الْعَفْوُ الْوَسَطُ وَ قَالَ اللَّهُ وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا إِلَى آخِرِهِ. وَ قَالَ الْعَالِمُ: ضَمِنْتُ لِمَنِ اقْتَصَدَ أَنْ لا یَفْتَقِرَ».(125)
امام رضا(ع) می‌فرمایند: باید خرج و نفقة خود و خانواده‌ات متوسط و میانه‌روانه باشد، چرا كه خدای‌تعالی می‌فرماید: «ای پیامبر! از تو می‌پرسند چگونه انفاق كنند، بگو: «عفو»، و «عفو» یعنی «وسط» و خداوند فرمود: مؤمنین چون انفاق كنند تند روی نمی‌كنند و جانب وسط را رعایت می‌كنند، و آن حضرت فرمود: ضمانت می‌كنم كسی را كه میانه‌روی پیشه كند او را فقیر نگردانم.
حضرت ثامن‌الائمه(ع) بركات و رمز و راز میانه‌روی در زندگی را برمی‌گشایند و بعد از آن‌كه از زبان خداوند آن را روشن فرمودند كه مؤمنین؛ نه اسراف می‌كنند و نه بر خود و خانوادة خود تنگ می‌گیرند، فرمود: ضمانت می‌كنم كه هركس زندگی معتدلی را در پیش گیرد، فقیر نشود. آری! كنتــرل زنــدگی در حـدّ میانـه‌روی كـار مشـكلی است- به‌خصوص كه میانه‌روی برای هركس شبیه دیگری نیست- ولی نتایج آن نیز بزرگ و اطمینان بخش است.

هر حلالی را حرامی است

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ(ع) : قَالَ لَیْسَ مِنْ نَفْسٍ إِلَّا وَ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهَا رِزْقَهَا حَلالاً یَأْتِیهَا فِی عَافِیَةٍ وَ عَرَضَ لَهَا بِالْحَرَامِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ فَإِنْ هِیَ تَنَاوَلَتْ شَیْئاً مِنَ الْحَرَامِ قَاصَّهَا بِهِ مِنَ الْحَلَالِ الَّذِی فَرَضَ لَهَا».(126)
امام باقر(ع) فرمودند: هیچ‌كس نیست مگر این‌كه خدای عزّ و جلّ برای او رزق حلالی در عین سلامت و عافیت، فرض كرده و در عرض هر رزق حلالی، از جهت دیگر، رزق حرامی را قرار داده، پس اگر آن شخص چیز حرامی را به‌دست آورد، به همان اندازه از رزق حلال او كم می‌گذارند.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع): قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ وَ خَلَقَ مَعَهُمْ أَرْزَاقَهُمْ حَلَالًا طَیِّباً فَمَنْ تَنَاوَلَ شَیْئاً مِنْهَا حَرَاماً قُصَّ بِهِ مِنْ ذَلِكَ الْحَلَالِ».(127)
از امام صادق(ع) است كه فرمود: خداوند عزّ و جلّ افراد را خلق كرد و همراه آنها رزقشان را به صورت حلال و طیب خلق نمود، پس اگر كسی آن را به صورت حرام به‌دست آورد، به همان اندازه از رزق حلال او كم می‌شود.
توجه فرمودید كه در حدیث اول امام‌ باقر(ع) چه اسراری از سنت رزق را در عالَم هستی برای انسان‌ها روشن فرمودند، كه اولاً؛ هركس رزق حلالی دارد كه در نهایت آرامش و عاقبت به خیری برای او قرار داده‌اند. ثانیاً؛ درست از جهت دیگر همان رزق را به صورت حرام بر او عرضه كرده‌اند تا در عرضة انتخاب بین حلال و حرام، ایمان او آزموده شود و بتواند بین رزق حلال و مشابه آن كه به صورت حرام است یكی را انتخاب كند. ثالثاً؛ این طور نیست كه انسان گمان كند حالا كه آن وجه حلالِ رزق برایمان هست پس خوب است فعلاً وجه حرام آن را استفاده كنیم و سپس به سراغ وجه حلال آن رویم. می‌فرماید: درست به همان اندازه كه از حرام استفاده نمودی از حلالی كه برایت مقدر شده است كاسته می‌شود.
آیا بر انسان بصیر لازم نیست بر این نكتة نورانی تأمل كند كه امام می‌فرمایند: «درست در كنار رزق حلال، وجه حرامی از آن رزق را بر او عرضه می‌دارند.»
اگر عنایت فرمایید مطلب فوق جواب بسیاری از سؤالات انسان‌های دقیق در مورد فلسفة رزق است. آن‌جایی كه انسان سؤال می‌كند چرا ما را محتاج به رزق نمود و چرا این رزق‌ها را رنگارنگ كرد و شرایط متنوعی در دست‌یابی به آن فراهم كرد؟ جواب همة آن‌ها را در یك كلمه فرمود كه بناست در كنار هر رزق حلالِ خوش عاقبتی، رزق حرام بد عاقبتی عرضه شود تا انسان آزموده گردد. بر شماست كه بر این حدیث نورانی تأملی بیش از آنچه عرض كردیم داشته باشید.
در حدیث دوم حضرت امام صادق(ع) آخرین عبارت از حدیث اول را متذكر می‌شوند كه: این طور نیست كه گمان كند حالا كه آن وجه حلال رزق برایمان هست پس خوب است فعلاً وجه حرام آن را استفاده كنیم و سپس به سراغ وجه حلال آن رویم. می‌فرمایند: درست به همان اندازه كه از حرام استفاده نمودی از حلالی كه برایت مقدر شده است كاسته می‌شود.

