فهرست کتاب


تهاجم فرهنگی

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی‏‏

تحلیلی درباره این اصل

بدون شک، یکی از عوامل سازنده شخصیت، که در رفتارهای فردی و اجتماعی انسان تأثیر بسیاری‌ می‌گذارد، محیط زندگی و تربیتی او‌ می‌باشد. به همین جهت، روان شناسان و استادان علوم تربیتی، بر سالم‌سازی محیط زندگی خانوادگی و تحصیلی آن برای افراد در سنین مختلف تأکید بسیاری کرده اند.
واضح است که در یک محیط خانوادگی آرام و سالم، فرزندان شایسته‌ای تربیت‌ می‌شوند. همچنین در یک محیط آموزش سالم و متناسب، دانش آموزان لایق و آینده سازان ارزشمندی پرورش‌ می‌یابند. هر محیطی از افراد، اشیاء و نمودهایی تشکیل‌ می‌شود، عناصر محیطی، رابطه میان آن ها، چگونگی برخورد افراد یک محیط اجتماعی با یکدیگر و برداشتهایی که آنها از مسایل اجتماعی دارند، همه در شمار عوامل محیطی به حساب‌ می‌آیند و برای سلامت محیط، باید مورد توجه و مراقبت قرار گیرند.
بنابر این کسی که‌ می‌خواهد جامعه‌ای را اصلاح کند و افراد آن را در پرتو انوار شریعت اسلامی که متضمن تکامل انسانها‌ می‌باشد به سوی سعادت جاویدان رهبری نماید، باید در گام نخست، تلاش کند که محیط
﴿ صفحه 47﴾
اجتماعی مناسبی را برای رشد افراد آن جامعه در جهت تکامل دینی فراهم سازد.
طبق این حقیقت که جامعه و شرایط اجتماعی تأثیر بسزایی در ساختار شخصیت افراد دارد، مربیان و مصلحان پیوسته در تلاشند تا محیط سالم و متناسبی برای رشد افراد فراهم شود، چه در محیط کوچک خانواده یا مدرسه و چه در محیط بزرگ اجتماع و در سطح بین المللی. اگر پدر خانواده بخواهد فرزندان شایسته‌ای تربیت کند، باید سعی کند محیط خانواده محیط مناسبی باشد، مربی دبستان یا دبیرستان نیز اگر بخواهد دانش آموزان شایسته‌ای تربیت شوند، باید سعی کند محیط اجتماعی دبستان و دبیرستان، محیط مناسبی باشد.
محیط از افراد، اشیا و نمودها تشکیل‌ می‌شود؛ اما آنچه دارای اهمیت است، کیفیت برخورد با یکدیگر است که جزو عوامل محیطی به حساب‌ می‌آید. طبعاً کسی که‌ می‌خواهد جامعه‌ای را اصلاح و آن را به شاهراه سعادت، همان راه و شریعتی که خدای متعال برای تکامل انسانها قرار داده است هدایت کند و مردم را به سعادت برساند، باید تلاش کند که محیط اجتماعی مناسبی برای رشد افراد در جهت تکامل دینی فراهم شود.
یکی از مسائل مهمی که باید در این زمینه مراعات شود، مهیا ساختن محیط اجتماعی برای رشد اشخاص مسلمان، به گونه‌ای است که همه افراد جامعه در آن احساس شخصیت و سرافرازی کنند، زیرا از مهم ترین عوامل زبونی و پستی و شکست انسان در زندگی، احساس حقارت است.
