فهرست کتاب


جایگاه رزق انسان در هستی

اصغر طاهرزاده

استغفار، عامل ریزش رزق

حضرت‌‌ امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند: «قَدْ جَعَلَ اللهُ سُبْحانَهُ ‌الْاِسْتِغْفارَ سَبَباً لِدُرُورِ الرِّزْقِ وَ رَحْمَةِ الْخَلْقِ»(38) یعنی؛ خداوند استغفار را سبب پیوسته داشتن رزق بر رزق‌خواران و موجب رحمت بر آفریدگان قرار داده است.
حضرت در این فراز از خطبه می‌خواهند این نكته را متذكّر شوند كه یكی از عوامل تنگ‌شدن رزق‌، گرایش‌های منفی انسان‌ و افتادن در دام گناهان است. ما در پیروی از تمدّن غرب، بدون فرار از گناه و با غفلت از استغفار، به دنبال رفاه و زرق‌ و برق دنیا رفتیم، در نتیجه رزقمان تنگ شد، و به خوبی مشخص است، ریشة تنگی رزق در زمان معاصر، برگشت از خدا و رجوع به دنیا است. ابزاری بعد از ابزاری ساختیم كه با تسلط بیشتر بر طبیعت، رزق خود را وسیع كنیم، ولی همین ابزارها به خاطر غفلت از رزّاق و امیدواری به ابزارها، چنان رزق را تنگ كرد كه می‌بینیم امروز انسان‌ها با این‌همه تلاش، بیشتر از دیروز گرفتار رزق خود هستند، در حالی‌كه در تكنولوژی و ساختن ابزارها برای زندگی بهتر، بیشتر از قبل پیشرفت كرده‌اند. به گفته یكی از دانشمندان در نقد ابزارهای تكنولوژی «ماشین حساب برای راحت حساب كردن، اجاق گاز برای راحت غذا پختن، بخاری برای راحت گرم شدن و ......، این‌ها همه ثابت می‌كند ما ناراحتیم و به دنبال راحتی هستیم كه هنوز نیافته‌ایم».
مردم عادی آمریكا گفته بودند: 18 ساعت كار می‌كنیم تا دو وعده غذا بخوریم. امیرالمؤمنین(ع) در این فراز می‌فرمایند: رزقتان را با دوری از گناهان و استغفار از آن‌ها برگردانید، ای بشریت! اگر رزقی از دستتان رفته است، به اعمال معصیت‌آلودتان نگاه كنید و علت را در آن اعمال بجویید.

