ره توشه راهیان نور (ویژه ماه مبارک رمضان)

نویسنده : دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیّه قم

مقام معظم رهبری(مدظله العالی)

ملت ایران، امت اسلامی و همه بشریت امروز بیش از هر زمان دیگر به درس های پیامبر اعظم صلی اللّه علیه و آله و سلم یعنی درس «اخلاق، رحمت و کرامت، علم آموزی، وحدت و عزّت، جهاد و مقاومت» نیازمند است.
اخلاق نیکو از جمله درس های بزرگ پیامبر اعظم صلی اللّه علیه و آله و سلم است و همه باید در سال جدید، خود را مؤمن و تابع خلقیات آن وجود شریف بسازیم. جامعه ای که دچار حسد، بدخواهی، حیله گری، حرص و بخل، کینه ورزی، و دیگر صفات اخلاقی ناپسند باشد حتی اگر به علم و تمدن ظاهری دست یابد از آرامش حقیقی و سعادت برخوردار نیست.
شما جوانید. حیف است که این دل های پاک و نورانی و روح های آماده، به چیزی غیر از یاد خدا و محبت پروردگار آلوده شود.

مقدمه

بازخوانی مفاهیم اخلاقی و یافتن شیوه های نیل به آن و حل معضلات اخلاقی، نیاز فرا زمانی بشر است که البته نسل کنونی بشر در این مقطع از تاریخ حیات خود بدان محتاج تر به نظر می رسد. در این میان کاوش نظری و عملی در حوزه مفاهیم اخلاق اسلامی و القا و انتقال آن به لایه های گوناگون جامعه دینی، ضرورتی دو چندان است آسیب هایی چون: نفوذ مفاهیم اخلاق سکولار، شیوع نسبی اخلاق های غربی و وارداتی، تزلزل برخی از ارزش ها و بنیان های اخلاقی جامعه بر اثر نفوذ و هجمه فرهنگی، عدم تبیین علمی و نظام گونه اندیشه فرهنگ اسلامی - که به کندی سرعت در پاسخ دهی به پرسش های امروزین اخلاق منجر شده - و نیز ضعف در ارایه و تبلیغ الگوهای اخلاقی موجود، آسیب هایی است که می تواند، جامعه دینی ما را با تهدید مواجه نماید.
یکی از راه های میانبر و بسیار اثرگذار، در حل نسبی و فوری بعضی از این مشکلات حوزه اخلاق، تمرکز مبلغان دینی در ایام خاص - خصوصاً ماه مبارک رمضان - در بررسی و ارائه و عرضه این معارف عمیق اسلامی است. رسانه منبر با توجه به جایگاهش، این توانمندی را داراست که به ترمیم بخش مهمی از این آسیب ها بپردازد. شناخت و پیگیری این موقعیت توسط دفتر تبلیغات اسلامی و اجرایی نمودن آن از طریق اختصاص کتاب ره توشه ماه مبارک رمضان امسال به حوزه اخلاق و معنویت دینی، رویکردی مبارک بود.
این مجموعه متشکل از 18 مقاله و چند متن در خصوص مناسبت ها و احکام و براساس موضوع کلی اخلاق و معنویت ارایه گردیده است.
اما لازم است پیش از مطالعه مقالات، به برخی از نکات و ویژگی های این مجموعه اشاره شود.
1. اهتمام بر آن بوده که گزینش موضوعات متناسب نیازهای جامعه و نیز منبر باشد و همچنین تلاش گردیده که ضمن هماهنگ سازی محتوای و مقالات ادبیات متن با شرایط منبرهای عمومی، مباحثی برای مخاطبان خاص، همچون دانشگاهیان و جوانان، نیز عرضه گردد. این مهم توسط جمعی از اساتید دانشگاه و حوزه که با نیازهای جامعه و نیز ادبیات روز جامعه آشنا بوده اند، انجام پذیرفته است.