فضای جامعه اسلامی باید به گونه‌ای باشد که همه مظاهر زندگی اجتماعی، دلیل و شاهد شخصیت و منزلت و سربلندی مسلمانان باشد،
﴿ صفحه 48﴾
به طوری که جوانان و فرزندان ما حتی از دوران کودکی این معنی را ادراک کنند، یعنی با تمام وجود احساس کنند که اسلام مساوی با سربلندی و افتخار است. البته این وظیفه رهبر جامعه است که با تقویت روح ایمان و ایجاد روحیه سلحشوری در مردم و بالا بردن توان نظامی و دفاعی جامعه، به این هدف و آرزو که هیچ قدرت مخالفی، جرات کمترین تجاوز و تعرضی را به مرزهای مسلمین نداشته باشد، جامه عمل بپوشاند، و اجازه ندهد که آنها تحت هیچ شرایطی تحقیر بشوند، زیرا در چنین جامعه‌ای اوضاع برای رشد و ترقی انسان مساعد نیست. پس یکی از ادله لزوم حفظ عزّت و سیادت، برای جامعه اسلامی این است که رشد و بالندگی افراد آن در هر زمینه ای، در سایه همان احساس عزت و عظمت، امکان پذیر است و بر عکس یک جامعه سرخورده که خود را تحت سیطره و بهره کشی کافران احساس کند، به تدریج شخصیت و هویت اسلامی و منش انسانی خود را از دست‌ می‌دهد و زمینه زبونی و پستی‌اش در نسلهای آینده فراهم‌ می‌گردد.
این در مورد رابطه فرد با جامعه است. اما همین رابطه در سطح بین المللی برای جوامع اسلامی نیز مطرح است. به این معنا که اگر در سطح جهانی افتخار و عظمت و عزت و سیادت، برای جامعه های مسلمان پذیرفته شود، طبعاً زمینه بالندگی آنها فراهم خواهد شد و در نتیجه جوامع دیگر نیز به اسلام گرایش و رغبت پیدا خواهند کرد. در صورتی که اگر جوامع مسلمان در روابط بین المللی با مسائل جهانی به گونه‌ای برخورد کنند که موجبات ذلت و تحقیرشان فراهم گردد، خدای نخواسته شکست اسلام را در سطح جهانی به دنبال خواهد داشت.
بنابراین، اگر در جامعه اجازه داده شود که کسانی به اسلام هجوم بیاورند و مسلمانها در آن جامعه احساس حقارت کنند این جامعه محیط
﴿ صفحه 49﴾
مساعدی برای رشد انسان نیست. بلکه هر قدر محیط اجتماعی دلالت بر سربلندی و افتخار اسلام و مسلمانان داشته باشد، زمینه برای رشد افراد به سوی اسلام و رسیدن به حقایق آن فراهم خواهد بود.
پس باید اسلام در جامعه عزیز باشد و در سایه آن مسلمانان عزت و سیادت داشته باشند. افراد باید احساس عزت و عظمت کنند. این یکی از دلایلی است که اسلام اجازه نمی‌دهد که کفار در محیط اسلامی تسلط داشته باشند و مسلمانان خود را تحت سیطره و تسلط کفار احساس کنند؛ چون اگر چنین احساسی پیدا شود یکی از زمینه های زبونی و پستی برای نسل آینده مسلمانان فراهم‌ می‌شود. در حالیکه اگر احساس عزّت و سربلندی بیشتر باشد، زمینه بهتری برای رشد جوانان اسلامی فراهم خواهد بود. چنین رابطه‌ای در سطح بین المللی نیز برای جوامع اسلامی مطرح است. همان رابطه‌ای که یک فرد با جامعه دارد، جامعه نیز با جهان دارد. اگر در سطح بین المللی برای جوامع اسلامی افتخار، عظمت، سیادت و عزت پذیرفته شد، زمینه رشد جوامع اسلامی فراهم‌ می‌شود و جوامع دیگر نیز به اسلام علاقه‌مند خواهند شد. اما اگر رفتار بین المللی به گونه‌ای باشد که موجب تحقیر اسلام و مسلمانان گردد، یکی از عوامل شکست جوامع اسلامی فراهم خواهد شد.
از اینرو به دو دلیل، اصل عدم استیلای کفار و سیادت مسلمانان، در اسلام پذیرفته شده است:
1ـ اینکه افراد جامعه با احساس سربلندی و با کمال آرامش به رشد همه جانبه خود ادامه دهند و در زندگی فردی به تعالیم حیاتبخش آن مکتبی که در کنف حمایت آن، احساس عزت و سربلندی‌ می‌کنند گرایش
﴿ صفحه 50﴾
بیشتری پیدا کنند.
