فهرست کتاب


جایگاه رزق انسان در هستی

اصغر طاهرزاده

وظیفة انسان بندگی است

پیامبران در مقام عبودیتِ محض بوده‌‌اند. كنار این عبودیت، هر وقت پیش می‌آمد كار هم می‌كردند. اگر می‌بینید امیر‌المؤمنین(ع) نخلستان درست می‌كردند، این نخلستان‌ها را برای كمك به انسان‌ها احداث می‌نمودند، ولی می‌بینید كه هیچ‌وقت هم دغدغة رزق نداشتند. خداوندی كه می‌فرماید شما را برای بندگی آفریدم و اگر گرفتار رزق شویم از بندگی باز می‌مانیم، پس حتماً دنیایش را طوری نیافریده است كه ما گرفتار رزق شویم، چون خداوند حكیم است و كار لغو نمی‌كند و تكلیفی كه از طاقت بنده بیرون باشد، از حكیم صادر نمی‌شود. یعنی هیچ‌وقت حكیم پای مرغ‌ها را نمی‌بندد و به آن‌ها بگوید بروید لانه! اگر گرفتار رزق دنیا شدن لازمة زندگی‌ دنیا باشد و در نتیجه به جهت این گرفتاری نتوانیم به بندگی بپردازیم و آن‌وقت از طرفی فرموده است ما شما را برای بندگی خلق كردیم، پس چه موقع بندگی كنیم؟ پس معلوم می‌شود دنیا را طوری آفریده است كه با اندك فعالیت، رزق حقیقی ما می‌رسد و نباید نگران رزق خود باشیم و از وظیفة اصلی خودمان، كه همان بندگی خدا است، غافل گردیم.
همچنان‌كه در جلسة قبل عرض شد، حضرت در خطبه 114 می‌فرماید: خداوند رزق را تكفُّل كرده و به عهده گرفته‌، ولی عمل برای آبادانی قیامت را به عهدة شما گذاشته‌است. فهم این مسئله یكی از اسرار عرفانی است. چیزهایی در زندگی هست كه برای درك آن خیلی شعور می‌خواهد: یكی مسئله مرگ است كه چگونه انسان آن را بفهمد و جایگاه آن را در حیات دنیایی بشناسد. دیگری سرّ رزق در عالم است. امیر‌المؤمنین علی(ع) می‌فرمایند: اگر كسی این مسئله را بفهمد، از همة مشكلاتش رها می‌شود. البته به شرطی كه از این موضوع سوء‌استفاده نكند و تنبلی كند. كسی كه بفهمد رزقش را خدا تكفّل كرده است، زندگی‌اش یك پارچه عبودیت و تلاش و نشاط می‌شود، نه تنها یك گوشه نمی‌نشیند كه خداوند خودش رزق را برساند، بلكه تلاش‌هایش در افقی فوق زندگی دنیایی انجام می‌شود. مگر تو آمده‌ای در این دنیا رزق بخوری كه در عین تأمین رزق یك گوشه نشسته‌ای و انتظار داری خودش رزقت را برساند، فراموش كرده‌ای آمده‌ای تا عبودیت انسانی داشته باشی و در راه تحقّق عبودیت باید همچون انبیاء و اولیای الهی عمل كرد، با سوء‌استفاده از این سخن، عملاً اگر كسی گوشه‌نشینی كند، از آدمیّت گوشه‌گیری كرده است.