2. غلبه متن محوری براساس شرح متون قرآنی و روایی (مقالاتی همچون شرح نامه 31 نهج البلاغه، خطبه شعبانیه، دعای مکارم الاخلاق و تفسیر سوره لقمان) بوده است و نیز سعی شده است که به بهره علمی و مستندات مقالات زیاد شود و حجم استفاده از آیات و روایات عترت طاهره افزون تر باشد.
3. مباحث اخلاق در ساحت های مختلف مورد توجه قرار گرفته است، چنان که مقاله ای در اخلاق منتظران و مباحث مربوط به مهدویت، مقاله هایی براساس اخلاق و سیره پیامبر اعظم صلی اللّه علیه و آله و سلم، اخلاق امام علی علیه السلام، اخلاق امام حسن علیه السلام، شکل گرفته اند.
4. مقاله تجربه ها و توصیه های تبلیغ و مقاله سیره تبلیغی پیامبر اعظم صلی اللّه علیه و آله و سلم ویژه خود مبلغان محترم می باشد.
5. در تنظیم روضه ها، در بخش یادی از محنت های اهل بیت(علیهم السلام) نیز، به جای واگویی تاریخ، شیوه عملی روضه خوانی مورد توجه قرار گرفته است.
6. دو نمونه از سخنرانی های ویژه شب های قدر به طور جداگانه از نوار کاست پیاده و به همان صورت محاوره ای با اندکی تغییرات، آورده شده است.
7. به خاطر محدودیت صفحات، در بعضی از مقالات، ارائه الگو مدنظر بوده و تنها بخشی از اثر در این مجموعه چاپ شده و ادامه آنها به ذهن پویا و روح تحقیق گر مبلغان گرامی و یا به شماره های دیگری از ره توشه موکول گردیده است.
در این جا لازم است از استاد فرهیخته حوزه و دانشگاه، مدیر محترم پروژه حجة الاسلام و المسلمین دکتر رضا رمضانی گیلانی «زید عزه»، مجموعه محققان و نویسندگانی که در تدوین این کتاب همکاری داشته اند آقایان: امید پور حسرت، هادی کریمی آرمان، امیر آقاجانلو، سید محمود رحیمیان، غلامرضا شریفی، مرتضی جلیلی که در کلیه مراحل تألیف زحمت کشیده اند و نیز فاضل محترم جناب مستطاب آقای حمیدرضا ترابی، که مسئولیت متنی پروژه را عهده دار بودند، تشکر نماییم.
همچنین از همکاری و تلاش آقای داوود محمّدزاده که زحمت حروفچینی را بر عهده داشته اند و نیز ویراستاران محترم آقایان حسین حبیبی و میرمسیب و آقای علی اصغر سنگسری که مسئولیت صفحه آرایی کل کتاب را بر عهده داشته اند، تشکر و تقدیر نماییم و نیز از دیگر عزیزانی که ما را یاری کردند، آقایان سید ناصر میرمحمدیان، مجید دهقان، سید کامیاب هاشمی، حسین پورحسرت و امیری سپاسگذاری می شود. امید است که زحمات خالصانه و بی شائبه همگان، مورد قبول خدای متعال قرار گیرد و انشاء اللّه، همه از دعای خیر حضرت بقیة اللّه الاعظم، امام زمان (روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء) بهره مند گردیم.
در پایان از هر گونه کاستی و نارسایی در متن مقالات پیشاپیش عذر خواهی نموده و خواهشمند است که با انتقال نظرات، این مجموعه را قرین لطف و محبت خود قرار دهید.
امید است که عزیزان مبلغ در مظان استجابت دعا، خصوصاً در شب های قدر و حالات و مقاماتی که نصیب می شود، عزیزانی را که در این مجموعه مخلصانه خدمت کرده اند، از دعای خیر فراموش نفرمایند.
دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم
سازمان تبلیغات اسلامی

تجربه ها و توصیه ها درباره تبلیغ

رضا رمضانی گیلانی
آنچه در ذیل آورده شده، تجربیات بیش از 24 سال تبلیغ می باشد. البته بسیاری از روحانیون گرانقدر ممکن است تجربیات بیشتری را به دست آورده باشند که مجموعه این تجربیات می تواند برای همه و خصوصاً کسانی که در ابتدای مسیر تبلیغ دین می باشند سودمند باشد.