2ـ اینکه جوامع اسلامی در اثر بالندگی و پیشرفت، نزد ملتهای دیگر سرافراز و مفتخر باشند و بدین وسیله حرکت جهانی اسلام، که متوقف بر سربلندی و ترقیات جوامع اسلامی است، تحقق یابد.

اشاره‌ای به دلیل فقهی اصل یاد شده

قبل از هر چیز لازم است که به یک سری قواعد کلی در فقه اسلامی اشاره کنیم که مانند گنج بزرگی در ابواب مختلف مورد استفاده قرار‌ می‌گیرد. به عنوان نمونه، مرحوم شیخ انصاری «رضوان الله تعالی علیه» در کتاب مکاسب ـ از بیش از شش هزار آیه‌ای که در قرآن وجود دارد ـ در ذیل آیه کریمه «یا ایها الذین آمنوا اوفوا بالعقود»**مائده / 1.*** که بخشی از یک آیه است، به اندازه یک کتاب بحث کرده است، و شاید اگر فرصت‌ می‌یافت،‌ می‌توانست تمام ابواب عقود را از همین کلام کوتاه خدا استنباط کند و کتاب دیگری را نیز تألیف نماید!
این به برکت وسعت و عمق آیات کریمه قرآن است که در موارد متعددی،‌ می‌توان از آنها بهره های علمی و معنوی فراوانی برد. کسانی که با مباحث فقهی آشنایی دارند،‌ می‌دانند که در سراسر این کتاب عظیم، که یکی از افتخارات فقه شیعه است، تنها از چند آیه و روایت چه استفاده های پرارزشی شده که اگر آنها را از «مکاسب» مرحوم شیخ انصاری برداریم ساختار کتاب عوض‌ می‌شود! و اگر دیگران نیز دقتهایی را که ایشان در فهم «اوفوا بالعقود» کرده‌اند در بسیاری از آیات و رویات دیگر ـ و از جمله در آیه شریفه مورد بحث «وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّهُ للکافرین علی المؤمنین
﴿ صفحه 51﴾
سبیلا**نساء / 141.*** ـ انجام بدهند، فقه ما بسیار غنی تر‌ می‌شود. در آیه مذکور جای بحث است که آیا این «جعل» جعل تکوینی است یا تشریعی، اگر جعل تشریعی است چه برداشتهایی‌ می‌توان از آن کرد و اگر جعل تکوینی است، بر اساس اینکه اراده حکیمانه الهی به عزت اسلام و مسلمین تعلق گرفته است، در مقام عمل چه احکامی را از آن‌ می‌توان استنباط کرد. البته در این زمینه بحثهای وسیعی هست، که در این جا مجال طرح آنها نیست و چنانچه در گنجهای گرانبهای قرآن و روایت تعمق بیشتری بشود، دریچه های تازه‌ای از انوار معارف الهی در همه مسائل فردی و اجتماعی، به ویژه در زمینه های بسیاری که امروزه مطرح است، به روی انسان گشوده خواهد شد.
اجمالا‌ می‌توان از آیه شریفه استفاده کرد که خدای متعال به هیچ وجه اجازه نمی‌دهد که کافر بر مسلمان تسلط پیدا کند. این مطلب، هم در زمینه های فردی و هم در زمینه های اجتماعی مطرح شده و تا سطح بین المللی نیز قابل تعمیم است.

نگاهی به تاریخ مبارزات مسلمین علیه سلطه ها

در طول تاریخ اسلام و تشیع، مبارزات بسیاری از سوی مسلمانان علیه سلطه اجانب در ابعاد مختلف آن، وجود داشته است که بررسی آنها ـ در عین حال که حوصله و فراغت بسیاری‌ می‌طلبد ـ مفید است. البته در این زمینه تلاشهایی انجام شده و ثمره آن تلاشها و تحقیقات، به چاپ نیز رسیده است، اما از نظر کمی و کیفی در حد مطلوب نیست و لازم است که انواع جهاد و مبارزاتی که از صدر اسلام توسط مسلمانان، در زمینه مسائل
﴿ صفحه 52﴾
نظامی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی علیه کافران و سلطه گران صورت گرفته است، از نظر تاریخی مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد.
