ازدواج و خانواده

نویسنده : محمدرضا حسین زاده

پیش گفتار

قرآن، تنها کتاب آسمانی است که از تحریف مصون مانده و کلامی است که بر بلندای قله فصاحت و بلاغت، هدایت و رستگاری را نوید می دهد**ان هذا القرآن یهدی للتی هی اقوم و یبشر المومنین (اسراء/17،9).***.
قرآن، عالی ترین معارف گنجینه غیب را همراه با آهنگی روح نواز به عالمیان هدیه می کند**و اتبعوا احسن ما انزل الیکم (زمر/39،55).***.
قرآن، سرشار از حقایقی است که آدمی جز در پرتو وحی، از آن نصیبی نخواهد داشت، نعمت بزرگی که پروردگار هستی، عطای آن را بر زمینیان منتی بزرگ می داند**لقد من الله علی المومنین اذ بعث فیهم رسولا من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة (آل عمران/3،164).***.
قرآن، چشمه سار بی پایان و فوران آب حیات است ** یا ایها الذین آمنوا استجیبوا لله و للرسول اذا دعاکم لما یحییکم (انفال/8،24).***. اکسیر سعادت و شراب جاودانگی است. شعاع پرفروغش، روشنی بخش ظلمت کده دنیاست.** و انزلنا الیکم نورا مبینا (نساء/4،174)؛ کتاب انزلناه الیک لتخرج الناس من الظلمات الی النور (ابراهیم/14،1).***.
جهان شمولی و جاودانگی آیات الهی قرآن، اقتضا می کند که در همه زمان ها، محور حل مشکلات و زداینده ظلمت و جهل و حیرت گمراهی باشد. پیشرفت و تکامل علوم از طراوت و تازگی آن نکاهد و محوریت پیام آسمانی را مخدوش نسازد.
امروزه در جهان معاصر، با تراکم دانش و انفجار اطلاعات، شاهد شبهات و پرسش های فراوان و موضوعات متنوعی هستیم که جهان پرالتهاب کنونی، به ویژه جوامع اسلامی را به چالش فرا خوانده و دین مداران پرسوز را به دفاع از ساحت قرآن دعوت می کند.
حوزه های علمیه، سنگربانان شریعت نبوی و پاسداران اندیشه علوی، پاسخ گویی به پرسش ها و شبهات اعتقادی را اصلی ترین رسالت خود دانسته و همواره این نقش خطیر را به زیبایی ایفا کرده اند.
گروه پاسخ به پرسش های قرآنی در مرکز فرهنگ و معارف قرآن از زیر مجموعه های دفتر تبلیغات اسلامی، یکی از گروه های برخاسته از حوزه علمیه در سال 1377 با هدف پاسخ گویی به پرسش های قرآنی کار خود را آغاز کرد و حدود ده سال به کار خود ادامه داد.
حاصل تلاش این گروه، پاسخ دهی به حدود شصت هزار پرسش کتبی و هزاران پرسش تلفنی، حضوری، اینترنتی و... بود. تنوع و گستردگی پرسش ها که از حدود دویست شهر سراسر کشور ارسال می شد، رابطه مطلوب این مرکز با قشرهای مختلف جامعه اسلامی را نوید می داد.
از آن جا که این پرسشها از متن جامعه برخاسته و می تواند نمایانگر شبهات و سؤالهای اعتقادی رایج عصر ما باشد، مرکز فرهنگ معارف قرآن تصمیم گرفت تا این پرسش ها را در مجموعه های موضوعی و صنفی ** مقصود از پروژه های موضوعی، مجموعه هایی است که با عناوینی همچون: علوم قرآنی، قرائت قرآن، اخلاق در قرآن و... تنظیم و ساماندهی می شود و منظور از پروژه های صنفی، آن دست از پرسمانهایی است که با توجه به مقاطع مختلف صنفی و تحصیلی یا اصناف و مشاغل اجتماعی تنظیم می گردد.*** مستقل چاپ و منتشر کند و در دسترس جویندگان حقایق دینی قرار دهد که آنچه فرا روی شماست، یکی از کتاب های این مجموعه است.
قابل توجه است که:
1. منظور از پرسش قرآنی پرسشی است که اصل و یا پاسخ آن در قرآن آمده باشد و یا مفسران قرآن به گونه ای آن را مرتبط با آیات قرآن بدانند. توضیح اینکه:
الف) مقصود از آنچه در قرآن آمده مواردی است که عین کلمه یا مترادف یا مفهوم آن در قرآن آمده باشد.
ب) دلالت قرآن بر موضوع، یا محمول باید به دلالت مطابقی یا تضمنی یا التزامی به لزوم بین باشد.
ج) در مواردی که بخشی از پرسش یا پاسخ در قرآن آمده، ضمن استناد به آن بخش، پاسخ با استفاده از روایات، فقه و... تکمیل می شود.
ه) آنجا که نظر قرآن درباره موضوعی خواسته می شود نیز پاسخ دهی می شود. هر چند در تقسیم مصطلح نگنجد.
و) بدیهی است در هر پرسمان ممکن است درصدی (حدود 15درصد) به تناسب و ضرورت پرسش های غیر قرآنی نیز مطرح باشد که برای تکمیل کار، این پرسش ها نیز به مجموعه اضافه می شود.
2. اختلاف سطح علمی، تفاوت های سنی و تنوع فرهنگی پرسش گران، محققان را ملزم می ساخت که پاسخ ها را با توجه به ویژگیهای پرسش گر سامان دهند؛ گاه با زبانی ساده و بیانی عامیانه، پاسخ فراهم می شد؛ با این حال در تدوین این مجموعه سعی بر این شد که پاسخ ها تا حد امکان یک دست شود.
3. وصول به نظمی کاملا منطقی و تدوینی آرمانی با توجه به اهداف این مجموعه، کاری بس دشوار می نمود که این مهم با حساسیت فراوان و جلسه های متعدد کارشناسی پی گیری شد و تا حد امکان تأمین گردید.
4. علاوه بر پاسخ گویی به شبهات و پرسش های گسترده، از اهداف دیگر تدوین این مجموعه، ارائه گزارشی از تلاش محققان برای راه یابی به پاسخی گویا و منطبق با سطح علمی، ویژگی های سنی، فضای روحی و نیازهای عاطفی پرسش گر است.
5. ممکن است مستند یا متن ارجاعی برخی از پاسخ ها در نگاه فرزانگان و استادان با کاستی هایی همراه باشد. این ملاحظات غالبا از نگاه ناظران علمی مرکز نیز دور نمانده، اما با توجه به سطح مخاطبان و اصولی که می بایست در پاسخ دهی رعایت شود، این پاسخ ها برای ارسال به پرسش گر و نیز انتشار آن برای عموم، مناسب ارزیابی شده است.
6. عطوفت، شیوایی، اتقان، سادگی، اختصار، استناد و نیز ارجاع پرسش گر به نوشته های قابل فهم و در دسترس، اصول مورد توجه این واحد در مسیر شکل گیری این پاسخ هاست.
7. مجموعه ای که هم اکنون پیش روی شماست، پاسخ به پرسش هایی است که با عنوان پرسمان قرآنی ازدواج و خانواده تدوین شده است.
از همه افرادی که در تهیه این مجموعه، مرکز را یاری کرده اند، به ویژه آقای علی کرجی که کار بازنویسی و تدوین بخشی را عهده دار بوده و جناب حجةالاسلام و المسلمین آقای رضا محمدی که نظارت بر طرح را برعهده داشته اند، کمال تشکر و قدردانی را داریم.
محمد صادق یوسفی مقدم
مدیر مرکز فرهنگ و معارف قرآن
پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم

