ره توشه راهیان نور (ویژه ماه مبارک رمضان)

دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیّه قم‏

ب. محبت

«محبت» اکسیری دگرگون کننده است. محبت مس وجود را طلا می کند، بخیلان را بخشنده می سازد، ترسوها را شجاع می کند و خستگان را نشاط می بخشد. دست بسته را به کرم می گشاید، پای خسته را توان «رفتن» می بخشد و چشم خواب گرفته را از شب تا سحر بیدار نگه می دارد. به قول اهل معرفت؛ محبّت «اکسیر اعظم» است و البته اسلام هم «مکتب حبّ» و آیین عشق ورزی است. اگر معرفت پایه محبت باشد، محبوب برتر، محرم راز و انیس دل می شود و کسی عاشق خدا می شود که خدا را بشناسد؛ خوبیها، احسان ها، نوازش ها، بزرگواری ها و نعمتهایش را بشناسد، وگرنه از جان بی معرفت، چه انتظاری برای «عشق خدا» داشتن و محبوب برین را برگزیدن؟ امام باقر علیه السلام در روایتی فرمودند:
«الدّین هو الحُبُّ و الحُبُّ هو الدّین»؛
«دین محبت و دوستی است و محبّت و دوستی، دین است».(429)
محبّت، از واژگان بدیهی و بی نیاز از تعریف است، ولی در توصیف آن می توان گفت: در حقیقت حالتی است که در دل یک موجودی ذی شعور، نسبت به چیزی که با وجود او ملایمتی و با تمایلات و خواسته های او تناسبی داشته باشد، پدید می آید.(430) لذا محبّت تنها جایی به وجود می آید که شعور و ادراک باشد و انسان تا چیزی را نشناسد، نمی تواند به آن دلبسته باشد، لذا امام صادق علیه السلام فرمود: «الحُبُّ فرعُ المعرفة»(431) ریشه محبّت را باید در معرفت جست و موضع محبت و جایگاه آن نیز دل آدمی است. باید هوشیار بود که این عضو فاخر یعنی دل که جایگاه محبت است، به چه چیز تعلق گرفته است. رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: «و المرءُ مع من أحبّ...»(432) که در این روایات با عنوان «المرءُ مع من احبَّ، انت مع من احببت» آمده است.(433) بالاترین و والاترین محبت، محبت اهل ایمان به خداست. «و الّذین آمنوا اشدُّ حُبّاً للّه»(434) یکی از اهداف بزرگ انبیاء و ائمه علیهم السّلام این بود که «نگاه» آدم ها به خدا و جهان و خودشان تغییر پیدا کند. آری بذری که در شوره زار نشانده شود، هدر می رود. شربتی که در جام آلوده ریخته شود، تباه می شود. «دل» نیز یک مزرعه است؛ برای کاشتن «نهال فضیلت» و افشاندن بذر معنویت، جان نیز ظرفی است که می توان «شراب معرفت» در آن ریخت. آنچه علمای اخلاق و اساتید سلوک به عنوان تخلیه و تحلیه از آن یاد می کنند، اشاره به همین پیرایش دل و جان از رذایل و سپس آرایش آن به فضایل است. مریدی از استاد و شیخ خود پرسید: آیا استغفار کنم، یا خدا را تسبیح بگویم؟ گفت: لباسی که چرکین است، احتیاجش به صابون بیشتر از عطر و گلاب و بوی خوش است! روح و نفس را اوّل باید از «موانع معرفت» و صفات ناپسند پیراسته و پاک ساخت تا لیاقت آن را یابد که به فضیلت ها آراسته گردد.
آئینه شو، جمال پری طلعتان طلب - جاروب کن خانه و سپس میهمان طلب
پس «محبّت»، فرزندِ «معرفت» و شناخت است و محبت بدون معرفت، در تاریکی راه رفتن است و عشق و محبت بدون اطاعت فقط ادّعا است. بندگان شایسته خدا کسانی اند که عشق او را بر همه ترجیح می دهند. امام سجاد علیه السلام می فرمایند: «الهی من ذاالّذی ذاق حلاوة محبَّتک فرام منک بدلاً؟»(435)؛
خدایا کیست که شهد شیرین محبت تو را چشید و غیر تو را به دوستی گرفت؟
محبت الهی دارای شعبه هایی است که از آن جمله این موارد را می توان برشمرد:
1. محبّت به رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم و اهل بیت علیهم السّلام: محبّت رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم پس از محبت خدا مطرح شده و حتّی ملاک دوستی با خدا را اطاعت آن حضرت دانسته اند و محبت به اهل بیت نیز از جایگاه ممتازی برخوردار است. آیه مودّت(436) گویای این امر است و در روایات فراوان است که وقتی آیه «قل لا اسئلُکم علیه اجراً الّا المودّة فی القُربی» نازل شد، اصحاب گفتند: یا رسول اللّه! خویشاوندان شما که مودت آنان بر ما واجب است، چه کسانی هستند؟ آن حضرت فرمود: علی و فاطمه و دو فرزند آن دو. و این مطلب باز تکرار شد.(437)
2. محبّت به مردم و شفقت بر خلق در سلوک اجتماعی: مسیر تربیت نفس و رسیدن به کمال از میان مردم می گذرد. اینها نیز بخشی از سلوک معنوی است، به شرط این که دوستی با دیگران و مردمان دیگر برای خدا باشد. کسی که خدا را دوست دارد، باید بندگان خدا را نیز دوست داشته باشد. این که رسول اکرم فرمود: «التَّوَدُّد الی النّاس نصفُ العقل»؛(438) «دوستی با مردم نیمی از عقل است»، قابل دقت است.