استغفار، عامل ریزش رزق

حضرت‌‌ امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند: «قَدْ جَعَلَ اللهُ سُبْحانَهُ ‌الْاِسْتِغْفارَ سَبَباً لِدُرُورِ الرِّزْقِ وَ رَحْمَةِ الْخَلْقِ»(38) یعنی؛ خداوند استغفار را سبب پیوسته داشتن رزق بر رزق‌خواران و موجب رحمت بر آفریدگان قرار داده است.
حضرت در این فراز از خطبه می‌خواهند این نكته را متذكّر شوند كه یكی از عوامل تنگ‌شدن رزق‌، گرایش‌های منفی انسان‌ و افتادن در دام گناهان است. ما در پیروی از تمدّن غرب، بدون فرار از گناه و با غفلت از استغفار، به دنبال رفاه و زرق‌ و برق دنیا رفتیم، در نتیجه رزقمان تنگ شد، و به خوبی مشخص است، ریشة تنگی رزق در زمان معاصر، برگشت از خدا و رجوع به دنیا است. ابزاری بعد از ابزاری ساختیم كه با تسلط بیشتر بر طبیعت، رزق خود را وسیع كنیم، ولی همین ابزارها به خاطر غفلت از رزّاق و امیدواری به ابزارها، چنان رزق را تنگ كرد كه می‌بینیم امروز انسان‌ها با این‌همه تلاش، بیشتر از دیروز گرفتار رزق خود هستند، در حالی‌كه در تكنولوژی و ساختن ابزارها برای زندگی بهتر، بیشتر از قبل پیشرفت كرده‌اند. به گفته یكی از دانشمندان در نقد ابزارهای تكنولوژی «ماشین حساب برای راحت حساب كردن، اجاق گاز برای راحت غذا پختن، بخاری برای راحت گرم شدن و ......، این‌ها همه ثابت می‌كند ما ناراحتیم و به دنبال راحتی هستیم كه هنوز نیافته‌ایم».
مردم عادی آمریكا گفته بودند: 18 ساعت كار می‌كنیم تا دو وعده غذا بخوریم. امیرالمؤمنین(ع) در این فراز می‌فرمایند: رزقتان را با دوری از گناهان و استغفار از آن‌ها برگردانید، ای بشریت! اگر رزقی از دستتان رفته است، به اعمال معصیت‌آلودتان نگاه كنید و علت را در آن اعمال بجویید.