1. آن چه باید برای مبلغ مهم باشد، تفسیر و تبیین قرآن کریم و کلام عترت طاهره (مخصوصاً نهج البلاغه و صحیفه سجادیه) است؛ زیرا سعادت زندگی بشر، مرهون پیروی از آن دو است و جدایی از آنها شقاوت و بدبختی را به دنبال خواهد داشت. بنابراین باید سعی کرد که با آنها انس گرفت تا معلم انس دیگران گردید.
2. اخلاص مهم ترین اصل برای یک مبلّغ دینی است و آن گوهری است که خدای متعال به دوستداران خود عطا فرموده است. برترین رستگاری به واسطه اخلاص قابل دسترسی خواهد بود. از این رو هر چه اخلاص بیشتر باشد، پاداش دنیوی و اخروی بیشتری را به دنبال خواهد داشت.
3. تبلیغ دین از مهم ترین وظایف و تکالیفی است که بر عهده مبلغان گذاشته شده است. همواره باید همت کرد تا در ادای این تکلیف بزرگ الهی کوتاهی صورت نپذیرد و به بهترین صورت انجام شود.
4. مبلغ باید خوف و خشیت الهی داشته باشد؛ زیرا در صورتی که این ترس و خشیت الهی برای او حاصل نشده باشد، به مقام مبلّغ از دیدگاه قرآن نائل نشده است.
5. مبلغ باید مراقب باشد و بداند هر چه بر زبان می آورد، علاوه بر این که در پیشگاه قادر متعال مورد بررسی قرار خواهد گرفت، خلق خدا هم برای آن حساب ویژه باز می کنند. بنابراین باید سعی کند آن چه را که می گوید، خود، عامل آن باشد.
6. مبلغ باید حق بگوید؛ اگر چه تلخ و سنگین برای خود یا دیگران باشد؛ هر چند در بیان حق باید با سلیقه بود و به بهترین شیوه و در بهترین زمان آن را ارائه کرد.
7. مبلّغ باید با اصطلاحات روز تا حد عمومی آشنائی لازم را داشته باشد تا در تبیین و توضیح مباحث بیشترین توفیق را داشته باشد. مانند: اصطلاحات جامعه شناسی، روانشناسی، اقتصاد، سیاست و آنچه در حوزه دین پژوهی مطرح است.
8. از آیات و روایات استفاده فراوان صورت گیرد که هم مردم با آنها انس بگیرند و هم اثر وضعی و نورانیت آن بر دل ها بر جای بماند.
9. طبیعی است که یک مبلّغ هر چقدر هم توانا باشد، پاسخ همه سؤالات را نخواهد دانست. بنابراین باید درباره آنچه نمی داند، از پرسشگر طلب فرصت نماید تا پاسخ آن را با مطالعه و یا در ارتباط با مراکز مربوطه به دست آورد لذا به این دو اصل مهم توجّه داشته باشیم: آنچه را که نمی دانیم نگوئیم و نیز آنچه را که بر آن آگاه نیستیم نفی ننمائیم.
10. سخنران سعی کند پیش از شروع هر منبر مطالب را آماده و دسته بندی نماید. همچنین موضوع بحث را برای خود مشخص کرده و فیش برداری لازم را انجام دهد.
11. بر این باور باشیم که هنگام سخنرانی، یکی از مستمعین حضرت ولی عصر(عج) است؛ لذا باید مراقب آداب سخنوری و منبر باشیم در عین آن که مطالب باید از اتقان و استحکام لازم برخوردار باشد.
12. برای این که مطالب بر مستمعین اثر مطلوبی داشته باشد، باید مباحث برای خود گوینده کاملاً هضم شده باشد. در صورتی که مباحث از مسائل معنوی و قلبی باشد، باید آن را باور نمود تا تأثیرش را بر مستمعین بگذارد.
