فهرست کتاب


جایگاه رزق انسان در هستی

اصغر طاهرزاده

ریشة پریشانی زندگی‌ها

عن ابی‌جعفر(ع) قال: قال رسول‌الله(ص) یقول‌الله عزّ و جلّ:
وَ عِزّتی وَ جَلالی وَ عَظمتی وَ كبریایی و نُوری وَ عُلُوّی و ارتفاع مكانی لا یؤْثِرُ عَبْدٌ هَواهُ عَلی هَوای الاّ شَتَّتْتُ علیه اَمرَهُ وَ لَبَّسْتُ علیه دُنیاهُ وَ شَغَلْتُ قلبَه بِها وَ لَمْ اُوتِهِ منها اِلاّ ما قَدَّرْتُ لَه.
وَ عِزّتی وَ جَلالی وَ عَظمتی وَ كبریایی و نُوری وَ عُلُوّی و ارتفاع مكانی لا یؤثِرُ عبدٌ هَوایَ عَلی هَواهُ اِلاّ اسْتَحْفَظَتْهُ مَلائِكَتی و كَفَّلْتُ السَّماواتِ وَ الأرَضینَ رِزْقَه وَ كُنْتُ لَهُ مِنْ وَراءِ تِجارَةِ كُلّ تاجِرٍ وَأتَتْهُ الدّنیا وَ هِیَ راغِمهٌ.(101)
حضرت باقر(ع) می‌فرمایند: رسول‌خدا(ص) فرمودند كه خداوند می‌فرماید: به عزت و جلالم و عظمت و كبریائی و نور و عُلوّ و برتریِ موقعیتم قسم، هرگز بنده‌ای خواست خود را بر خواست من مقدم نمی‌كند مگر آن‌كه امورش را پریشان و دنیایش را به هم ریخته، و قلبش را به آن مشغول كرده و از دنیا به او نمی‌رسانم مگر آنچه برایش مقدّر كرده‌ام.
و به عزت و جلالم و عظمت و كبریائی و نور و عُلوّ و برتری مقامم سوگند، هیچ بنده‌ای خواست من را بر خواست خود مقدم نمی‌كند مگر این‌كه ملائكه‌ام او را محافظت می‌كنند و آسمان‌ها و زمین‌ها را كفیل رزقش قرار می‌دهم و برای او برتر از تجارت هر تاجری خواهم بود و دنیا در عین تواضع به سوی او می‌رود.
حال شما طبق روایت فوق ارزیابی كنید وقتی خدایی كه در عالم، حضور و تدبیر همه جانبه دارد همراه با ملائكة‌الله كفیل امور بنده‌اش شود این بنده چگونه زندگی خواهد كرد و توجه داشته باشید در فرهنگ و تمدن اسلامی چگونه فضای تعالی انسان‌ها فراهم می‌شود و در نقطة مقابل، چگونه بشر با محور قراردادن میلِ خود به جای حكم خدا، به روزگار پریشانی برای خود و جامعه دامن خواهد زد. آیا بر انسان بصیر لازم نیست برای نجات خود و جامعه در نهادینه كردن فرهنگی كه امثال روایت فوق متذكر می‌شود اقدام نماید؟

