ره توشه راهیان نور (ویژه ماه مبارک رمضان)

نویسنده : دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیّه قم

معنویت فردی و اجتماعی

معنویت فردی همان اصلاح درون است ولی باید توجه داشت که معنویت فراگیر فقط به اصلاح درون محدود نمی شود. دین علاوه بر اصلاح درون و ایجاد یک معنویت شایسته شخصیت انسانی، به بیرون و اصلاح ساختار اجتماع انسانی نیز توجه دارد. لذا هنگامی که رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم سران کشورها را به اسلام دعوت می کرد، در نامه هایشان این آیه را می نوشت:
«قل یا اهل الکتاب تعالوا الی کلمة سواء بیننا و بینکم اَلّا نعبد اِلّا اللّه و لا نُشرِک به شیئاً و لا یتّخذ بعضُنا بعضاً ارباباً من دون اللّه»(408)
بگو ای اهل کتاب! بیایید به سوی سخنی که میان ما و شما یکسان است، که به جز خداوند یگانه را نپرستیم و چیزی را همتای او قرار ندهیم و بعضی از ما بعضی دیگر را - غیر از خدای یگانه - به خدایی نپذیرد.
در این آیه نکات بسیاری نهفته است که فقط به سه نکته آن اشاره می شود:
1. توحید نظری؛ «کلمة سواء بیننا و بینکم»؛ 2. توحید عملی فردی؛ «الّا نعبُدَ الّا اللّه و لا نُشرک به شیئاً»؛ 3. توحید عملی اجتماعی «لا یتّخذ بعضُنا بعضاً ارباباً من دون اللّه» دعوت رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم منحصر به جنبه های درونی و معنویت باطنی نیست، بلکه علاوه بر آن جنبه های اجتماعی نیز مورد توجه است. از این جهت دستورات و تعالیم پویای دین، علاوه بر معنویت فردی به معنویت اجتماعی هم توجه می نماید و بلکه باید گفت: معنویت فردی و اجتماعی جدایی ناپذیرند و دین، مجموعه ای است از رابطه انسان با خدا و خویشتن و با جامعه و اجتماع. در دستورهای دینی مربوط به دعا و نیایش (رابطه انسان با خدا است) تأکید بسیار شده است که برای دیگران (پدران، مادران، فرزندان، خواهران، برادران، دوستان، مرزداران و نیروهای مسلح و...) دعا و استغفار کنید، حتی آنان را در دعا کردن بر خودتان مقدم بدارید. یکی از اسبابی که ممکن است دعا را به اجابت برساند این است که پیش از دعا کردن برای خود، برای چهل نفر دعا کنید.(409) بانوی بزرگوار اسلام حضرت زهرا علیها السّلام همواره برای دیگران دعا می کردند نه برای خود، و چون از ایشان می پرسیدند که چرا چنین می کنید؟ می فرمودند: «الجار ثمّ الدّارُ»: اوّل همسایه بعد اهل خانه.(410) عالم بزرگ و محدّث سترگ، شیخ صدوق در کتاب «من لا یحضره الفقیه» از پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم نقل کرده است که آن حضرت فرموده:
«من صلّی بقوم، فاختصّ نفسه بالدُّعاء دونهم، فقد خانهم»؛(411)
کسی که با گروهی نماز بخواند و فقط خود را دعا کند نه آنها را، به آنان خیانت کرده است.
دعا که رابطه فردی آدمی است با خدا، همه اجتماع را به هم پیوند می دهد و روحی واحد در پیکره اجتماع می دمد. اصولاً در روایات و احادیث به ویژه ادعیه معصومین علیهم السّلام معنویت فردی و اجتماعی - که ساحت دعاها، ساحت مناجات با خدا و راز دل گویی با خداوند حق تعالی است - یادآوری شده است. دعاهایی که به همه افراد تعلیم داده می شود، بر این اساس است که علاوه بر مسائل فردی در مقام خلوت با خدای خویش چنین بیندیشد که یاد همه انسان ها و نگران وضع آنان باشند حتی مردگانشان:
«اللّهم أدخل علی اهل القبور السّرور! اللّهم أغن کلّ فقیر...»