13. در صورتی که با جمعی از مبلّغین به سفر تبلیغی رفته اید، مناسب است مباحث خود را برای ارزیابی ارائه دهید که اگر اشکال و ایرادی وارد باشد، توسط دوستان مرتفع گردد.
14. در میهمانی هایی که گاهی حاضر می شویم، خیلی باید مراقب رفتار و حتّی نحوه خوردن و آشامیدن خود باشیم؛ زیرا این نشست و برخاست ها برای مردم درس و آموزش خواهد بود و مردم خیلی از مسائل را در این نوع جلسات می آموزند.
15. مردم به واسطه حسن ظنّی که به مبلغان دارند، به آنان علاقه مند می شوند و به سخنان آنها با تمام وجود گوش فرا می دهند. از این رو سعی کنیم این حسن ظن و احتمال صدقی را که به سخنان ما می دهند، بیشتر تقویت کنیم.
16. به قول یکی از اساتید؛ اثر تبلیغ، ابتدا باید در خودمان ظهور و بروز نماید در غیر این صورت ممکن است زمینه خسران را برای خود فراهم کرده باشیم. اگر ما از خدا و معاد و قرآن و پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و امامان معصوم(علیهم السلام) سخن می گوئیم، باید مفاد و محتوا و مضمون آن را در خود به باور بنشانیم.
17. برای دستیابی به آرامش تبلیغی باید انس خود را با قرآن و روایات بیشتر نمود.
18. با اصطلاحات سنگین و مغلق و غیر قابل دریافت و فهم با مردم سخن نگوئیم؛ بلکه سعی کنیم عموم مردم را در نظر بگیریم و مطالب را با مبانی محکم و ادبیات عامّه بیان کنیم. اگر استعداد مردم منطقه در نظر گرفته شود در این صورت تأثیر سخن دلنشین تر و ماندگار خواهد بود.
«کلّموا النّاس علی قدر عقولهم».
19. از دعاهای مأثوره بیشتر استفاده کنیم؛ زیرا خواندن دعا و معنای آن تأثیر عمیقی را بر جان ها می گذارد و روح را صیقل می دهد و تلطیف می نماید.
20. موعظه، پند و مباحث اخلاقی، زبان فطرت است و در جلسات خصوصاً در ماه مبارک رمضان در جای خود اثر و بازتاب وسیعی را بر جای خواهد گذاشت.
«واحی قلبک بالموعظة و امته بالزّهادة و...»(1)
در قرآن کریم به بحث موعظه توجّه ویژه ای شده است؛ به گونه ای که خدا در مقام موعظه کننده قرار می گیرد، می فرماید:
«قل انّما اعظکم بواحدة»(2)
و در جای دیگر می فرماید:
«یعظکم لعلّکم تذکّرون»
21. هیچ گاه بیان خوب و یا صدای خوب خود را عامل فخر فروشی بر دیگران قرار ندهیم؛ بلکه همواره این دو نعمت وسیله ای برای رسیدن به مقاصد عالیه قرار داده شود.
22. بزرگی ما را نصیحت می کرد و می فرمود: «وقتی به تبلیغ می روید، اگر نمی توانید دین را تقویت نمائید، لااقل آن را تضعیف نکنید». همواره باید از خدا توفیق طلب نمود تا در تقویت دینش همّت و تلاش کنیم.
23. همواره از بزرگان به بزرگی یاد شود تا برای دیگران درس باشد که از بزرگانشان به عظمت و بزرگی یاد کنند.
24. مردم را بیشتر با امام زمان(عج) و فرهنگ انتظار و فرج آشنا کنیم. برای راه اندازی این فرهنگ باید عهد و پیمان نسبت به مسؤولیت ها و اطاعت از امام علیه السلام، دغدغه ما باشد.
25. به نظر می رسد هر مبلّغی باید یک دوره علم تجوید - که حداکثر در 30 جلسه و بلکه کمتر می تواند آن را بگذراند - جزو برنامه های اصلی خود قرار دهد. هنگام تبلیغ گاهی امام جماعت می شود و گاهی باید در جلسات قرائت قرآن شرکت کند و به هیچ وجه صلاح نیست که این فن را ندانسته، به قرائت و تلاوت اقدام نماید. مهم ترین فایده علم قرائت و تجوید آن است که کلام الهی را آن گونه که شایسته است قرائت نماید. لازم به یادآوری است، به کارگیری بخشی از مسائل علم تجوید به فتوای فقهاء واجب و لازم شمرده شده است.
