تفسیر سوره فصلت

حاج شیخ محسن قرائتی

سوره 41. فصلت آیه 45

آیه
وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ وَلَوْلَا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ من رَّبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِی شَکٍ ّ مِّنْهُ مُرِیبٍ
ترجمه
و البتّه ما به موسی کتاب (آسمانی تورات) دادیم، پس در آن اختلاف شد و اگر نبود سنّت سابقِ پروردگارت (در مورد مهلت دادن به مردم)، قطعاً میانشان داوری شده بود (و هر اختلاف کننده ای به کیفر خود رسیده بود)، و البتّه آنان درباره ی قرآن نیز در شکی همراه با سوء ظن هستند.
پیام ها
1- آشنایی با تاریخ انبیا، مایه ی دلداری پیامبر و مسلمانان است. «و لقد آتینا...»
2- تورات، مورد اختلاف و تحریف قرار گرفته است. «و لقد آتینا موسی الکتاب فاختلف فیه»
3- مهلت دادن به گنهکاران، از شئون ربوبیّت است تا شاید مردم توبه کنند و به رشد برسند. «سبقت من ربّک»
4- سنّت خداوند، مهلت دادن به گناهکاران است و اگر چنین نبود پرونده ی عمر هر کس با اولین انحراف بسته می شد. «لو لا کلمة... لقضی بینهم»
5 - شک باید مقدّمه ی تحقیق و سؤال و رسیدن به یقین باشد، نه وسیله ی بهانه جویی و سوء ظن. «لفی شک منه مریب»

سوره 41. فصلت آیه 46

آیه
مَنْ عَمِلَ صَالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَآءَ فَعَلَیْهَا وَمَا رَبُّکَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِیدِ
ترجمه
هر کس کار شایسته ای انجام دهد، پس به سود خود اوست، و هر کس بدی کند پس بر علیه خویش عمل کرده است، و پروردگار تو به مردم ستم نمی کند.
نکته ها
چون ظلم کوچک نیز از سوی خدای بزرگ، به منزله ی ظلم زیاد است، لذا کلمه ی «ظلاّم» به کار رفته است که به معنای بسیار ظلم کننده می باشد.
ریشه ی حوادث تلخ و شیرین را در عملکرد خود جستجو کنید. «مَن عمل صالحا فلنفسه و من اساء فعلیها» وبه دیگران نسبت ندهید:
به خدا نسبت ندهید. چنانکه قرآن می فرماید: همین که انسان را پروردگارش آزمایش و اکرام نماید، گوید: پروردگارم مرا گرامی داشته و در شرایط دیگر گوید: پروردگارم مرا خوار کرد. «ربّ اکرمن... ربّ اهانن» امّا قرآن پاسخ می دهد: چنین نیست بلکه خواری شما به خاطر آن است که به یتیم و مسکین رسیدگی نکردید. «کلا بل لا تکرمون الیتیم»**فجر، 15 - 20.***
به مردم نسبت ندهید. چنانکه در قیامت مستضعفان به مستکبران می گویند: «لولا انتم لکنا مؤمنین»**سبأ، 31.*** شما مقصّرید، اگر شما نبودید، ما ایمان می آوردیم.
به نیاکان منسوب نسازید. هنگامی که به منحرفان گفته می شود از آنچه خداوند نازل کرده پیروی کنید گویند: «نتّبع ما وجدنا علیه آباءنا»** لقمان، 21.*** ما از آنچه پدرانمان را بر آن یافته ایم پیروی می کنیم.
به انبیا نسبت ندهید. چنانکه کفّار انبیا را مقصّر می دانستند و به آنان می گفتند: «انّا تطیّرنا بکم»**یس، 18.*** ما وجود شما را شوم می دانیم و تمام بدبختی های ما از سوی شماست.
به والدین منسوب ندانید. همان گونه که قرآن انسان را دارای اختیار دانسته و حدودی را برای اطاعت از والدین مقرّر کرده و می فرماید: «وان جاهداک لتشرک بی ما لیس لک به علم فلاتطعهما»**لقمان، 15.*** اگر پدر و مادرت تلاش کردند که بدون علم به سراغ غیر خدا روی، هرگز از آنان اطاعت مکن.
به معبودها نسبت ندهید. چنانکه قرآن می فرماید: «لا ینفعکم شیئاً و لا یضرّکم»**انبیاء، 66.*** این بت ها هیچ سود و زیانی به شما نمی رسانند.
به جنسیّت و مرد و زن بودن نسبت ندهید. زیرا قرآن می فرماید: «مَن عمل صالحاً»** فصلت، 46.*** یعنی اصل عمل است، از هر کس که صورت پذیرد.
به شیطان نسبت ندهید. چنانکه شیطان می گوید: مرا مقصّر ندانید و ملامت نکنید، بلکه خودتان را سرزنش کنید، «دعوتکم فاستجبتم»**ابراهیم، 22.*** این شما هستید که دعوت مرا با آزادی و آگاهی پذیرفتید.
به رفیق نسبت ندهید. چنانکه در قیامت منحرفان رو به یکدیگر کرده و می گویند: شما بودید که با سوگند و قدرت (به عنوان خیر و صلاح) به سراغ ما می آمدید، ولی آنان پاسخ می دهند: «بل لم تکونوا مؤمنین»**صافّات، 28.*** بلکه خود شما اهل ایمان نبودید.
به محیط نسبت ندهید. همان گونه که زن فرعون در محیط طاغوت و ترس و ثروت بود، امّا جذب هیچ یک نشد. «امرئة فرعون»** تحریم، 11.***، فرشتگان نیز به هنگام قبض روح بعضی که محیط را مقصّر می دانند می گویند: «ألم تک ارض اللّه واسعة»**نساء، 97.*** آیا زمین خداوند بزرگ نبود، چرا هجرت نکردید و در استضعاف باقی ماندید؟