مقدمه

انسان موجودی اجتماعی است همانگونه که برای تحقق بخشیدن به فرایند رشد و تکامل خویش به ارتباط با دیگران نیازمند است، بیش از هر موجود دیگر به خانواده نیاز دارد. خانواده با ازدواج دو همسر شکل می گیرد و به پدر، مادر، فرزندان و دیگر بستگان گسترش می یابد. خانواده یک واحد اجتماعی است که هدف از آن در نگاه قرآن، تأمین سلامت روانی برای اعضای آن به ویژه زن و شوهر، و فرزندان می باشد از این رو به مدیران خانواده سفارش می کند تا در این راستا بکوشند و خود و خانواده را از هر گونه آفت و زیان دنیایی و آخرتی بر حذر دارند. همانگونه که می فرمایند: یایها الذین آمنوا قوا انفسکم و اهلیکم نارا و قودها الناس و الحجارة ای کسانی که ایمان آورده اید! خود و خانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسانها و سنگها هستند نگاهدارید. یکی دیگر از مهمترین اهداف این تشکل ارزشمند، ایجاد آمادگی برای مواجهه با پدیده های اجتماعی است. قرآن کریم در این باره می فرماید: والذین یقولون ربنا هب لنا من ازواجنا و ذریاتنا قرة اعین واجعلنا للمتقین اماما؛ و کسانی که می گویند خدای ما، ما را از همسران مان نور چشمان ببخش و ما را رهبر پرهیزکاران گردان. این آیه بر اهمیت خانواده و پیش آهنگی آن در تشکیل جامعه نمونه انسانی اشاره دارد، بنابراین خانواده، خشت بنای اجتماع است؛ خانواده سالم به مثابه مصالح ساختمانی برای یک بنای ماندگار است از این رو خانواده سالم و دارای فرهنگ دینی، سلامت، تعالی و استواری دینی و فرهنگی اجتماع را در پی دارد؛ زیرا جامعه، مجموعه ای، متشکل از افراد می باشد که بنابر قوانین خاصی با هم زندگی می کنند، اگر افراد آن جامعه، دارای استعدادهای خوب و سپس اخلاق و روحیات عالی باشند، آن جامعه نیز موفق خواهد بود.
قرآن کریم بر اساس اهمیت و ضرورت هایی که در ازدواج و خانواده وجود دارد، بر تحقق و سلامت آن تأکید فراوان داشته، از این رو ده ها آیه درباره کلیات و جزئیات ازدواج و خانواده مطرح نموده است و به این وسیله راه رسیدن مردم به کمال انسانی که در این واحد کوچک اجتماعی پی ریزی می شود را هموار نموده است.
و نوشتار حاضر سعی نموده با بضاعت خود و بر اساس تنوع پرسش هایی که از سوی اقشار گوناگون جامعه اسلامی مطرح شده است گوشه هایی از آن رهنمودها را در قالب پرسش و پاسخ در چند فصل در اختیار جویندگان معارف و احکام دینی قرار دهد. لازم به یاد است که در این نوشتار سعی شده است بیشتر از پرسش های رسیده از سوی اقشار گوناگون، که نشان از نیاز غالب و نوع مردم درباره این موضوع است، مورد بررسی قرار گیرد از این رو از طرح مباحث تخصصی و غیر ضروری پرهیز شده است. امید است این اقدام مورد رضایت خداوند قرار گیرد.
محمدرضا حسین زاده

فصل اول: ضرورت ها و اهداف ازدواج

پرسش 1: ضرورت ازدواج در اسلام، بر چه مبانی استوار است؟
پاسخ: ضرورت و اهمیت ازدواج بر پایه هایی چند استوار است، از جمله: