موج فتنه (از جمل تا جنگ نرم)

نویسنده : احمدحسین شریفی

پیشگفتار

ده بهار است که سر برآوردن جوانه ها و شکفتن شکوفه ها، نهال کانون را به وجد آورده است. نهالی که ریشه بر باغ خردورزی دینی دارد و نگاه بر آسمان. می کوشد تا برای جوانان و دانشجویان سایه ای روح افزا بگستراند و بر پیکره اش، گوناگون و انبوه ثمر بنشاند.
در سال هایی که گذشته و می آید، میان کانون، جوانان، دانشجویان و اندیشه ورزان، پل ها و راه های بسیاری بنا نهاده شده و می شود.
مشاوره های دانشجویی، برگزاری نشست های گفتمانی و همایش ها
ارتباط گسترده کانون با دانشجویان و تشکل های دانشجویی سبب شده است تا هر سال، صدها گونه مشاوره به تشکل ها و گروه های دانشجویی، سخنرانی ها، مناظرات، میزگردهای متنوع و متعدد و از این دست فعالیت ها با استفاده از استادان و اندیشمندان در ساحت های گوناگون فکری، در کانون، برنامه ریزی و پایه گذاری گردد.
بررسی ویژگی های گوناگون اندیشه ها و افکار اندیشمندان و متفکران، موضوع هایی است که کانون آن ها را نیز در قالب همایش های اندیشه شناسی پیگیری می نماید.
حلقه های اندیشه
جمعی از دانشجویان، در بازه ای از زمان، گرد هم آمده و با بهره گیری از استادان و مربیان با تجربه و اندیشمند، می کوشند تا پس از به سر آمدن دوره، در دانش و مهارتی که حلقه برای آن شکل گرفته است، خبره و زبده گردند.
سایت
سایت کانون: www.kanooneandisheh.com
این سایت، پایگاه سازمانی و رسمی کانون به شمار می آید که آینه وار اخبار و برنامه های کانون را انعکاس می دهد.
باشگاه اندیشه: www.bashgah.net
سایت باشگاه اولین گفتارنامه مجازی و بزرگ ترین بانک مقالات در ساحت مباحث فکری است. این سایت با برخورداری از بازدیدکنندگان بسیار، یکی از مؤثرترین پایگاه های فکری در فضای مجازی است.
کتاب
کانون تاکنون بیش از 190 عنوان از پژوهش هایش را در پیکره کتاب منتشر کرده است. این آثار و پژوهش ها به 14 ساحت اندیشه ای قدم نهاده و کوشیده اند تا برای خواننده جوان، روشنگر و پاسخ گو باشند.
خوانندگان کتاب های کانون سه سطح گوناگون را شکل داده و آثار کانون برای این سه سطح نشر می یابند.
1. جوان:
کتاب هایی که در این سطح نگاشته می شوند، برای جوان سخن می گویند. جوان از آن روی که جوان است، میان 18 تا 24 بهار به عمر خویش دیده است و دست کم به میزان کسی که دبیرستان را گذرانده است، می داند و حقایق را دریافت می کند. او می تواند خواننده کتاب های جوان کانون بوده و محتوا، ساختار و نثر آن را پسند نماید.
2. دانشجو:
سخن سرایی برای دانشجو، آن که می پوید تا در ساحت خویش کاردان و کارشناس گردد، او که میان 18 تا 26 بار تقویم از روی تاریخ تولد او ورق خورده است، او که دانشگاه و استاد و تشکل و نشریه و... را درک کرده است، سخن سرایی برای او آرمان کتاب دانشجوی کانون است.
3. اندیشه:
کسی که پویایی فکری خویش را تعالی بخشیده و بر فرازهایی فراتر از کارشناسی قدم نهاده است، کمتر از 28 بار به گردش مهر مسافر بوده است و در جاده برزخ خبرگی و خامی، آستان خبرگی را پیش رویش یافته است، می تواند خواهان و خواننده کتاب های اندیشه کانون قرار گیرد.
قلم کتابی که اکنون پیش روی شماست، برای سطح دانشجو، بر این ورق ها، رمق گرفته است. مؤلف محترم جناب آقای دکتر احمد حسین شریفی با رویکردی تحلیلی به موضوع مبتلابه و پر اهمیتی چون فتنه در ادبیات سیاسی اسلام پرداخته است. از جمله خصایص این اثر، شرح و بسط فرمایشات امام علی (علیه السلام) پیرامون انواع و اقسام فتنه های دینی، اجتماعی و سیاسی دوران آن بزرگوار و مقایسه و تطبیق آن ها با فضای ملتهب کشور پس از انتخابات دوره دهم ریاست جمهوری می باشد.
بی شک نقدها و پیشنهادهای شما، ما را در مسیری که می پیماییم، راهنما گشته و تکامل خواهد بخشید.
کانون اندیشه جوان