معنویت بدون دین

آیا معنویت منهای دین قابل پذیرش است؟! متأسفانه یکی از اموری که امروزه ترویج می شود مکاتب شبه عرفانی و معنویت های کاذبی است که شریعت محور و دیندارانه نیست. مکاتب عرفانی گوناگونی در سراسر جهان، به نوعی معرفت درونی و شهودی تأکید می ورزند، ولی باید توجه داشت که بدون «دین» و بدون برنامه عملی که از سوی خداوند و به واسطه وحی الهی به انسان برسد، رسیدن به حقیقت معنویت غیر ممکن می نماید. اگر بپذیریم که انسان را خدایی حکیم و آگاه آفریده که از همه اسرار وجودش آگاه است، باید اذعان نمود شریعت الهی بهترین راه شکوفاسازی استعدادهای نهفته در وجود آدمی است و تنها با عمل به شریعت می توان به عرفان راستین رسید. شریعت و دین به همه پیامبران رسیده است:
«شرع لکم من الدّین ما وصّی به نوحاً و الّذی اوحینا الیک و ما وصّینا به ابراهیم و موسی و عیسی...»(412)
آنچه برای شما تشریع کرد به پیامبرانی چون نوح، ابراهیم، موسی و عیسی نیز سفارش کردیم.
علّامه سید حیدر آملی رحمه اللّه از بزرگان علمای شیعه، شریعت و حقیقت عرفان را به پوست بادام و روغن بادام تشبیه کرده که اگر پوست نباشد مغز فاسد می شود(413) لذا اهل معرفت گفته اند: بدون دین نمی توان به حقیقت رسید، زیرا آن جا که دین و آنچه خدا دستور داده، انجام نشود، به جای رسیدن به ملکوت اعلی به ملکوت سفلی می رسند و به جای مکاشفات رحمانی، اوهام شیطانی به درون انسان هجوم می آورد و در توهم سیر عرفانی به دام پندارهای شیطانی فریفته می شود. در عرفان، ملکوت را دو قسم می کنند: «ملکوت علیا» و «ملکوت سفلی».
ممکن است تجردی که برای انسان حاصل می شود از طرق نادرست باشد که این امر در تضاد با دین و طریق شرعی قرار می گیرد و نام آن «ریاضات غیر شرعیه» است. چنین شخصی به ملکوت سفلی رسیده است. همان گونه که خدا صالحان را هدایت می کند و تحت ولایت و تدبیر خود به سوی ملکوت رهنمون می سازد، شیطان هم برای پیروان خود تدبیر می کند و آنها را به اسفل سافلین که غیر از جهان مادی است و باطن ملکوت سفلی است هدایت می کند. پس یکی از کارکردهای دین در سیر باطنی انسان، گرفتار نشدن به ولایت شیطانی است.
باری همه عرفان های معاصر به ویژه هندوئیسم و بودیسم به نحوی به انکار خدا می رسند. به عنوان مثال، در عرفان «بودیسم» اساساً اعتقاد به خدا وجود ندارد. محور بودیسم، مردم عرفانی است. مسیر این عرفان از جهل آغاز و به رنج ختم می شود. به اعتقاد آنها عارف کسی است که با تمرکز (مِدیتیشِن) و رعایت هشت راه رهایی، حقیقت پوچ آن را کشف کند و به «نیروانا» یا فرا شناخت برسد و خلأ و پوچی را دریابد. در هندوئیسم نیز نظریه «آتمن برهمن» فاصله و تمایز را میان انسان و خدا نفی می کند. عرفان های معاصر به ویژه عرفان پست مدرن نیز مدعی است که بدون اعتقاد به خدا و شریعت می توان در درون خود به کاوش نشست و به نشاط و آرامش معنوی رسید.(414) سخن صحیح همان است که در ابتدا گفته شد. اگر خدا آدمی را آفرید، این خدای حکیم و علیم شریعت و دین را به انسان داده و دین هم در همه ابعاد زندگی دستور العمل دارد نمی شود با وانهادن دین و شریعت به حقیقت رسید. نهایت این عرفان ها رسیدن به آرامش ظاهری است. امّا مگر حقیقت و هدف عالم فقط آرامش است؟!
از آنچه گذشت می توان به طور قاطع نتیجه گرفت معنویت بدون دین ممکن نیست. از این رو استاد مطهری به صراحت می گوید: «معنویت بدون ایمان به خدا بدون ایمان به مبدأ و معاد و بدون ایمان به معنویت انسان و این که در او پرتوی غیر مادی حاکم و مؤثر است، اساساً امکان پذیر نیست. حتی آن معنویتی که امروزه مورد قبول اغلب مکاتب است و از آن به «اومانیسم» تعبیر می کنند، بدون پیدا شدن آن عمق و ژرفایی که ادیان به ویژه اسلام پیشنهاد می کنند محال است».(415) اخیراً به عرفان توجه پیدا کرده اند از باب این که آن را فرهنگ انسان گرا می دانند. نمی دانند که اساس عرفان، خدا آگاهی و تسلیم به خدا است. می خواهند عرفان را از خدا جدا کنند و عرفان هم باشد. خیلی عجیب است!... عرفان منهای خدا و مذهب! این خیلی عجیب است! آینده بشریت چاره ای ندارد جز تسلیم ایمان؛ یعنی خدا آگاهی مقرون به تسلیم و خضوع. بحران های حل ناشدنی و مشکلات امروز بشر، بحران هایی است معنوی و اخلاقی. ریشه اش در کجاست؟ «فقدان ایمان».(416)

