اخلاق در بازار «به ضمیمه فتاوای حضرت امام خمینی (قدس سره) در آداب کسب و تجارت»

نویسنده : حسن صنعتکار

مقدمه استاد جعفر سبحانی

پایه اقتصاد در جهان بر سه اصل استوار است
1- سرمایه
2- تولید و کار
3- توزیع و پخش
تجارت همان بخش سوم را تشکیل میدهد و برای خود سهم خاصی دارد و اگر سرمایه و تولید واجد نقش است توزیع از آن کمتر نیست و اگر برای آن دو اصل سودی در نظر گرفته می شود برای سومی نیز سودی باید قائل شویم.
کسب و تجارب در اسلام برای خود شرائط خاصی دارد و چهار چوبه آن معین شده است و تعیین کننده چهار چوب آن فقه اسلامی است و باید بازرگانان و پیشه وران قبلاً آنرا بیاموزند چنانکه امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرموده است الفقه ثم المتجر.
و خوشبختانه این کتاب که اثر قلم حجةالاسلام حاج آقای حسن صنعتکار کاشانی است که به شایستگی از عهده بیان وظائف این گروه برآمده است لذا مطالعه این کتاب را بعموم توصیه میکنیم.
و از زحمات نویسنده محترم سپاسگزاریم.
قم - جعفر سبحانی 15/10/70

پیشگفتار:

انسان هوشیار به دنبال سعادت و جویای کمال است و برای رسیدن به کمال و سعادت، نیاز به سرمشق گرفتن از انسانهای نمونه و راهنمایانی مخلص دارد؛ نظیر پیامبران و امامان معصوم (صلوات الله علیهم اجمعین) که باید سیره و زندگی آنان مطالعه شود تا معلوم گردد راه و رسم زندگی ما با آنها یکی است یا خیر؟
البته پیشوایان دین، سعادت و کمال را در چیزی می دانستند که برخی از انسانها در آن نمی دانند. آنها دنیا را وسیله رسیدن به آخرت می دانستند که الدنیا مزرعة الآخرة آنان می دانستند که همه چیز غیر از خدا فانی و نابود شدنی است ... ما عندکم ینفد و ما عندالله باق ** سوره نحل، آیه 96.*** یعنی آنچه مربوط به دنیاست، از بین می رود و آنچه برای خداست، نزد خدا محفوظ می ماند.
بنابراین اگر بخواهیم جامعه ای داشته باشیم که در آن صلح و صفا، صداقت و راستی، برادری و محبت، عدل و انصاف، همدردی و تعاون، اتحاد و هماهنگی وجود داشته باشد، باید زندگی پیشوایان معصوم (ع) و دستورات قرآن را برنامه عمل خود قرار دهیم و برای رسیدن به هدف باید راه مستقیم را - که راه خداست و قرآن، راهنمای آن - پیمود که دیگر راهها به تفرقه و پشیمانی می انجامد.
و ان هذا صراطی مستقیما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله ** سوره انعام، آیه 152.***.
اصولاً اهل بازار به علم اقتصاد آشناترند تا به مذهب اقتصادی؛ هر چند که درسش را نخوانده اند اما به مرور زمان و با تجربه به دست آورده اند. شاید سؤال شود که فرق بین علم اقتصاد و مذهب اقتصادی چیست؟ در پاسخ می گوییم که علم اقتصاد عبارت است از بحث در چگونگی دستیابی به بیشترین مقدار تولید با کمترین کار و سرمایه و کیفیت استفاده بیشتر از منابع طبیعی. به عبارت دیگر بحث در رابطه بین پدیده های اقتصادی متعدد، مانند کار و سرمایه و تولید و توزیع و اداره آن و عرضه و تقاضا و سبب رشد تولید یا کاهش آن است.
اما خداوند متعال پیامبران را نفرستاده تا بشر را به کیفیت رشد اقتصادی راهنمایی کند؛ زیرا این امور از چیزهایی است که خود بشر می تواند آن را کشف و به مرور زمان به آنها دست یابد؛ بلکه انبیا و اوصیا را برای مطالبی فرستاده که هرگز انسان به آنها دست نمی یابد. و از جمله برنامه های آنها، روش صحیح در احکام اقتصادی است، تا یک مذهب اقتصادی سالم که حافظ انسانیت و عدالت باشد، به وجود آید.
اینجاست که اگر بخواهیم زندگی اقتصادی ما منطبق با اصول اسلامی باشد باید در مرحله نخست آداب و احکام دین را فرا گیریم و سپس با عنایت الهی به آن جامه عمل بپوشانیم. این امر ما را بر آن داشت تا به فضل و توجه حضرت حق، مطالبی را از آیات و روایات و کتب فقهی جمع آوری کنیم تا راهنمایی باشد برای کسانی که شیفته حقیقت و راه صحیح هستند. امید است خداوند همه ما را به راه راست هدایت فرماید.
در پایان، نویسنده بر خود وظیفه می داند که از جناب استاد حضرت آیت الله جعفر سبحانی به خاطر تشویق نگارنده، تشکر و قدردانی کند. همچنین از حجج اسلام، آقایان سید جواد بهشتی و محمد ترسلی و سید محمد رضا صفوی سپاسگزاری کند که دستنویس این اثر را مورد مطالعه قرار دادند و با ارائه نظریات اصلاحی خویش، در بسامان کردن آن سهیم گردیدند. با وجود این، هر گونه لغزش در مطاوی کتاب حاضر را نگارنده عهده دار است و از خوانندگان تقاضا می کند با نقد و نظر، نوشتار حاضر را تکامل بخشند که گفته اند: ان حیاة العلم بالنقد و الرد. و از هیئت محترم نظارت بر اصناف در بازرگانی کاشان که ما را در تخفیف قیمت کتاب یاری کردند تشکر و خداوند به همه اجر جزیل عنایت فرماید. بارالها از تو خواهانیم که اهل بازار و اصناف را مورد توجه قرار داده تا از مطالب این کتاب برخوردار و ثوابش عاید شهداء و روح امام امت (سلام الله علیهم) گردد.
والسلام علی من اتبع الهدی
حسن صنعتکار

بخش اول: ایمان، کلید حل مشکلات

1- آرامش روح در سایه ایمان
2- توکل
معنای توکل.
ثمره توکل.
تکیه بر غیر خدا.
حکایت حضرت موسی و توکل او.
بازرگان کوفه.
3- ایمان به قدر الهی
تقسیم ارزاق و تلاش برای زندگی.
چرا خداوند روزی را محدود کرده است؟
پاداشت در مقابل تسلیم بر تقدیر الهی.
اسباب و سرچشمه های روزی.