فهرست کتاب


جایگاه رزق انسان در هستی

اصغر طاهرزاده

جایگاه رزق در زندگی

بعد از طرح نكته فوق حضرت ‌فرمودند: یك سلسله موضع‌گیری‌ها از آن جهت كه انسان متوجّه این قاعده نیست، باعث عمل‌كردهای بد و در نتیجه آبرو ‌ریزی برای انسان می‌شود. سپس فرمودند: باید دنیا را وسیلة اصلاح امور آخرت خود قرار دهی و رزق حقیقی تو آن است كه وسیلة آبادانی آخرتت قرار بگیرد. این‌جاست كه احساس می‌شود باید با موضوع و جایگاه رزق در زندگی بیشتر آشنا شد.
بنده‌ای كه راهی كوی دوست است، اگر از بندهای اسارت آزاد شود، دلدادگی با حق برایش آسان است. اساساً در مسیر سیر و سلوك مجموعه‌ای از افكار و اعمال و گرایش‌هایی هست كه نمی‌گذارند سالك، سالك ‌واقعی باشد و به سوی مقصد حقیقی سیر كند. اگر افكار ما صحیح باشد و گرایش‌های ما متعادل گردد و اعمال ما درست شود، به خودی خود روح و قلب ما با حق مراوده خواهد داشت. پس باید روشن شود، چه كنیم كه افكار و اعمال و گرایش‌های ما مانع سیر و سلوك ما نشود؟
امام علی(ع) در دستوراتی كه به فرزندشان می‌دهند در واقع می‌خواهند از آن طریق بندهای توقّف در دنیا و افكار محرومیت از حق، را در ما از بین ببرند. یكی از بندهای بسیار محكم كه انسان را در دنیا متوقف می‌كند و از بهره‌ای كه باید در زندگی ببرد، باز می‌دارد، گرفتار شدن در رزق است و مسلّم خداوندی كه ما را برای بندگی خلق كرده - و از طرفی گرفتار رزق‌شدن ما را از بندگی خدا باز می‌دارد- بنا ندارد ما را در زندگی دنیا گرفتار رزقمان كند.
امام علی(ع) می‌فرمایند: چه بخواهی و چه نخواهی خدا رزق تو را تأمین كرده است و آن رزق به دنبال توست تا تو را بیابد و خود را به تو برساند، پس به جای این‌كه همة زندگی را برای طلب رزق خود قرار دهی، سیر بندگی را مدّنظر داشته باش. می‌فرمایند: «رِزْقُكَ یَطْلُبُكَ فَاَرِحْ نَفْسَكَ مِنْ طَلَبِهِ»(36) یعنی؛ روزیِ تو، تو را طلب می‌كند، خود را نسبت به طلب آن در زحمت مینداز.
شما به این نكته عنایت كنید كه خود خداوند متعال می‌فرماید: من شما را برای بندگی روی زمین آفریده‌ام، در حالی كه اگر دنیا را خدا طوری خلق كرده باشد كه ما اسیر رزق‌مان باشیم، پس عملاً به بندگی خدا نمی‌رسیم و لذا باید رزق ما را از قبل تأمین كرده باشد تا ما دغدغة رزق نداشته باشیم و به همین جهت اولیاء دین دائماً ما را متذكر این نكته می‌كنند كه؛ با حرصِ بیشتر، رزق بیشتر نصیب شما نمی‌شود، ولی فرصت بندگی خود را از بین می‌برید. پیامبر خدا(ص) می‌فرمایند: «...اِنَّ الرِّزْقَ لا یَجُرُّهُ حِرْصُ حَریصٍ وَ لا یَصْرِفُهُ كِراهَةُ كارِهٍ»(37) یعنی؛ رزق را حرصِ حریصان افزون نكند و تنفر و ممانعت افراد، نقصانش ندهد. البته اگر انسان مؤمن وظیفه‌اش را نسبت به افراد جامعه درست انجام بدهد و در این رابطه از رزقی كه برایش پیش می‌آید استفاده كند، این را نمی‌گویند گرفتار رزق‌شدن. این همان بندگی است كه در كنار آن رزق مورد نیاز به راحتی می‌رسد. به عنوان معلّمان درس دینی خدمت حضرت امام خمینی«رحمة‌الله‌علیه» رفته بودیم، فرمودند: «شما معلّمان برای خدا درس بدهید، حقوقتان را هم بگیرید». اگر ما برای خدا درس بدهیم، بالأخره یا آموزش و پرورش به ما حقوق می‌دهد یا از طریق دیگر رزق ما می‌رسد. شما به من بگویید مگر جز این است كه پیغمبران، به صرف عبودیت كار می‌كردند و هیچ‌كدام هم بی‌رزق نبودند؟ آری؛ گاهی رزقشان تنگ می‌شد و گاهی وسیع. كه آن بحثی دیگر است و إن‌‌شاء‌الله بعداً به آن می‌پردازیم.