مقدمه

یکی از پربسامدترین واژگان در ادبیات اسلامی، واژه فتنه است. این واژه، سی بار و مشتقات آن شانزده بار در قرآن کریم به کار رفته اند. مسئله فتنه در سخن امام علی (علیه السلام) نیز از بسامد بالایی برخوردار است. سیره آن حضرت نیز مشحون از مبارزات عملی با فتنه های دینی و سیاسی و اجتماعی آن روزگار است. اما به رغم اهمیت این بحث، متأسفانه تا به حال کار قابل عرضه ای در این موضوع صورت نگرفته است. همان گونه که می دانیم، یکی از منفورترین کارها در فرهنگ اسلامی، کشتن انسان های بی گناه است. این مسئله از نگاه اسلام آن قدر بد است که در قرآن آمده است:
أنه من قتل نفساً بغیر نفس أو فساد فی الأرض فکأنما قتل الناس جمیعاً** مائده، آیه 32.***
اسلام، کشتن یک انسان بی گناه را معادل و مساوی با کشتن همه انسان ها دانسته و مجازات کسانی را که مؤمن بی گناهی را به قتل برسانند، عذاب جاودانه در جهنم تعیین کرده است:
و من یقتل مؤمناً متعمداً فجزاؤه جهنم خالداً فیها و غضب الله علیه و لعنه و أعد له عذاباً عظیماً** نساء، آیه 93.***.
با وجود این، قرآن کریم فتنه گری و فتنه انگیزی در جامعه را شدیدتر و بزرگ تر از کشتن انسان های بی گناه دانسته و می فرماید:
و الفتنة أشد من القتل ** بقره، آیه 191.***؛
فتنه شدیدتر از قتل است.
و الفتنة أکبر من القتل ** همان، آیه 217.***؛
فتنه بزرگ تر از قتل است.
معنای روشن این آیات آن است که فتنه، از کشتن همه انسان های روی زمین، شدیدتر، بزرگ تر و بدتر است. شاید دلیل این مسئله آن باشد که اگر شخصی، بی گناه کشته شود، به رغم همه زشتی و شناعت این کار، در نهایت چند روزی زودتر به سرای ابدی خود رفته است و به دلیل همین مظلومیتش ممکن است برخی گناهان او نیز بخشوده شود. اما پیامد فتنه انگیزی، از دست رفتن ایمان و سعادت حقیقی عده ای از مردم و فاصله گرفتن آنان از جاده حق و حقیقت است. در نتیجه نه تنها فتنه گران و فتنه زدگان، خود تا ابد در آتش جهنم می سوزند** فتنه در بسیاری از موارد گریبان گیر انسان های مؤمن می شود و موجب می شود که عده ای اعتقادات و باورهای دینی خود را از دست بدهند و از مسیر حقیقت و جاده هدایت خارج شوند؛ از طرفی خداوند جزای کسانی که مؤمنی را به قتل برسانند، عذاب جاودانه می داند. بر همین اساس طبیعتاً با توجه به اینکه براساس منطق قرآن، فتنه شدیدتر و بزرگ تر از قتل است، می توان این حکم را به دست آورد که جزای فتنه انگیزان و فتنه گران، عذاب جاودانه خواهد بود.*** که احتمالاً نسل های آینده خود را نیز منحرف می کنند.
در آیه ای دیگر، ضرورت مبارزه با فتنه به این صورت بیان شده است:
و اتقوا فتنة لا تصیبن الذین ظلموا منکم خاصة و اعلموا أن الله شدید العقاب ** انفال، آیه 25.***؛
از فتنه ای که تنها به ستمکاران شما نمی رسد بترسید و بدانید که خداوند سخت کیفر است.
