ره توشه راهیان نور (ویژه ماه مبارک رمضان)

نویسنده : دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیّه قم

مقدمه

ماه رمضان ماه تأسیس و تقویت بنیه معنوی یک مسلمان است. معنویت و اخلاق از موضوعات بسیار مهم در پژوهش های دینی به شمار می رود. علی الخصوص که یکی از مهم ترین راه های حفظ جوانان در مقابل تهاجم فرهنگی غرب که به صورت فیلم ها و برنامه های ناهنجار اخلاقی صورت می گیرد، رشد معنویت دینی است. در حقیقت معنویت دینی عامل کنترل و تعدیل هواهای نفسانی و آلودگی ها است و می تواند جان عطشناک انسان های دردمند را سیراب و دل های شیفتگان عشق و عرفان را صفای حقیقی داده و زندگی آشفته و ذهن مضطرب بشر را آرامش بخشد.

تعریف و مفهوم معنویت دینی

مراد از معنویت چیست؟ معنویت دینی یعنی ارزش های متعالی و اخلاقی که همه ادیان به آن توجّه کرده اند. البته جلوه کامل معنویت در دین مقدس اسلام مطرح شده است و براساس آن ارزش های متعالی، توجه به خدا و قیامت و معاد است. شهید مطهری به این نکته به درستی توجه کرده که در این جا عبارت ایشان را نقل می کنیم: «مسئله معنویات در زندگی بشر مسئله مهمی است و این سؤال مطرح است که آیا ایمان به امور معنوی منحصراً به ایمان به خدا وابسته است؟ یعنی ایمان به خدا سرسلسله ایمان به معنویات است؟ یا این که مانعی ندارد که ایمان به خدا در کار نباشد و در عین حال یک سلسله ارزش های معنوی بر زندگی بشر حکمفرما باشد؟(396)» باری بدون اعتقاد به خدا و معاد نمی شود به ارزش های معنوی و متعالی معتقد بود، آن مکتبی که می گوید:
ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند - تا تو نانی به کف آری به غفلت نخوری
یا می فرماید:
«الم تروا أنّ اللّه سخّر لکم ما فی السّموات و ما فی الارض»(397)
آیا ندیدید خداوند آنچه را در آسمانها و زمین است مسخر شما کرده است.
و آیات فراوان دیگر.(398) در متن خلقت، هر چیزی برای هدفی آفریده شده است و چنین مکتبی می تواند انسان را مسؤول بداند. امّا مکتبی که همه چیز را عاری از هدف و غایت می داند چگونه برای بشر تکلیف و مسؤولیت خلق می کند و چگونه از او می خواهد به خاطر این مسؤولیت ها و ارزش ها و معنویت ها، فداکاری کند؟ از این رو می توان گفت: معنویت دینی یعنی معنویت و ارزش های متعالی که دین توصیه می کند و به آن تأکید می ورزد که در رأس همه آن ارزش ها توجه به مبدأ و معاد است.

نیاز انسان به معنویت

هیچ جامعه ای نیست که مسأله معنویت در آن مطرح نباشد و اصولاً جامعه بشری بدون معنویت قابل بقا نیست.(399) حتّی مکتب ها و پیروان مکاتب مادی اعتراف می کنند که جامعه، به نوعی از معنویت نیازمند است. امّا درونمایه معنویتی که آنها بدان معتقدند، انکار خدا و الحاد و انکار قیامت و معاد است ولی معنویتی که دین منادی آن است می گوید: از راه بندگی است که انسان آزاد می شود و اگر آدمی بنده حقیقی شد - که این حقیقت جزو فطرت اوست و پدید آورنده اوست و انسان به او عشق ذاتی دارد - این امر هیچ محدودیتی به دنبال ندارد؛ زیرا وابستگی به یک امر محدود است که آدمی را محدود و کوچک می کند. وابستگی به نامحدود، عین وارستگی و عدم محدودیت است. به قول حافظ:
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود - زهر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد است
مگر تعلقِ خاطر به ماه رخساری - که خاطر از همه عالم به مهر او شاد است
اگر انسان همیشه دنبال مادیات برود و برای معنویات وقتی نگذارد، همیشه روح و روان او ناراحت است. «نِهرو»(400) مردی است که از سنین جوانی لامذهب بوده است. در اواخر عمر تغییر حالی در او پیدا شده بود. خودش می گوید من، هم در روح خودم و هم در جهان یک خلأ را احساس می کنم که هیچ چیز نمی تواند آن را پر کند مگر معنویت و این اضطرابی که در جهان پیدا شده است، علتش این است که نیروهای معنوی جهان تضعیف شده اند. این بی تعادلی در جهان از همین است(401) و این آیه شریفه بسیار گویا است که خدای متعال می فرماید: «الم أعهد الیکم یا بنی آدم أن لا تعبدوا الشیطان انّه لکم عدوّ مبین و انِ اعبدونی هذا صراط مستقیم، و لقد أضلّ منکم جبِلّاً کثیراً أفلم تکونوا تعقلون»؛(402) سخن از یک عهد و پیمان است: ای بنی آدم، ای فرزندان آدم (صحبت یک نفر و دو نفر، یک ملّت و دو ملت نیست) آیا من با شما پیمان نبستم؟ من و شما قبلاً با یکدیگر قرار داد و پیمان بستیم که شیطان را پرستش نکنید و مرا پرستش کنید. آن راه راست که شما را به سعادت برساند، این است. اصولاً از نظر قرآن و دین، معنویت پایه تکامل است.