بررسی تطبیقی معنویت اسلام و مکاتب دیگر

جوهره معنویت اسلامی، عبودیت و بندگی خداست و تقرب به خدا زمینه را برای خدمت به همنوع و ایثار، فداکاری و نهراسیدن از مرگ، آماده می کند و مرگ اوّل لقا و خوشی یک مؤمن واقعی است. عرفان های درویشی، خانقاه بازی، صوفی گری، شارب گذاشتن، مو نزدن، ترک زناشوئی، گیاهخواری و... در معنویت اسلام نیست. معنویت اسلامی با معنویت هایی که فرصت طلبان، سوداگران عرصه فرهنگ از چین، هند، آمریکای لاتین و آفریقا وارد می کنند، فاصله بسیار دارد. معنویت ناب را باید از سرچشمه زلال قرآن و عترت گرفت و بر دشت دل های شیفتگان معنویت و عشق به جریان انداخت. آری باید از سرچشمه سیراب شد نه از کوزه شکسته ها. نوع خاصی از عرفان و معنویت در جامعه ما به شکل کتاب های تله پاتی، هیپنوتیزم، یوگا، طالع بینی، کف بینی، عرفان سرخ پوستی یا فرقه نیروانی، عرفان های هندویی و بودایی و به اصطلاح همان عرفان های تناسخی ترویج می شوند. بعضی از اینها به شدت ضد زندگی اند و حتی خودکشی های دسته جمعی را تشویق می کنند. بعضی هم فرقه های سیاسی هستند و تنها در آمریکا در دهه هشتاد تا امروز تعداد آنها از 300 تا 2000 فرقه رسیده است. اغلب این فرقه ها یا اصلاً دینی نیستند و اسم آئین خودشان را «فرادین» گذاشته اند یا تلفیقی از چند «پاره سنت» و جنبه هایی از اسلام، مسیحیت، آیین یهود، هندوئیسم، سیکیسم و بودیسم هستند. برخی از آنها فرقه های مافیایی هستند که برای بهره برداری سیاسی و جنسی و فروش کودکان و دختران و پسران تشکیل می شوند. اینها عرفان های آلوده و نامقدس هستند. اصولاً هدف معنویت دینی برای رسیدن انسان به خدا و اطاعت از دستورات الهی بوده است. عارف از آن نظر موحد است که تنها خدا را می خواهد.(417) اما امروزه معنویت در دوران معاصر، ابزاری برای شفابخشی، جادو، پول درآوردن و آرامش تبدیل شده است و حال که اینها را با بعضی داروها نیز می توان به دست آورد. مؤسسه «شالم» عرفان یهودی را ترویج می کند، این مؤسسه دارای تشکیلاتی وسیع است. بعضی از آنها مثل «اوش وسای بابا» هستند که اعضای خودشان را مثل فدائیان اسماعیلی تربیت می کنند و از خانواده هایشان جدا می کنند و به خانه های تیمی می برند و از آنها اطاعت مطلق و بی چون و چرا را می خواهند، حتی با آنها ارتباط جنسی نامشروع داشته یا آنها را به مواد افیونی معتاد می کنند تا کاملاً تابع آنها باشند. از برخی اعضا پول می گیرند یا از آنها می خواهند کل اموالشان را به رؤسای فرقه منتقل نمایند. اسناد و اعترافات و خاطرات حیرت آوری از کسانی که از آنها بریده و جدا شده اند منتشر شده است. در این جا فقط به بعضی از افکار نهایی این گروهها و فرقه ها اشاره می کنیم:
1. ترویج اندیشه های پلورالیستی (تکثرگرایی و همه حقّی)؛ 2. ترویج اندیشه فردگرایانه (درون گرایی)؛ 3. ترویج اندیشه های لیبرالیستی(418) (آزاد اندیشی مطلق)؛ 4. اندیشه های آنارشیستی(419) (تحولات افراطی و هرج و مرج طلبانه)؛ 5. ترویج اندیشه های فمنیستی(420) (زن سالاری)؛ 6. دعوت به پیش گوئی و جادوگری؛(421) 7. تعریف های غیر منطقی از عشق؛(422) 8. ترویج موسیقی و مستی و میخوارگی؛(423) 9. تقدیس و پرورش اندیشه خودکشی؛ 10. بی هویتی؛ 11. بیان مسائل غیر اخلاقی.(424)
در ادامه چند ویژگی عمده معنویت دینی را باید مورد توجه قرار داد: 1. در معنویت دینی، انسان ربانی می شود نه ربّ؛ بر خلاف معنویت های دیگر؛ 2. در عموم عرفان ها فنا مطرح است در حالی که در معنویت اسلامی چنین نیست و وحدت هم وحدت مرآتی است نه وحدت سرابی؛ 3. در معنویت اسلامی رابطه خدا با خلق رابطه تابشی است نه زایشی، بر خلاف عرفان های دیگر به ویژه مسیحی که در آن مسیح پسر خدا است، رابطه تولیدی و زایشی است و حال آن که قرآن فریاد می زند: «قل هو اللّه احد، اللّه الصّمد، لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفواً احد»؛ 4. راه کمال انسانی و لقاء اللّه عمل به شریعت و تکالیف الهی است، چون بنده خدا باید به تکالیف خود عمل نماید: «قل ان کنتم تُحبّون اللّه فاتّبعونی یُحببکم اللّه»(425)؛ بگو اگر خدا را دوست می دارید، از من پیروی کنید تا خدا (نیز) شما را دوست بدارد. و نتیجه عمل به شریعت هم تقویت ایمان است.