تفسیر سوره روم

حاج شیخ محسن قرائتی

سوره 30. روم آیه 37

آیه
أَوَلَمْ یَرَوْاْ أَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَآءُ وَیَقْدِرُ إِنَّ فِی ذَ لِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ
ترجمه
آیا ندیدند که خداوند برای هر کس بخواهد (طبق حکمت)، روزی را گسترش می دهد و (یا) تنگ می سازد؟ البتّه در این (توسعه و ضیق) برای کسانی که ایمان می آورند نشانه هایی قطعی است.
نکته ها
کلمه ی «یقدر» از «قدر»، هم به معنای اندازه گیری است و هم به معنای سخت گیری؛ امّا در اینجا چون در کنار «یبسط» آمده، مراد تنگی و سختی است.
پیام ها
1- توجّه به این که رزق به دست خداست، انسان را از یأس و ناامیدی باز می دارد. «یقنطون اَوَلم یروا»
2- انسان باید برای کسب معاش تلاش کند، ولی بداند که تقدیر معیشت به دست خداست. «اللّه یبسط - یقدر»
3- در همه ی قرآن توسعه ی روزی، قبل از تنگی آن مطرح شده است و این نشانه ی رحمت گسترده ی اوست. «یبسط - یقدر»
4- توسعه ی روزی را به خاطر زرنگی خود ندانیم. «ان اللّه یبسط الرّزق»
5 - اگر توسعه و تنگی روزی به دست اوست، این همه حرص چرا؟ «انّ اللّه یبسط الرزق... و یقدر»
6- تنها اهل ایمان از دقّت در روزی رسانی خداوند، درس و عبرت می گیرند. (ولی افراد غافل همه چیز را سطحی می پندارند.) «لآیات لقوم یؤمنون»

سوره 30. روم آیه 38

آیه
فَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ ذَ لِکَ خَیْرٌ لِّلَّذِینَ یُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
ترجمه
(اکنون که دانستی توسعه ی رزق به دست خداست،) پس حقّ خویشاوند و تنگدست و در راه مانده را ادا کن. این (انفاق) برای کسانی که خواهان خشنودی خدا هستند بهتر است، و آنان همان رستگارانند.
نکته ها
در روایات آمده است: همین که این آیه نازل شد، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فدک را به حضرت زهراعلیها السلام بخشیدند. **تفاسیر مجمع البیان و نورالثّقلین.***
گرچه خطاب آیه به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است، ولی تمام مردم مخاطب آن می باشند.
مراد از «وجه اللّه»، نیّت خالصانه در انفاق است، همان گونه که در مورد انفاق اهل بیت علیهم السلام می خوانیم: «انّما نطعمکم لوجه اللّه»**انسان، 9.***
پیام ها
1- مالک اموال خداوند است، موارد مصرف مال را هم باید خداوند مشخّص کند. «فَآتِ»
2- در انفاق و کمک، خویشان بر دیگران مقدّمند. «ذا القربی... والمسکین ...»
3- بستگان بر انسان و دارایی انسان حقّ و حقوقی دارند. «حقّه» آری، خویشاوندی، زمینه ی پیدایش حقوق است.
4- فرمان دینی با عواطف طبیعی هماهنگ است. دستور رسیدگی به بستگان فقیر همان خواسته عاطفی انسان است. «فآت ذا القربی حقّه...»
5 - محرومان در مال اغنیا حقّ دارند و در پرداخت حقّشان نباید بر آنان منّت گزارد. «حقّه»
6- اسلام، حامی مستضعفان و حاکم اسلامی مسئول فقرزدایی از جامعه ی مسلمانان است. (بنابر این که پیامبر به عنوان حاکم اسلامی مخاطب واقع شده باشد. «فآت... والمسکین...»
7- حتّی ثروتمندانی که موقّتاً گرفتار بی پولی می شوند، باید حمایت شوند. «وابن السبیل»
8 - ادای حقوق دیگران ارزش است، نه جمع دارایی و ثروت. «ذلک خیر»
9- ثروت می تواند وسیله ای برای تقرّب به خداوند قرار گیرد. «فآت ذا القربی حقّه... یریدون وجه اللّه»
10- امتیاز انفاق اسلامی بر انفاق دیگران، قصد قربت است. «یریدون وجه اللّه»
11- امر به نیکی، باید با تشویق همراه باشد. «ذلک خیر... هم المفلحون»
12- رستگاری در گرو عمل خالصانه است. «یریدون وجه اللّه و أولئک هم المفلحون»

سوره 30. روم آیه 39

آیه
وَمَآ آتَیْتُم مِّن رِّباً لِّیَرْبُوَاْ فِی أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا یَرْبُواْ عِندَ اللَّهِ وَ مَآ آتَیْتُم مِّنْ زَکَاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ
ترجمه
و آنچه شما به رسم ربا دادید که بر اموال مردم (رباخوار) افزوده شود، پس نزد خداوند فزونی نخواهد یافت، و آنچه را به عنوان زکات می پردازید و رضای خدا را می طلبید پس آنان (که چنین کنند پاداشی) چند برابر دارند.
پیام ها
1- مقدار و کمیّت پول مهم نیست، انگیزه و هدف پرداخت مهم است. «من رِباً... من زکاةٍ»
2- رشدی که از ربا حاصل می شود، کاذب و ظاهری است، نه واقعی و نزد خداوند. «فلایربوا عند اللّه»
3- امتیاز اسلام در آن است که علاوه بر فقرزدایی از محرومان، رشد معنوی پرداخت کنندگان را نیز در نظر دارد. «تریدون وجه اللّه»
4- توجّه به اخلاص، مسأله ای جدّی است و باید با تأکید بیان شود، زیرا کار و تلاش بدون انگیزه ی الهی، ارزشی ندارد. «تریدون وجه اللّه» («وجه اللّه»، در این آیه و آیه قبل تکرار شده است.)
5 - پرداخت خالصانه ی زکات، موجب ازدیاد و رشد است. «زکاة تریدون وجه اللّه فاولئک هم المضعفون»
6- مؤمن باید در تشخیص سود و زیان، دنیا و آخرت، فرد و جامعه و جسم و روح را با هم به حساب آورد. (گرچه در دید مادّی، پرداخت زکات، مایه ی کمبود مال است، ولی با توجّه به فقرزدایی از جامعه، دل کندن از دنیا و ذخیره شدن برای آخرت، به سود زکات دهنده است.) «أولئک هم المضعفون»
7- اخلاص، مقام انسان را بالا می برد و به نقطه ی برتر می رساند. (با توجّه به خطاب «تریدون وجه اللّه» باید بگوید: «أنتم المضعفون» ولی می فرماید: «أولئک هم المضعفون»، گویا آنان به یک نقطه ی اوج رسیده اند.)