سوره 41. فصلت آیه 47

آیه
إِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَمَا تَخْرُجُ مِن ثَمَرَاتٍ مِّنْ أَکْمَامِهَا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَی وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَیَوْمَ یُنَادِیهِمْ أَیْنَ شُرَکَآءِی قَالُواْ آذَنَّاکَ مَا مِنَّا مِن شَهِیدٍ
ترجمه
آگاهی به زمان وقوع قیامت تنها به خداوند باز می گردد، و هیچ میوه ای از غلاف خود خارج نمی شود و هیچ مادّه ای باردار نمی شود و بار نمی گذارد مگر به علم او، و روزی که (خداوند) آنان را ندا کند: شرکای من (که می پنداشتید) کجا هستند؟» گویند: «با بانگ رسا به تو می گوییم: هیچ گواهی (بر گفتار و عقیده ی خود) نداریم.»
نکته ها
«أکمام» جمع «کم» به معنای چیزی است که روی میوه را می پوشاند. «کُم» آستین را گویند که دست را می پوشاند و «کُمة» چیزی است که سر را می پوشاند، مثل عرقچین.
«آذنّاک» از «ایذان»، به معنای اعلام است.
در شأن نزول این آیه آمده است که مردم از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله پرسیدند: قیامت چه زمانی است؟ این آیه نازل شد و پاسخ داد: علم آن مخصوص خداوند است.
دانستنی ها چند نوع است: بعضی را همه ی مردم می توانند بدانند، بعضی را خداوند به انبیا و اولیای خود یاد می دهد وبعضی را مخصوص خود قرار داده که در دعا می خوانیم: «و اسئلک بکل اسم اصطفیته من علمک لنفسک و استأثرت به فی علم الغیب عندک»**بحار، ج 88، ص 175.*** «خداوندا! به حقّ آن علمی که مخصوص تو است» و علم به زمان قیامت از نوع سوم است.
نداهای قیامت
ندای سلام به بهشتیان: «نادوا اصحاب الجنّة ان سلام علیکم»**اعراف، 46.***
ندای بهشتیان به دوزخیان که ما وعده های خدا را یافتیم شما چطور؟ «و نادی اصحاب الجنّة اصحاب النّار أن قد وجدنا ما وعدنا ربّنا»**اعراف، 44.***
ندای دوزخیان برای دریافت آب و غیر آب. «نادی اصحاب النّار اصحاب الجنّة أن أفیضوا علینا من الماء او مما رزقکم اللّه»**اعراف، 50 .***
ندای خداوند به مشرکان که شرکای من کجا هستند. «ینادیهم فیقول این شرکائی»**قصص، 62.***
ندای منافقان به مؤمنان که ما در دنیا با هم بودیم، از ما دستگیری کنید. «ینادونهم الم نکن معکم»**حدید، 14.***
پیام ها
1- در تربیت، بیم و امید لازم است و این زمانی است که انسان هنگام وقوع قیامت را نداند. «الیه یردّ علم السّاعة»
2- خداوند به مسایل جزئی هستی نیز آگاه است. «اکمامها»
3- علم خداوند تنها مربوط به جنسیّت جنین نیست، بلکه به تمام خصوصیات جنین است. «و ما تحمل من أنثی و...»
4- به سراغ معبودی رویم که بتوانیم پاسخگو باشیم. «این شرکائی»
5 - مشرکان بارها مورد بازخواست قرار می گیرند و عجز خود و معبودهایشان را اعلام می کنند. «آذنّاک»
6- یکی از عذاب های روحی در قیامت، شرمندگی در گفتن پاسخ است. «آذنّاک ما منّا مِن شهید»