صدقه، عامل نزدیكی رزق

حضرت در كلمات قصار نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «اِسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَة»(39) رزق خود را با صدقه فرود آورید. یعنی می‌توانید كاری بكنید كه رزق برایتان سخت و دیردسترس نباشد، بلكه به راحتی در دسترس شما قرار گیرد و آن از طریق صدقه‌دادن ممكن می‌شود. انسان‌ها عموماً فكر می‌كنند با بخل و نگهداشتن‌ مالی كه در اختیار دارند، مال و رزق خود را حفظ می‌كنند، ولی امام(ع) قاعدة دیگری را پیشنهاد می‌كنند و می‌فرمایند: از طریق صدقه‌دادن شرایطی در نظام عالم فراهم می‌شود كه رزقت را آسان به‌دست می‌آوری، چون بخل، انسان را مادّی و دنیایی می‌كند و راه‌های معنویِ ایجاد رزق را بر روی او می بندد و با صدقه‌دادن، عوامل معنوی موجب می‌شوند كه رزق آسان‌تر به‌دست‌آید، همچنان‌كه با گناه، عموماً رزق از دسترس‌ انسان‌ها دور می‌شود. رسول‌خدا(ص) فرمودند: «اِنَّ الرَّجُلَ لَیُحْرَمُ الرِّزقَ بِالذَّنْبِ یُصِیبُهُ ...»(40) یعنی؛ انسان با گناهانی كه انجام می‌دهد از رزقش محروم می‌گردد. البته ظاهراً به معنای این‌ نیست كه ما از اصل رزق خود محروم می‌شویم، بلكه به این معنا ‌است كه ما گرفتار رزق خود می‌شویم، و تمام عمرمان صرف تأمین رزق دنیایی می‌شود. بنا بر فرمایش امام معصوم، اگر از رزق دنیا یك لقمه هنوز برای انسان مانده، عمرش آن‌قدر طولانی می‌شود كه آن لقمه را بخورد و بعد بمیرد. نكته قابل توجّه این است كه آنچه برای انسان نوشته‌اند و برای او تقدیر كرده‌اند، آن را به‌دست می‌آورد، ولی یك وقت به سختی و با گناه به‌دست می‌آورد و یك وقت به راحتی و با انجام اعمال الهی به‌دست می‌آورد. رسول‌خدا(ص) می‌فرمایند:
«إنَّ رُوحَ الْقُدُسِ نَفَثَ فی رَوْعی إِنَّ نَفْساً لَنْ تَمُوتَ حَتّی تَسْتَكْمِلَ اَجَلَها وَ تَسْتَوْعِبَ رِزْقَها، فَاتَّقُوااللهَ وَ اَجْمِلوا فِی الطَّلبِ وَ لا یَحْمِلَنَّ اَحَدَكُمْ اِسْتِبْطاءُ الرِّزْقِ اَنْ یَطْلُبَهُ بِمَعْصِیَةِ اللهِ فَإِنَّ اللهَ تَعالی لایُنالُ ما عِنْدَهُ اِلاّ بِطاعَتِهِ»(41) یعنی؛ حضرت جبرائیل در روح من دمید كه هیچ كس نمی‌میرد مگر این‌كه اَجَلش تمام شود و رزقش به انتها برسد، پس تقوای الهی پیشه كنید و حرص و هوس را كنترل نمایید و در طلب رزق، راه اعتدال پیشه كرده، هرگز دیر شدن رزق، شما را به معصیت الهی نكشاند، به درستی كه خدای‌تعالی شما را نمی‌رساند به آنچه نزدش است مگر با طاعت و فرمانبرداریش.
پس ملاحظه می‌كنید هیچ‌كس نمی‌میرد تا این‌كه رزق مقدّرش را بخورد، امّا گاهی انسان‌ها صبر ندارند و می‌خواهند با گناه، رزقشان را به‌دست ‌آورند و از این قاعده مهم الهی غفلت می‌كنند كه عجلة آن‌ها موجب پدید آمدن رزقشان نمی‌شود، بلكه موجب گرفتار شدنشان به رزق حرام خواهد گشت.
رسول خدا(ص) می‌فرمایند: «لا یَحْمِلَنَّكُمْ اِسْتِبْطاءُ اَمْرٍ عَلی اِسْتِعْجالِهِ فَإِنَّ‌اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لایَعْجَلُ بِعَجَلَةِ اَحَدٍ»؛(42) یعنی تصوّر تأخیر كاری وادارتان نكند كه آن را به شتاب بخواهید، كه خدای‌تعالی به جهت عجلة كسی، عجله نمی‌كند.
مشكل این است كه آدم‌ها صبر در بندگی‌شان كم است و لذا آنچه را برایشان به صورت حلال مقدّر شده است از طریق حرام به‌دست می‌آورند. یعنی؛ تحرّك غیر معتدل شما، رزق شما را افزون نمی‌كند، بلكه رزق شما را حرام می‌كند. مدیر عامل شركت خودرو سازی «دوو» در كتاب «سنگ‌فرش خیابان‌ها از طلاست» می‌گوید: «آن‌قدر من مشغول كار هستم كه در حین مسافرتم با كمی آب و صابون در حالی‌كه مرا از فرودگاه تا جلسه كنفرانس می‌برند استحمام می‌كنم و لذا من همین‌طور طلا جمع می‌كنم.» آیا ما نباید از خودمان بپرسیم چه شده است كه یك انسان، زندگی خود را این‌طور تفسیر می‌كند كه فقط به قول خودش طلا جمع می‌كند، به طوری كه فرصت یك استحمام به طور طبیعی را ندارد؟ آیا پیامبران و ائمه معصومین(ع) نیامدند ما را از همین هلاكت‌ها نجات دهند، آیا بنا بود ما خود را شایستة حیات متعالی در ابدیت خود كنیم و یا در این دنیا طلا جمع كنیم، پس چه موقع زندگی كنیم؟! این كارها اسمش تحرّك و توسعه است، ولی رسمش دوری از انسانیت است. پس باید تلاش كنیم تا بفهمیم امام برای درست زندگی كردن چه می‌گوید. امام می‌فرماید: گناه رزق را دیردسترس می‌كند و صدقه، رزق را نازل می‌نماید، یعنی به راحتی آن رزق در نزد تو می‌آید.