همان گونه که مفسر بزرگی چون علامه طباطبایی (رحمة الله) تصریح کرده است ** محمد حسین طباطبایی، تفسیرالمیزان، ج 9، ص 53.***، مخاطب این آیه، همه امت اسلامی و جامعه مؤمنان است. مضمون آیه این است که همه جامعه اسلامی و همه مؤمنان موظف اند با فتنه هایی که هرچند در ظاهر مخصوص ظالمان و ستمگران است، مبارزه کنند؛ چرا که آسیب ها و آفات فتنه، همگان را در بر خواهد گرفت. در ذیل آیه علت این توصیه بیان شده است که اگر مسلمانان وظیفه خود را در مقابله با فتنه ها انجام ندهند، عذاب های شدید الهی در دنیا و آخرت نصیب آنان خواهد شد؛ عذاب هایی چون اختلاف های اجتماعی، ناامنی و قتل و فساد و امثال آن در این دنیا و عذاب جهنم در روز قیامت. ثمره فتنه چیزی جز ضعف اجتماع مسلمانان و ایجاد تفرقه و اختلاف در صفوف آنان و در نتیجه ذلت و خواری حکومت و جامعه اسلامی در برابر دشمنان دین نخواهد بود. بر همه افراد جامعه اسلامی - به ویژه خواص و نخبگان - لازم است ضمن شناسایی فتنه ها و آگاهی دادن به جامعه، تلاش کنند آتش فتنه را خاموش کنند و ریشه آن را بسوزانند.
قرآن کریم به همه مسلمانان دستور می دهد تا رفع کامل فتنه از جهان و تحقق کامل دین الهی در سراسر گیتی، با دین ستیزان، مجاهده و مبارزه کنند و لحظه ای در این راه درنگ نداشته باشند:
و قاتلوهم حتی لا تکون فتنة و یکون الدین لله ** بقره، آیه 193.***؛
با آنان بجنگید تا دیگر فتنه ای نباشد و دین مخصوص خدا شود.
و قاتلوهم حتی لا تکون فتنة و یکون الدین کلة لله ** انفال، آیه 39.***؛
با آنان بجنگید تا دیگر فتنه ای نباشد و دین یکسره از آن خدا گردد.
روشن است که این دستور قرآن به مبارزه با فتنه و فتنه گران، لزوماً دستور به مبارزه سخت و جهاد فیزیکی نیست؛ بلکه مبارزه نرم و جهاد فکری و علمی و فرهنگی را هم شامل می شود. اصولاً چون فتنه گری در اغلب موارد، جز در آخرین فازهای خود، از سنخ تهاجم فرهنگی و براندازی نرم است، راه مبارزه و جهاد علیه آن نیز از سنخ مبارزه فرهنگی و جهاد فکری و فرهنگی است.
نکته دیگری که لازم است مورد توجه قرار گیرد، این است که فتنه های سیاسی و اجتماعی، همچون بسیاری دیگر از مناسبت های اجتماعی و سیاسی، در دوران گذشته با برنامه ریزی های پیچیده و تو در تو همراه نبود؛ اما امروزه برای ایجاد فتنه در یک جامعه، سال ها برنامه ریزی می شود. تحقیقات مختلف جامعه شناسی، مردم شناختی و روان شناختی گسترده ای درباره جامعه هدف صورت می گیرد. مهره های اصلی فتنه از قبل شناسایی می شوند و آموزش های لازم علمی و روان شناختی را می بینند و آرام آرام در جای خود چیده می شوند. از طریق مطبوعات، رسانه ها، رمان ها، کتاب های درسی و غیر درسی و فعالیت های تفریحی و گردشگری، ترویج مدها و مدل های جدید، ترویج روحیه مصرف گرایی و مصرف زدگی، سیاه نمایی درباره فعالیت های انجام شده و مهم تر از همه، از راه ایجاد شبهه در باورها و ارزش های مورد قبول جامعه هدف و به طور کلی از همه راه های ممکن، می کوشند تا آرام آرام حساسیت های دینی و ارزشی مردم را تضعیف کنند و بدین ترتیب بسترهای لازم برای براندازی نظام حاکم را فراهم سازند تا با کمترین هزینه بتوانند به هدف خود دست یابند. به همین دلیل، مبارزه با فتنه در دوران حاضر نیز کار ساده و سهلی نیست؛ بلکه نیازمند برنامه ریزی های دقیق و فعالیت های شبانه روزی است.