الف) مبارزه علیه سلطه اقتصادی
یکی از مبارزاتی که در زمانهای اخیر، به وسیله مراجع عظیم الشان شیعه، علیه سلطه اقتصادی استعمارگران غربی انجام گرفت و راه نفوذ کافران را به کشور اسلامی ما بست، فتوای تاریخی مرحوم میرزای شیرازی ـ رضوان اللّه علیه ـ بوده در این قرارداد، امتیاز تنباکوی سراسر ایران، به مدت پنج سال در انحصار یک شرکت انگلیسی قرار گرفت.
هنگامی که پس از انعقاد قرار داد، انگلستان عملا فعالیت خود را در ایران آغاز کرد، هجوم فرنگیان به ایران به بهانه کارمندان کمپانی تنباکو، چنان گستاخانه و مغرورانه بود که به زودی موجب نفرت و عکس العمل عمومی مسلمانان شد. این فرنگیان چنان از وابستگی خود به کمپانی تنباکو و پشتیبانی حکومت، دلگرم و مغرور شده بودند که در برخورد خود با توده مردم مسلمان سخت بی پروایی و خشونت‌ می‌کردند و باعث جریحه دار شدن احساسات مذهبی و ملی مردم‌ می‌شدند ... رفتار عموم فرنگیان و به خصوص انگلیسیان و رفتار خود کمپانی و ماموران آن در ایران نشان‌ می‌دهد که به راستی انگلیس با به دست آوردن امتیاز تنباکو، برای ایران هم همچون هند، خواب سلطه مطلقه و سرنوشت استعماری را‌ می‌دیده اند.
زمانی که نتایج اولیه قرار داد مزبور و طیف گسترده حضور خارجیان در کشور و رفتار متکبرانه آنان با مردم به اطلاع مرحوم میرزای شیرازی رسید، ایشان با بینش دقیق خود و فراستی که از نور خدا مایه‌ می‌گرفت، دریافت که این قرار داد، باعث تسلط اقتصادی کفار بر مسلمین‌ می‌شود و
﴿ صفحه 53﴾
ذلت آنان را در پی دارد و خدای متعال نیز از این امر راضی و خوشنود نخواهد بود.
بنابر این ابتدا در تاریخ ذیحجه سال 1308 قمری، ضمن ارسال تلگراف برای ناصرالدین شاه این خطر را گوشزد کرد، اما وقتی بی توجهی شاه را دید، حکم تاریخی تحریم تنباکو را طی این عبارت صادر فرمود:
بسم اللّه الرحمن الرحیم ـ الیوم استعمال تنباکو و توتون، بایّ نحو کان حرام و در حکم محاربه با امام زمان ـ صلوات الله و سلامه علیه ـ است.
البته فرمان آن مرجع بزرگ، فتوا نبود، بلکه یک حکم ولایتی بود اما به طور طبیعی، هر حکمی مبتنی بر یک فتوای کلی است. این نمونه بارزی از مبارزه فقهای اسلامی، علیه سلطه اقتصادی بیگانگان است. اکنون باید ببینیم که بحث کوتاه کردن دست اجانب و مبارزه علیه تسلط اقتصادی آنها، مبتنی بر چه مقدماتی است و دامنه آن تا چه اندازه‌ می‌تواند تعمیم پیدا کند. اینها یک سری مسائلی است که باید مورد بحث و بررسی قرار گیرد.
ب) مبارزه دیگری که توسط زعمای عالیقدر شیعه، در جهت حفظ سیادت و عزت مسلمانان صورت گرفت، حرکت جهادی علمای عراق، علیه تسلط سیاسی انگلسات بر این کشور، در زمان معاصر بود که به وسیله مرحوم میرزا محمد تقی شیرازی ـ رضوان الله علیه ـ رهبری‌ می‌شد.