26. هیچ گاه به تعریف و تمجید دیگران دل نبندیم. اگر سخن حقّی گفته شده، سرزنش دیگران نباید هیچ تأثیری بگذارد؛ زیرا عزّت از جانب حق تعالی است و آدمی باید به آن عزّت ببالد چرا که ذلت الهی را هیچ کس نمی تواند از بین ببرد.
«الهی ان نصرتنی فمن ذالّذی یخذلنی و ان خذلتنی فمن ذالّذی ینصرنی»(3)
27. مبلّغی که با منطقه تبلیغی خود ناآشنا است، سعی کند اعتماد مردم را به خود جلب نماید تا مردم به این باور برسند که او برای اصلاح امور دینی آنها آمده است و هیچ گاه طمع به مال مردم را در دل خود نپرورانده و اغراض غیر الهی ندارد.
28. مبلّغ در این عصر که خدای متعال چنین عظمت و شوکتی را به نظام جمهوری اسلامی داده، باید به دفاع از دستاوردهای بزرگ انقلاب بپردازد و آن را بزرگترین نعمت و هدیه الهی بداند. بر همگان لازم است که قدر و منزلت این نعمت بزرگ را بدانند تا خدای متعال در افزایش نعمت بر ما منّت گذارد و این نظام مقدس را به دولت عدالت گستر حضرت ولی عصر(عج) متصل فرماید. از این رو در وقت مناسب به تبیین و تفسیر تئوری های نظام مقدس جمهوری اسلامی اقدام نماید؛ تئوری هایی مانند جمهوریت بر مبنای اسلامیت، کرامت انسان و...
29. به نظر می رسد تلاوت روزانه قرآن و تأمّل و تفکّر در آن و نیز استمرار بر خواندن زیارت آل یس و دعای عهد از کارهای خوبی است که انشاء اللّه باید خودمان را به انجام آنها عادت دهیم.
30. ذکر توسّل، آثار بسیار با برکتی دارد به شرط آن که روضه های مستند و با شرائط مناسب مجلس خوانده شود. در صورتی که حال روضه خواندن ندارید، به عرض یک سلام به ذوات مقدسه اکتفاء کنید؛ زیرا روضه ای که شرایط لازم را برای تأثیرگذاری از جانب مبلغ نداشته باشد اثر خوبی بر مبلغ و مستمع نخواهد گذاشت.
31. مبلّغ باید سعی کند پیام الهی را که سنگین است،
«انّا سنلقی علیک قولاً ثقیلاً»(4)
چرا که ما به زودی سخنی سنگین به تو القا خواهیم کرد.
به دل و جان مستمع وارد نماید و این مهم ترین وظیفه مبلّغ دینی است:
«و ما علی الرّسول الّا البلاغ».(5)
32. هر مبلّغی در ایام تبلیغ برای خود برنامه ای داشته باشد و از حالات و وضعیت روحی و معنوی خود غافل نباشد؛ زیرا همواره باید از افراط و تفریط در همه چیز پرهیز نمود.
33. در صورتی که نیروهای زبده و آماده ای در منطقه تبلیغی وجود داشته باشند، آنها را تشویق کنید برای تحصیل علوم دینی به حوزه وارد شوند.
34. به روحانیون محلی که وقت خود را به صورت کامل صرف مسائل منطقه می کنند و در حقیقت با این ایثار، جهاد می کنند و برخی ممکن است تا حدی از مسائل دقیق حوزوی بعیدالعهد باشند، احترام بگذاریم و آنها را آزرده خاطر نکنیم.