درباره کتاب

در این کتاب کوشیده ام تا به اختصار ابعاد مختلف بحث فتنه را با تکیه و تأکید بیشتر بر سخن و سیره امام علی (علیه السلام) واکاوی کنم. اثر حاضر در هفت فصل سامان یافته است.
فصل اول به بیان مقدمات بحث و مفهوم شناسی فتنه می پردازد.
در فصل دوم به توصیف شرایط و موقعیت های فتنه خیز پرداخته ام. آگاهی از این شرایط برای تحلیل موقعیت های اجتماعی و تشخیص وظیفه عقلی و دینی بسیار مفید می باشد. زیرا بسیاری از افراد از روی غفلت در موقعیت های فتنه خیز گرفتار می شوند و بدون آنکه بخواهند یا بدانند، هیزم آتش فتنه گران می شوند.
فصل سوم به بررسی بسترهای اجتماعی ایجاد فتنه می پردازد. مطالب این فصل برای متصدیان فرهنگی جامعه از این جهت می تواند مفید باشد که نشان می دهد زنگ های خطر فتنه چگونه و چه زمانی به صدا در می آیند. از بعدی دیگر، مطالب فصل سوم نشان می دهد که برای مبارزه با فتنه از کجا باید شروع کرد. مطالب این فصل به ما می گوید هرگز نباید آثار ظاهری فتنه، از قبیل آشوب های جزئی و مخالفت ها و نافرمانی های مدنی در بخش های کوچکی از جامعه، ما را از آبشخورهای اصلی فتنه غافل کند.
در فصل چهارم به شگردها و شیوه های فتنه گران برای ایجاد فتنه در جامعه توجه شده است. این فصل دکترین فتنه و فرمول آن را تحلیل می کند و نشان می دهد که فتنه گران از چه راه ها و با چه شیوه هایی کار خود را پیش می برند. آشنایی با مطالب این فصل از این جهت هم مفید است که به ما کمک می کند آگاهی خود را از حقیقت بالاتر ببریم و فریفته ظاهر افراد و شعارهای خوب و جذاب نشویم؛ سطح برخورد خود را با مسائل اجتماعی و سیاسی عقلانی تر کنیم و از اتخاذ تصمیم های هیجانی و احساسی که خواسته فتنه گران است، خودداری ورزیم.
با توجه به آنکه اغلب فتنه ها در روزگار امام علی (علیه السلام)، از ناحیه خود مسلمانان و بلکه از ناحیه مبارزان و جهادگران اولیه اسلامی و برخی از صحابه با سابقه پیامبراکرم (صلی الله علیه وآله) بود، این پرسش جدی مطرح می شود که چرا و به چه علت، چنان افرادی با چنان سوابقی دست به فتنه و فتنه گری زدند و شکاف های عمیقی در اسلام پدید آوردند؟ پاسخ این سؤال به شکل بنیادین و با تکیه بر کلام امام علی (علیه السلام) و با ذکر مستندات تاریخی در فصل پنجم این کتاب تحلیل شده است. البته نه پرسش مطرح شده و نه پاسخ های بیان شده، هیچ کدام به روزگار امام علی (علیه السلام) اختصاص ندارند. در روزگار ما نیز همین سؤال مطرح است که چرا در میان مبارزان اولیه انقلاب و یاران حضرت امام، اختلاف هایی شکننده پدید آمده است؛ به گونه ای که همسنگران دیروز، رو در روی یکدیگر صف آرایی می کنند؟ به نظر می رسد مطالب این فصل می تواند عوامل بنیادین چنین تحولاتی را توضیح دهد.
فصل ششم کتاب به توضیح برخی از پیامدهای مثبت و منفی فتنه می پردازد. نگاه نویسنده، به پیروی از فرهنگ اسلامی، این است که نباید صرفاً به عنوان تهدید با فتنه ها برخورد کرد؛ زیرا از زاویه ای دیگر، فتنه ها فرصتی بی نظیر در اختیار جامعه اسلامی قرار می دهند. فرصتی برای شناخت حقیقت و حقیقت محوران. فتنه ها موجب کنار رفتن پرده نفاق از چهره هایی می شود که تا قبل از وقوع فتنه هرگز گمان نمی رفت چنان افرادی با چنان نیت هایی در صفوف جامعه رخنه کرده باشند.
و در نهایت واپسین فصل کتاب به شیوه های مبارزه با فتنه می پردازد و راه های مبارزه کوتاه مدت و بلندمدت با فتنه را تبیین می کند. این فصل می تواند برای عموم مردم راهگشای خوبی برای برون رفت از فضای غبارآلود و تاریک فتنه و در امان ماندن از آسیب های معنوی و اجتماعی آن باشد. در عین حال، در این فصل با تکیه بر سخن و سیره امام علی (علیه السلام)، راه و روش مبارزه کوتاه مدت و بلند مدت با فتنه و فتنه گران به متصدیان فرهنگی و نخبگان علمی جامعه نیز نشان داده می شود.
احمدحسین شریفی