رزق حرام، همان رزق توست كه آن را حرام كردی

قال الرضا(ع): « اتَّقِ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ وَ أَجْمِلْ فِی الطَّلَبِ وَ اخْفِضْ فِی الْكَسْبِ وَاعْلَمْ أَنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ فَرِزْقٌ تَطْلُبُهُ وَ رِزْقٌ یَطْلُبُكَ فَأَمَّا الَّذِی تَطْلُبُهُ فَاطْلُبْهُ مِنْ حَلالٍ فَإِنَّ أَكْلَهُ حَلَالٌ إِنْ طَلَبْتَهُ فِی وَجْهِهِ وَ إِلاّ أَكَلْتَهُ حَرَاماً وَ هُوَ رِزْقُكَ لابُدَّ لَكَ مِنْ أَكْلِهِ».(102)
امام رضا(ع) می‌فرمایند: در طلب رزق تقوا پیشه كن و به اختصار راضی باش و در كسب مال، دستِ پایین را بگیر و بدان كه رزق دو نوع است؛ رزقی كه به دنبال تو است و رزقی كه تو به دنبال آن هستی، پس آن رزقی كه تو به دنبال آن هستی، از طریق حلال آن را دنبال كن كه اگر آن را از راه درست طلب كرده باشی برایت حلال است و إلاّ اگر از راه حرام به‌دست آورده باشی، استفاده از آن حرام است، از طرفی آن رزق تو است - چه حلال، چه حرام - و حتماً تو از آن استفاده خواهی كرد.
ملاحظه می‌فرمایید چگونه حضرت رضا(ع) در آخر این روایت تأكید می‌كنند آن رزقی هم كه به صورت حرام مصرف كرده‌ای چیزی جز رزق تو نبوده است مگر این‌كه آن را به صورت حرام به‌دست آوردی و مصرف نمودی و در نتیجه حالا باید حساب حرام‌خواریِ آن را بدهی لذا است كه در حدیث ذیل وجود مقدس پیامبر(ص) ما را متذكر همین نكتة اخیر می‌كنند و می‌فرمایند:
«أَلا إِنَّ الرُّوحَ الْأَمِینَ نَفَثَ فِی رُوعِی أَنَّهُ لا تَمُوتُ نَفْسٌ حَتَّى تَسْتَكْمِلَ رِزْقَهَا فَاتَّقُوا الله وَ أَجْمِلُوا فِی الطَّلَبِ وَ لا یَحْمِلَنَّكُمُ اسْتِبْطَاءُ شَیْ ءٍ مِنَ الرِّزْقِ أَنْ تَطْلُبُوهُ بِشَیْ ءٍ مِنْ مَعْصِیَةِ‌اللهِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لا یُنَالُ مَا عِنْدَهُ إِلاّ بِطَاعَتِهِ، قَدْ قَسَّمَ الْأَرْزَاقَ بَیْنَ خَلْقِهِ فَمَنْ هَتَكَ حِجَابَ السَّتْرِ وَ عَجَّلَ فَأَخَذَهُ مِنْ غَیْرِ حِلِّهِ قُصَّ بِهِ مِنْ رِزْقِهِ الْحَلَالِ وَ حُوسِبَ عَلَیْهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ».(103)
یعنی: بدانید كه جبرائیل در روح من دمید كه هیچ‌كس نمی‌میرد مگر این‌كه رزقش را به طور كامل به‌دست می‌آورد، پس تقوای الهی پیشه كنید و در طلب رزق، حریص نباشید و دیر رسیدن رزق، شما را جهت به‌دست‌آوردن آن به معصیت خدا نیندازد، چرا كه آنچه در نزد خدای‌تعالی است به‌دست نمی‌آید مگر به طاعت، حقیقت این است كه خداوند ارزاق را بین خلقش تقسیم نمود، پس هركس به حریم الهی بی‌حرمتی كند و عجله نماید و از طریق غیر حلال آن را به‌دست آورد، رزق حلالش قطع می‌شود در حالی‌كه حساب آن رزق حرام را باید در قیامت پس دهد.
در انتهای روایت فوق می‌فرمایند: اولاً: چیزهایی از معنویت و تعالی در نزد خدا هست كه شرط رسیدن به آن‌ها اطاعت از خدا است و عدم رعایت حلال و حرام موجب خروج از طاعت است. ثانیاً: هر اندازه كه انسان از رزق حرام مصرف كند به همان اندازه از رزق حلالش كم‌ می‌گذارند. ثالثاً: این طور نیست كه حالا به جای رزق حلال از رزق حرام مصرف كرده‌ و دیگر هیچ، بلكه «حُوسِبَ عَلَیْهِ یَوْمَ الْقِیامة» یعنی؛ روز قیامت نسبت به آن رزق حرام باید حساب پس دهد.

حرص‌های سرگردان بی‌نتیجه

عَنْ أَبِی عَبْدِاللهِ(ع) «قَالَ لَوْ كَانَ الْعَبْدُ فِی جُحْرٍ لَأَتَاهُ رِزْقُهُ فَأَجْمِلُوا فِی الطَّلَبِ».(104)
امام‌صادق(ع) می‌فرمایند: اگر بنده‌ای در سوراخی باشد، رزق او به او خواهد رسید، پس در طلب آن حریص نباشید.
قَالَ‌علی(ع): «خُذْ مِنَ الدُّنْیَا مَا أَتَاكَ وَ تَوَلِّ عَمَّا یَتَوَلَّى عَنْكَ فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ فَأَجْمِلْ فِی الطَّلَبِ».(105)
حضرت ‌علی(ع) می‌فرمایند: از دنیا به همان اندازه كه پیش‌ می‌آید بگیر، و از آن مقدار كه از تو روی برمی‌گرداند، روی برگردان، و اگر روی بر نمی‌گردانی، لااقل نسبت به آن حریص مباش.
آری در این دو حدیث تأكید بر روی «اجمال در طلب رزق» است. این توصیه به خودی خود، فكر و فرهنگی را به همراه دارد، چون وقتی حجاب ظلمانیِ حرصِ در رزق دریده شد، چشم دل به حقایقی بزرگ بینا می‌شود و لذا بی‌سبب نیست كه در حدیث اول امام‌صادق(ع) می‌فرمایند: «حتی اگر انسان در سوراخی هم باشد رزق او به او می‌رسد». و در حدیث دوم امیرالمؤمنین(ع) تأكید می‌فرمایند: «آن مقدار از رزق كه از تو روی می‌گرداند، تو نیز از آن روی بگردان» چون در چنین حالتی جهت قلب به مقامات عالی‌تری سیرمی‌كند، آیا بر انسان بصیر لازم نیست این توصیه‌های اساسی را به كار بندد و از ظلمات حجابِ حرصِ در رزق، قلب خود را آزاد نماید؟