صدقه، عامل نزدیكی رزق

حضرت در كلمات قصار نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «اِسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَة»(39) رزق خود را با صدقه فرود آورید. یعنی می‌توانید كاری بكنید كه رزق برایتان سخت و دیردسترس نباشد، بلكه به راحتی در دسترس شما قرار گیرد و آن از طریق صدقه‌دادن ممكن می‌شود. انسان‌ها عموماً فكر می‌كنند با بخل و نگهداشتن‌ مالی كه در اختیار دارند، مال و رزق خود را حفظ می‌كنند، ولی امام(ع) قاعدة دیگری را پیشنهاد می‌كنند و می‌فرمایند: از طریق صدقه‌دادن شرایطی در نظام عالم فراهم می‌شود كه رزقت را آسان به‌دست می‌آوری، چون بخل، انسان را مادّی و دنیایی می‌كند و راه‌های معنویِ ایجاد رزق را بر روی او می بندد و با صدقه‌دادن، عوامل معنوی موجب می‌شوند كه رزق آسان‌تر به‌دست‌آید، همچنان‌كه با گناه، عموماً رزق از دسترس‌ انسان‌ها دور می‌شود. رسول‌خدا(ص) فرمودند: «اِنَّ الرَّجُلَ لَیُحْرَمُ الرِّزقَ بِالذَّنْبِ یُصِیبُهُ ...»(40) یعنی؛ انسان با گناهانی كه انجام می‌دهد از رزقش محروم می‌گردد. البته ظاهراً به معنای این‌ نیست كه ما از اصل رزق خود محروم می‌شویم، بلكه به این معنا ‌است كه ما گرفتار رزق خود می‌شویم، و تمام عمرمان صرف تأمین رزق دنیایی می‌شود. بنا بر فرمایش امام معصوم، اگر از رزق دنیا یك لقمه هنوز برای انسان مانده، عمرش آن‌قدر طولانی می‌شود كه آن لقمه را بخورد و بعد بمیرد. نكته قابل توجّه این است كه آنچه برای انسان نوشته‌اند و برای او تقدیر كرده‌اند، آن را به‌دست می‌آورد، ولی یك وقت به سختی و با گناه به‌دست می‌آورد و یك وقت به راحتی و با انجام اعمال الهی به‌دست می‌آورد. رسول‌خدا(ص) می‌فرمایند:
«إنَّ رُوحَ الْقُدُسِ نَفَثَ فی رَوْعی إِنَّ نَفْساً لَنْ تَمُوتَ حَتّی تَسْتَكْمِلَ اَجَلَها وَ تَسْتَوْعِبَ رِزْقَها، فَاتَّقُوااللهَ وَ اَجْمِلوا فِی الطَّلبِ وَ لا یَحْمِلَنَّ اَحَدَكُمْ اِسْتِبْطاءُ الرِّزْقِ اَنْ یَطْلُبَهُ بِمَعْصِیَةِ اللهِ فَإِنَّ اللهَ تَعالی لایُنالُ ما عِنْدَهُ اِلاّ بِطاعَتِهِ»(41) یعنی؛ حضرت جبرائیل در روح من دمید كه هیچ كس نمی‌میرد مگر این‌كه اَجَلش تمام شود و رزقش به انتها برسد، پس تقوای الهی پیشه كنید و حرص و هوس را كنترل نمایید و در طلب رزق، راه اعتدال پیشه كرده، هرگز دیر شدن رزق، شما را به معصیت الهی نكشاند، به درستی كه خدای‌تعالی شما را نمی‌رساند به آنچه نزدش است مگر با طاعت و فرمانبرداریش.
پس ملاحظه می‌كنید هیچ‌كس نمی‌میرد تا این‌كه رزق مقدّرش را بخورد، امّا گاهی انسان‌ها صبر ندارند و می‌خواهند با گناه، رزقشان را به‌دست ‌آورند و از این قاعده مهم الهی غفلت می‌كنند كه عجلة آن‌ها موجب پدید آمدن رزقشان نمی‌شود، بلكه موجب گرفتار شدنشان به رزق حرام خواهد گشت.
رسول خدا(ص) می‌فرمایند: «لا یَحْمِلَنَّكُمْ اِسْتِبْطاءُ اَمْرٍ عَلی اِسْتِعْجالِهِ فَإِنَّ‌اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لایَعْجَلُ بِعَجَلَةِ اَحَدٍ»؛(42) یعنی تصوّر تأخیر كاری وادارتان نكند كه آن را به شتاب بخواهید، كه خدای‌تعالی به جهت عجلة كسی، عجله نمی‌كند.
مشكل این است كه آدم‌ها صبر در بندگی‌شان كم است و لذا آنچه را برایشان به صورت حلال مقدّر شده است از طریق حرام به‌دست می‌آورند. یعنی؛ تحرّك غیر معتدل شما، رزق شما را افزون نمی‌كند، بلكه رزق شما را حرام می‌كند. مدیر عامل شركت خودرو سازی «دوو» در كتاب «سنگ‌فرش خیابان‌ها از طلاست» می‌گوید: «آن‌قدر من مشغول كار هستم كه در حین مسافرتم با كمی آب و صابون در حالی‌كه مرا از فرودگاه تا جلسه كنفرانس می‌برند استحمام می‌كنم و لذا من همین‌طور طلا جمع می‌كنم.» آیا ما نباید از خودمان بپرسیم چه شده است كه یك انسان، زندگی خود را این‌طور تفسیر می‌كند كه فقط به قول خودش طلا جمع می‌كند، به طوری كه فرصت یك استحمام به طور طبیعی را ندارد؟ آیا پیامبران و ائمه معصومین(ع) نیامدند ما را از همین هلاكت‌ها نجات دهند، آیا بنا بود ما خود را شایستة حیات متعالی در ابدیت خود كنیم و یا در این دنیا طلا جمع كنیم، پس چه موقع زندگی كنیم؟! این كارها اسمش تحرّك و توسعه است، ولی رسمش دوری از انسانیت است. پس باید تلاش كنیم تا بفهمیم امام برای درست زندگی كردن چه می‌گوید. امام می‌فرماید: گناه رزق را دیردسترس می‌كند و صدقه، رزق را نازل می‌نماید، یعنی به راحتی آن رزق در نزد تو می‌آید.