ج. طاعت و عبودیّت

محبّت بدون معرفت، همچون در تاریکی راه رفتن است و عشق بی اطاعت و عبودیّت فقط یک ادّعای پوچ است. اطاعت خدا و بنده خدا شدن، انسان را از بند همه بندگی ها و از بندگی همه بندها می رهاند. خدا پرستی، آزادی بخش است و عبودیت او عین آزادگی است. به قول خواجه عبداللّه انصاری: «دل به خلق مبند که خسته گردی، دل به خدا ببند که رسته گردی!...» تمام حرف همین است، در محبت و عشق، وابستگی به خدا و اطاعت او، وارستگی می آورد و انسان را آزاد می کند.
آنچه کارساز است، عبودیت و اطاعت است نه عبادت تنها؛ زیرا شیطان هم خدا را عبادت کرد، امّا در برابر خداوند و فرمان الهی عصیان نمود، آن هم با پشتوانه شش هزار سال عبادت. آن جا که اطاعت و عبودیت باشد حتماً عبادت هم هست و آن جامعه، جامعه اسلامی است، امّا هر جا عبادت و نماز و... بود بالضرورة آن جامعه اسلامی نیست و در این باره شواهد تاریخی فراوانی داریم. باری تنها محبت و عشق حقیقی به اطاعت منتهی می شود. این حدیث بسیار آموزنده است که:
«اوحی اللّه تعالی الی داود علیه السلام: یا داود! من أحبّ صدَّق قوله، و من رضی بحبیب رضی فعله، و من وثق بحبیب اعتمد علیه، من اشتاق الی حبیب جدّ فی السیر الیه، یا داود! ذکری للذکرین و جنّتی للمُطیعین و حُبّی للمشتاقین و انا خاصة للمُحبین»؛(439)
ای داود هر کس دوستدار کسی باشد، گفتار او را تصدیق می کند و حقیقتاً چنین است که اگر محبت نباشد تصدیق نمی کند و انکار می کند و از اطاعت سرباز می زند. پس محبت زمینه اطاعت است.
و نتیجه اطاعت نیز همان چیزی است که قرآن فرموده:
«و من یُطع اللّه و الرسول فاُولئک مع الّذین انعم اللّه علیهم من النبیّین و الصِّدِّیقین و الشُّهداء و الصّالحین و حَسُنَ اولئک رفیقاً».(440)
بندگی کن تا که سلطانت کنند - تن رها کن تا همه جانت کنند
خوی حیوانی سزاوار تو نیست - ترک این خو کن که انسانت کنند
همچو سلمان در مسلمانی بکوش - ای مسلمان تا که سلمانت کنند
از امام صادق علیه السلام پرسیده شد چرا در بین اصحاب ائمه سلمان مقام و منزلت خاص دارد؟ حضرت فرمود: یک علّت آن این است که «ایثاره هوی امیرالمؤمنین علی هوی نفسه»(441) هوای نفس خودش را کنار گذاشت و با پیروی از ولایت امیرالمؤمنین بنده خاشع خدا شد.

اخلاق و معنویت؛ فلسفه رسالت پیامبر اعظم صلی اللّه علیه و آله و سلم

به یقین از محوری ترین اهداف بعثت و رسالت پیامبر اعظم صلی اللّه علیه و آله و سلم اخلاق و معنویت است. این نکته ای است که آیات و روایات فراوانی به آن اشاره دارد و سرّ آن نیز روشن است؛ زیرا بدون اخلاق و معنویت دینی، نه دین برای مردم مفهومی دارد و نه دنیای آنها سامان می یابد؛ همان گونه که گفته اند:
اقوام روزگار به اخلاق زنده اند - قومی که گشت فاقد اخلاق، مردنی است!
سراغ قرآن می رویم و این حقیقت را از زبان قرآن می شنویم که اخلاق و معنویت و پرورش و تزکیه نفوس از رئوس برنامه های بعثت بوده است.
1. «هو الّذی بعث فی الاُمیّین رسولاً منهم یتلوا علیهم آیاته و یُزکّیهم و یُعلّمهم الکتاب و الحکمة و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین»(442)؛
پروردگارتان کسی است که در میان جمعیت درس نخوانده رسولی از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آنها می خواند و آنها را تزکیه می کند و به آنها کتاب و حکمت می آموزد، هر چند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند.
2. «ربّنا وابْعث فیهم رسولاً منهم یتلوا علیهم آیاتک و یُعلّمُهم الکتاب و الحکمة و یزکّیهم اِنّک أنت العزیز الحکیم»(443)؛
پروردگارا در میان آنها پیامبری از خودشان برانگیز، تا آیات تو را بر آنان بخواند و آنها را کتاب و حکمت بیاموزد و پاکیزه کند زیرا تو توانا و حکیمی (و بر این کار، قادری).
امام علی علیه السلام در خطبه قاصعه وقتی از دوران کودکی خود که تحت تربیت پیامبر بودند یاد می کند، از این تعبیر استفاده می فرماید: «یرفع لی فی کلّ یوم من اخلاقه عَلَماً و یأمُرُنی بالاقتداء به»(444) پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم در هر روز یک پرچم از اخلاق خود را برای من برمی افراشت و مرا فرمان می داد تا از این اخلاق الگو بگیرم. یعنی هر روز پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم یک درس اخلاق را به علی علیه السلام آموزش می دادند و اکنون ما چقدر از این تعبیر و میدان های اخلاق شناخت داریم؟ و چقدر برای قرار گرفتن در این میدان های اخلاقی و معنوی کوشش می نماییم.