ریشة سختی در زندگی

ریشة سخت‌ زندگی‌كردن، یكی این است كه فكر می‌كنیم در این دنیا آمده‌ایم تا فقط رزق درآوریم، در حالی‌كه آمده‌ایم در این دنیا تا بندگی كنیم و خدا رزق ما را به عهده گرفته است و هر چه در بندگی خدا بیشتر همّت كنیم، راحت‌تر رزق ما را تأمین می‌كند. خداوند در قرآن می‌فرماید: «ما مِنْ دابَّةٍ فِی‌الْاَرْضِ اِلّا عَلَی اللهِ رِزْقُها»(43) یعنی هیچ جنبنده‌ای نیست مگر این‌كه رزق او بر عهدة خدا است. پس وقتی تأمین رزق را به عهده گرفته، معلوم می‌شود كه ما را برای كار دیگری خلق كرده است، آن وقت همان خدایی كه می‌فرماید: رزق بندگانم را خودم به عهده گرفته‌ام و آن‌ها را برای پول‌درآوردن خلق نكرده‌ام، می‌فرماید آن‌ها را برای عبادت و بندگی خلق كرده‌ام. البته دوباره عرض می‌كنم به بهانة این‌كه خدا رزق ما را به عهده گرفته، به گوشة خانقاه خزیدن، یعنی از انسانیت دور شدن. امام خمینی«رحمة‌الله‌علیه» آن مرد الهیِ دوران اخیر، در عین توجّه به سرنوشت جامعه و دقت در مسائل سیاسی جهان، گاهی در ماه‌های رجب و شعبان و رمضان ملاقات‌های مهم مملكتی را تعطیل می‌كردند و به اصلاح نفس خودشان می‌پرداختند. آری؛ مسلّم نگران رزقشان نبودند و رزقشان هم می‌رسید ولی در عین توجه به خودسازی، از تحرك‌های اجتماعی، خود را جدا نكرده بودند. پس تحرّ‌ك‌ها اگر عبودیت‌گونه شوند، ما مقصد حیات خود را روی زمین به‌دست می‌آوریم. رزق از این جهت تأمین شده است كه ما كارهای دیگری به عهده داریم، در كنار آن كارها رزق ما هم می‌رسد، ولی عكسش؛ اگر زمین را بگیری و از نیّت بندگی خدا روی زمین غفلت كنی، اوّلاّ؛ خودت دستیابی به رزقت را سخت كرده‌ای و تمام زندگی می‌شود طلب رزق. ثانیاً؛ بگو مقصد و هدف زندگی زمینیِ تو كه برای رسیدن به آن مقصد، رزق خود را تهیه می‌كنی، چه می‌شود؟
یكی دیگر از عواملی كه دست‌یابی به رزق را مشكل می‌كند، گناه است. پیامبر خدا(ص) می‌فرمایند: «اِنَّ الرَّجُلَ لَیُحْرَمُ الرِّزْقَ بِالذّنْبِ یُصِیبُهُ ....»(44) یعنی؛ انسان با گناهی كه مرتكب می‌شود، رزقی را كه باید به او برسد از خود دور می‌كند و در مقابل، با بندگی خدا، رزقی كه برای ما كافی باشد به ما خواهد رسید، به طوری كه رسول‌خدا(ص) می‌فرمایند: «مَنْ اَحْسَنَ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ‌اللهِ، كَفَاهُ‌اللهُ ما بَیْنَهُ وَ بَیْنَ النّاس، وَ مَنْ اَصْلَحَ سَریرَتَهُ اَصْلَحَ‌اللهُ عَلانِیَتَهُ وَمَنْ عَمِلَ لِاَخِرَتِهِ كَفاهُ‌اللهُ دُنْیاهُ»(45) یعنی؛ هركس رابطة بین خود و خدا را نیكو گرداند، خداوند رابطة بین او و مردم را خود به عهده می‌گیرد و اصلاح می‌كند، و هركس باطن خود را اصلاح كند، خداوند ظاهر او را اصلاح می‌كند، و هركس برای آخرت خود عمل كند، خداوند دنیای او را به عهده خواهد گرفت. چنانچه از این حدیث شریف برمی‌آید اگر ما وظیفة اصلی خود را كه عمل برای آخرت است فراموش نكنیم، خداوند امور دنیایی ما را به راحتی تأمین می‌كند.