35. در سخنرانی ها سعی شود از این که همه مطالب به اسلام نسبت داده شود، پرهیز گردد و در غیر محکمات از کلماتی چون «به نظر اسلام مطلب این است» و یا «همه این مطلب را می گویند» و «کسی چنین چیزی نگفته است» و یا «این اشتباه محض است که کسی چنین سخنی بگوید» و یا «هر کسی این حرف را زده اشتباه کرده» احتراز شود؛ زیرا علوم الهی بسیار وسیع، عمیق و دقیق است و نمی توان هر مطلبی را به اسلام نسبت داد، در منبر باید از محکمات دینی سخن گفت و از متشابهات پرهیز کرد و در نظریات اعتدال را رعایت نمود.
36. سعی کنید به شبهات روز در رابطه با مسائل دینی، تا حدی که تخصص دارید، با ادبیات عمومی پاسخ لازم بدهید.
37. بیان سیره معصومین(علیهم السلام) باید جزو برنامه های اصلی در ایام تبلیغ باشد. سعی کنیم سیره و سنت پیامبر اعظم صلی اللّه علیه و آله و سلم را در بخش های مختلف به مردم آموزش دهیم. فراموش نکنیم که بخش مهمی از مشکلات چه در سطح جامعه و چه در سطح خانواده با الگو گرفتن از سیره آن بزرگواران به سادگی حل می شود.
38. مبلّغ به مباحثی که مسلّط نیست نپردازد. خصوصاً در مراکز علمی و دانشگاهی باید با دقت فراوان سخن گفت و جوانب مطلب و موضوع بحث را به طور کامل مورد ارزیابی قرار داد و حتّی گزینش احادیث و روایات به مقتضای زمان و مکان صورت گیرد.
39. در پاسخ به سؤالات، سهل انگاری و آسان اندیش نشود. باید به پرسش های جوانان با دقت گوش داد و با دقت به آنها پاسخ داد. حتی برای پاسخ به سؤالات آنها جلسات اختصاصی قرار داده شود و از آنها دعوت به عمل آید.
40. در صورتی که در محل تبلیغ، جوانان بیشتر حضور دارند، گروه های مطالعاتی و کتابخوانی راه اندازی شود و خود مبلّغ هدایت آنها را عهده دار شود. گروه های مختلف را با مشخص کردن سر گروه می توانید راه اندازی کنید که بسیار مؤثر و مفید است. کتاب های شهید مطهری(قدس سره) بهترین گزینه برای این کار است؛ به شرط آن که از کتاب های آسان شروع شود و برای رفع اشکالات و پاسخ به سؤالات زمانی خاص در نظر گرفته شود.
41. بحث دشمن شناسی و مسائل بین المللی اسلام از مسائل مهمی است که باید در این زمان بیشتر از همه به آن توجّه داشت و دیگران را به آن توجّه داد. باید روش های مختلف ورود و نفوذ دشمن را شناخت و در مقابل آنها موضع گرفت.
42. مبلّغ باید به مسائل فرهنگی توجّه عمیق داشته باشد. تصحیح فرهنگِ خانه و خانواده در رأس امور فرهنگی است.
43. در صورتی که توان لازم را در خود می بینید، در مدّتی که در منطقه تبلیغی حضور دارید به امر مشاوره بپردازید. البته همه احتیاطهای لازم باید مورد توجّه قرار گیرد.
44. هیچ گاه نباید اظهار خستگی کرد و باید دعوت مردم را برای حضور در مجالس مذهبی و عمومی اجابت کرد.
45. این گونه نباشد که مبلغ تنها وظیفه تبلیغی خود را سخنرانی بداند؛ بلکه باید از هر ابزار درست و صحیح برای تبلیغ دین استفاده کرده و البته باید شرایط و موقعیت زمانی و مکانی را به طور کامل مورد توجّه قرار داد.
46. رعایت حرمت بزرگان محلّی و خانواده های شهدا و ایثارگران و محترمین و ریش سفیدان از ضروریات است.
47. از عوام زدگی و تحت تأثیر اشخاص با نفوذ و غیر صالح قرار گرفتن پرهیز گردد.
48. طرح ضرورت رجوع به رساله عملیه و مباحث احکام خصوصاً خمس و زکات و غیره از اهم امور است.