آنگاه كه مؤمن از تقدیرهای الهی مدد می‌گیرد

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(ع): «كَمْ مِنْ مُتْعِبٍ نَفْسَهُ مُقْتَرٌ عَلَیْهِ وَ مُقْتَصِدٍ فِی الطَّلَبِ قَدْ سَاعَدَتْهُ الْمَقَادِیرُ».(128)
امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: چه بسیار افرادی كه در طلب دنیا نفس خود را به سختی می‌اندازند و با این حال خداوند بر آن‌ها تنگ‌دستی وارد می‌كند، و چه بسیار افراد میانه‌روی كه تقدیرهای الهی به كمكشان می‌آید.
راستی اگر همة سخنان ائمه معصومین(ع) گشایندة رمز و رازهاست - كه به واقع این طور است- این سخن امام‌الموحدین(ع) به‌خصوص قسمت آخر سخن، گشاینده رمزالرموز است. قسمت اول سخن می‌فرماید: بسیاری افراد تلاش می‌كنند و خود را به سختی می‌اندازند كه بیشتر داشته باشند - كه معلوم است تلاش آنها بی‌حاصل است - و در قسمت دوم سخن می‌فرماید: چه بسیار افرادی كه از طریق میانه‌روی در طلب، به جای آن‌كه خود را به سختی بیندازند، تقدیرات الهی را به كمك می‌گیرند و بهترین بهره‌برداری را از زندگی خود خواهند برد.
برای روشن شدن موضوع، در نظر بگیریدكشاورزی را كه از طریق قنات، آب به مزرعة خود می‌رساند و كشاورزی كه تلاش می‌كند آب را از عمق زمین با صرف انرژی الكتریكی بیرون بكشد. اولی طوری برنامه‌ریزی كرده است كه از پتانسیل‌های خود زمین و به صورت طبیعی از آب برخوردار می‌شود و دومی نه. آری در این عالم قواعد و مقدّراتی هست كه اگر انسان مسیر میانه‌روی را پیشه كرد به راحتی آن مقدرات به كمك او می‌آید و انرژی‌های خود را به جای صرف در طلب رزق بیشتر در جهت تعالی خود مصرف می‌كند. آیا به عظمت این سخن حضرت می‌توان پی برد؟ باز به آن نظر كنید و باز نظر كنید كه می‌فرمایند: «چه بسیار افرادی كه نفس خود را به سختی می‌اندازند و بر آن تنگ می‌گیرند، و چه بسیار افراد میانه‌روی كه تقدیرهای الهی به كمكشان می‌آید».