در آن هنگام که دولت کافر انگلیس‌ می‌رفت که بر کشور اسلامی عراق چنگ بیاندازد و تسلط سیاسی خود را بر مسلمانان آنجا مستحکم سازد، فقهای اسلامی، علیه آن دولت استعمارگر اعلان جنگ دادند، و آن مرجع بزرگ، فتوای جهاد را تحت عنوان وجوب جنگ علیه سلطه انگلیس بر مردم عراق صادر کرد.
﴿ صفحه 54﴾
ج) در کشور اسلامی خودمان نیز، از زمانی که حرکت روحانیت به رهبری امام راحل ـ رضوان اللّه علیه ـ آغاز شد، نمونه های بسیار چشمگیر و روشنی از این نوع مبارزه ها داشته ایم.
از جمله، زمانی که در رژیم سابق، دستور شرکت مردم در رفراندوم برای اجرای مواد شش گانه شاهنشاهی از طرف دولت صادر شد، مراجعی همچون مرحوم آیة الله العظمی سید احمد خوانساری ـ رضوان الله علیه ـ فتوا دادند که «شرکت در این رفراندم، در حکم محاربه با امام زمان (عج) است».
دلیل اصلی چنین مخالفتها و مبارزاتی که در اوج اختناق با رژیم جبار شاهنشاهی انجام‌ می‌گرفت، چیزی جز آن نبود که مراجع عظام و پرچمدار این مبارزات، حضرت امام خمینی ـ رفع الله درجاتهم ـ با روشن ضمیری و بینش الهی خاص خویش، در‌ می‌یافتند که علاوه بر اینکه چنین رفراندمی به نفع سلطه آمریکای جنایتکار است و راه نفوذ بیگانه را به داخل کشور اسلامی هموار‌ می‌کند، صدها مفسده دیگر نیز بر آن مترتب‌ می‌شود.
اگر چه دلیل وابستگی رژیم شاهنشاهی به آمریکا، هر نوع مخالفتی که با آن‌ می‌شد، در حقیقت مبارزه با رژیم جنایتکار آمریکا بود، اما برخی از فریادها، مستقیماً و بدون واسطه بر سر آمریکا فرود‌ می‌آمد که این صلابت از ویژگیهای مبارزه امام راحل(قدس سره) علیه استکبار جهانی بود.
از جمله، قیام ایشان علیه قانون «کاپیتولاسیون» بود که در چهارم آبان ماه سال آغاز گردید و در سیزدهم آبان همان سال منجر به دستگیری مجدد و تبعید ایشان به ترکیه شد. همچنین، حرکت شجاعانه‌ای را که دانشجویان مسلمان، با الهام از بیانات و رهنمودهای آن امام راحل، در
﴿ صفحه 55﴾
تصرف لانه جاسوسی آمریکا انجام دادند، و در واقع نقطه عطفی در تاریخ مبارزات ملت مسلمان ایران علیه آمریکا به وجود آمد،‌ می‌توان یک نوع مبارزه صریح و یک فریاد کوبنده علیه ابر قدرت جنایتکار غرب دانست.
اینها بخشی از مبارزات مسلمین علیه کفر جهانی است که در صحنه های گوناگون و با روشهای متنوع صورت گرفته و هر یک دارای فرایند خاصی‌ می‌باشد و نشان دهنده مبارزه جدی و آشتی ناپذیر اسلام با کفر است. همه ما کم و بیش، با مبارزه به روش نظامی آشنا هستیم، یا لااقل صحنه هایی از مبارزه مسلحانه انقلابیون را مشاهده کرده ایم، اما فقط عده کمی از افراد، با روش مبارزه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آشنایی دارند. اینجاست که رسالت ما در برابر نسل آینده، در بررسی و تنظیم روشهای مبارزاتی، بر اساس مطالعات اسلامی و تحقیقات علمی، در همه زمینه ها آشکار‌ می‌شود.