وظیفة انسان بندگی است

پیامبران در مقام عبودیتِ محض بوده‌‌اند. كنار این عبودیت، هر وقت پیش می‌آمد كار هم می‌كردند. اگر می‌بینید امیر‌المؤمنین(ع) نخلستان درست می‌كردند، این نخلستان‌ها را برای كمك به انسان‌ها احداث می‌نمودند، ولی می‌بینید كه هیچ‌وقت هم دغدغة رزق نداشتند. خداوندی كه می‌فرماید شما را برای بندگی آفریدم و اگر گرفتار رزق شویم از بندگی باز می‌مانیم، پس حتماً دنیایش را طوری نیافریده است كه ما گرفتار رزق شویم، چون خداوند حكیم است و كار لغو نمی‌كند و تكلیفی كه از طاقت بنده بیرون باشد، از حكیم صادر نمی‌شود. یعنی هیچ‌وقت حكیم پای مرغ‌ها را نمی‌بندد و به آن‌ها بگوید بروید لانه! اگر گرفتار رزق دنیا شدن لازمة زندگی‌ دنیا باشد و در نتیجه به جهت این گرفتاری نتوانیم به بندگی بپردازیم و آن‌وقت از طرفی فرموده است ما شما را برای بندگی خلق كردیم، پس چه موقع بندگی كنیم؟ پس معلوم می‌شود دنیا را طوری آفریده است كه با اندك فعالیت، رزق حقیقی ما می‌رسد و نباید نگران رزق خود باشیم و از وظیفة اصلی خودمان، كه همان بندگی خدا است، غافل گردیم.
همچنان‌كه در جلسة قبل عرض شد، حضرت در خطبه 114 می‌فرماید: خداوند رزق را تكفُّل كرده و به عهده گرفته‌، ولی عمل برای آبادانی قیامت را به عهدة شما گذاشته‌است. فهم این مسئله یكی از اسرار عرفانی است. چیزهایی در زندگی هست كه برای درك آن خیلی شعور می‌خواهد: یكی مسئله مرگ است كه چگونه انسان آن را بفهمد و جایگاه آن را در حیات دنیایی بشناسد. دیگری سرّ رزق در عالم است. امیر‌المؤمنین علی(ع) می‌فرمایند: اگر كسی این مسئله را بفهمد، از همة مشكلاتش رها می‌شود. البته به شرطی كه از این موضوع سوء‌استفاده نكند و تنبلی كند. كسی كه بفهمد رزقش را خدا تكفّل كرده است، زندگی‌اش یك پارچه عبودیت و تلاش و نشاط می‌شود، نه تنها یك گوشه نمی‌نشیند كه خداوند خودش رزق را برساند، بلكه تلاش‌هایش در افقی فوق زندگی دنیایی انجام می‌شود. مگر تو آمده‌ای در این دنیا رزق بخوری كه در عین تأمین رزق یك گوشه نشسته‌ای و انتظار داری خودش رزقت را برساند، فراموش كرده‌ای آمده‌ای تا عبودیت انسانی داشته باشی و در راه تحقّق عبودیت باید همچون انبیاء و اولیای الهی عمل كرد، با سوء‌استفاده از این سخن، عملاً اگر كسی گوشه‌نشینی كند، از آدمیّت گوشه‌گیری كرده است.

استغفار، عامل ریزش رزق

حضرت‌‌ امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند: «قَدْ جَعَلَ اللهُ سُبْحانَهُ ‌الْاِسْتِغْفارَ سَبَباً لِدُرُورِ الرِّزْقِ وَ رَحْمَةِ الْخَلْقِ»(38) یعنی؛ خداوند استغفار را سبب پیوسته داشتن رزق بر رزق‌خواران و موجب رحمت بر آفریدگان قرار داده است.
حضرت در این فراز از خطبه می‌خواهند این نكته را متذكّر شوند كه یكی از عوامل تنگ‌شدن رزق‌، گرایش‌های منفی انسان‌ و افتادن در دام گناهان است. ما در پیروی از تمدّن غرب، بدون فرار از گناه و با غفلت از استغفار، به دنبال رفاه و زرق‌ و برق دنیا رفتیم، در نتیجه رزقمان تنگ شد، و به خوبی مشخص است، ریشة تنگی رزق در زمان معاصر، برگشت از خدا و رجوع به دنیا است. ابزاری بعد از ابزاری ساختیم كه با تسلط بیشتر بر طبیعت، رزق خود را وسیع كنیم، ولی همین ابزارها به خاطر غفلت از رزّاق و امیدواری به ابزارها، چنان رزق را تنگ كرد كه می‌بینیم امروز انسان‌ها با این‌همه تلاش، بیشتر از دیروز گرفتار رزق خود هستند، در حالی‌كه در تكنولوژی و ساختن ابزارها برای زندگی بهتر، بیشتر از قبل پیشرفت كرده‌اند. به گفته یكی از دانشمندان در نقد ابزارهای تكنولوژی «ماشین حساب برای راحت حساب كردن، اجاق گاز برای راحت غذا پختن، بخاری برای راحت گرم شدن و ......، این‌ها همه ثابت می‌كند ما ناراحتیم و به دنبال راحتی هستیم كه هنوز نیافته‌ایم».
مردم عادی آمریكا گفته بودند: 18 ساعت كار می‌كنیم تا دو وعده غذا بخوریم. امیرالمؤمنین(ع) در این فراز می‌فرمایند: رزقتان را با دوری از گناهان و استغفار از آن‌ها برگردانید، ای بشریت! اگر رزقی از دستتان رفته است، به اعمال معصیت‌آلودتان نگاه كنید و علت را در آن اعمال بجویید.