آیین قرائت و کتابت قرآن کریم در سیره نبوی

نویسنده : محسن رجبی

نشانه های اختصاری

ح - حدیث (شماره حدیث یا خبر در کتب حدیثی)
د - در گذشته
س - سلام الله علیها
ش - شمسی
ق - هجری قمری
قس - مقایسه کنید
م - میلادی
نک - نگاه کنید

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم.
الحمدلله الذی أنزل الکتاب الحکیم علی عبده و رسوله بالحق ثم فصل آیاته قرآناً عربیاً لیقرأه علی الناس علی مکث و یعلمهم الکتاب و الحکمة.
و صلی الله علی من ختم به النبیین، و أرسله رحمة للعالمین، و علی أهل بیته الطیبین الطاهرین و أصحابه المنتجبین.
سپاس خدای را که با تنزیل کتاب حکیم از ام الکتاب از عرش اعلا بر بنده مکرمش، حضرت محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) و تفصیل قرآن عربی مبین، همگان را لایق رسیدن به مقام والای قرائت و کتابت کلام الله گردانید.
از آغاز بعثت که قرآن کریم با عنوان کلام الله و خاتم الکتب به تدریج بر قلب خاتم النبیین نازل می شد، پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) با آیه: و قرآناً فرقناه لتقرأه علی الناس علی مکث و نزلناه تنزیلاً** اسراء، آیه 106.*** و به مقتضای ابلاغ: هو الذی بعث فی الأمیین رسولاً منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة** جمعه، آیه 2.*** موظف شدند در طول دوران رسالت خویش، ضمن قرائت و تلاوت آیات بر مردم، کتاب و حکمت را نیز به آنان تعلیم دهند.
به این ترتیب، تعلیم قرآن به صورت کتاب نیز در شمار وظایف رسالت آن حضرت قرار گرفت و چون رسالت و دعوت نبی اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) جهانی و ابدی است و به هیچ زمان، مکان، نژاد و زبان خاصی محدود نیست و قرآن کریم که آخرین کلام الهی، آخرین کتاب آسمانی و سند نبوت خاتم پیامبران است، باید تا ابد از گزند هرگونه تغییر، تبدیل و تحریف در امان بماند و در دسترس همگان قرار گیرد، در ضرورت تدوین و تألیف آن در مجموعه ای منظم، منسجم، متقن و محکم، شکی باقی نمی ماند.
به دلایل مختلف، علم قرائات و مرسوم الخط یا رسم المصحف نقش بسیار مهمی در حفظ اصالت و جاودانگی قرآن داشته است که اجمالاً به برخی از آن ها اشاره می کنیم:
1. قرآن به دو شکل شفاهی و کتبی (قرائت و کتابت) به صورت متواتر، نسل به نسل انتقال یافته و به دست ما رسیده است.
2. ضرورت پاسخ به سؤال از چگونگی نزول، ابلاغ، آموزش، ترویج و تثبیت قرائت و کتابت قرآن مجید و ارتباط قرآن با پدیده اختلاف قرائت و این که آیا اختلاف در قرائت، از اختلاف در نزول سرچشمه گرفته یا بر اثر اختلاف در اقرای پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بوده یا از ابتدایی بودن خط ناشی شده است و بالاخره این که قرائت اصلی و متواتر قرآن واحدی که از سوی خدای احد نازل شده، کدام است؟
3. لزوم آشنایی با کیفیت کتابت قرآن، ابزارهای کتابت، نوع خط و رسم الخط، چگونگی گردآوری و تدوین قرآن و ترتیب آیه ها و سوره های آن در عهد نبوی و بعد از آن که از جمله مسائل و مباحث مهم تاریخ قرآن است.
بر پایه آنچه گذشت، سؤال های اصلی این تحقیق چنین است:
1. آیا پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در مقام ابلاغ، آموزش، ترویج و تثبیت قرائت قرآن، آن را به یک شکل و وجه یا با شکل ها و وجوه مختلف قرائت و اقرا می فرمود؟
2. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) برای ابلاغ، آموزش و ترویج و تثبیت قرائت قرآن از چه روش ها و شیوه هایی بهره می گرفت؟
3. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) برای کتابت قرآن کریم چه تدابیری اندیشید و عملکرد این بخش از رسالت آن حضرت چگونه بود؟
فرضیات این تحقیق نیز به قرار زیر است:
1. پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در مقام ابلاغ، آموزش، ترویج و تثبیت قرائت قرآن، همواره قرآن را به یک شکل و وجه، که همین قرآن متواتر باشد، از خداوند سبحان دریافت، قرائت و اقرا کرد و هیچ گونه اختلافی در نزول، قرائت و اقرای پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) وجود نداشته است.
2. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) برای ابلاغ، آموزش، ترویج و تثبیت قرائت قرآن از روش ها و شیوه های حکیمانه ای بهره گرفتند؛ از جمله:
الف. ترغیب به قرآن، به جای تحمیل آن.
ب. تکیه به شیوه آموزش شنیداری - گفتاری.
ج. آسان سازی آموزش و آسان گیری در قرائت و جلوگیری از سخت گیری در آموزش و قرائت قرآن.
د. قرائت و اقرای مکرر و پیوسته آیات و سور نازل شده در حضور مسلمانان و در مکان ها و موقعیت های مختلف.
ه. تشویق به تکرار آیات و سور قرآن و آموزش آن ها به دیگران و مذاکره و مُدارسه قرآن.
و. قرائت و اقرای قرآن به شیوه ای آسان و روان (ترتیل قرآن).
ز. تشویق به کتابت قرآن و استفاده از نسخه مکتوب آن.
ح. اعلام آمادگی و استقبال از عرضه قرائت مسلمانان بر آن حضرت، برای تصحیح و تثبیت حفظ و قرائت قرآن.
3. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) برای کتابت قرآن راهکارهای ذیل را در پیش گرفتند:
الف. اهتمام به کتابت قرآن، بلافاصله پس از نزول هر قسمت از آن و همزمان با تعلیم قرائت آن.
ب. املا و تعلیم رسم الخط قرآن به کاتبان وحی و نظارت دقیق بر کار ایشان برای جلوگیری از هرگونه ناهماهنگی، نابسامانی و اختلاف.
ج. تشویق و ترغیب عموم مسلمانان به کتابت قرآن با تأکید بر رعایت قواعد و ضوابط آن.
د. توجه دادن مسلمانان به خاص بودن رسم الخط قرآن و استثناهای ویژه نگارش آن.
ه. اهتمام به جمع و تدوین نسخه واحد و کامل متن مکتوب قرآن کریم.
پیشینه این تحقیق را در کتب سیره، حدیث، تاریخ، تفسیر و علوم قرآنی، به ویژه در کتب و رسائل مربوط به علم قرائات، علم مرسوم الخط یا رسم المصحف و علم جمع و ترتیب قرآن یا تاریخ قرآن می توان یافت، اما چون انبوه روایات اسلامی، با برخی اسرائیلیات و فرآورده های برخوردهای مذهبی، حزبی، قبیله ای و قوم گرایانه آمیخته است، معمولاً در میان اخبار و احادیث، چندگونگی و تشتت به چشم می خورد و در بدو امر، محقق را با تناقضاتی روبه رو می سازد؛ به همین دلیل، در مسیر تحول و رشد علوم قرآنی، هر دسته و گروهی، تفسیرها و تحلیل های مختلفی از این روایات ارائه کرده اند.
همچنین با توجه به عدم تدوین علمی و جامع علوم قرآنی؛ از جمله: نزول قرآن، اسباب نزول، مکی و مدنی، ناسخ و منسوخو جمع و ترتیب قرآن که بدون نگرشی تام به قرآن و آموزه های سنت نبوی و تعالیم بزرگان صحابه و ائمه طاهرین (علیهم السلام) تدوین شده است و به دلیل فقدان نظام روش شناختی دقیقی در تحلیل و بررسی سنت و سیره نبی اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و متعارف نبودن مطالعه تطبیقی قرآن و سیره، به رغم وفور منابع سیره نبوی و گسترش نسبی مرزهای دانش و تحقیق در علم قرائات و رسم المصحف، نحوه بنیان گذاری پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در دو حوزه قرائت و کتابت قرآن کریم، همچنان ناگشوده و حتی ناشناخته مانده است.
این تحقیق که متن بازنویسی و تکمیل شده پایان نامه کارشناسی ارشد پیوسته مؤلف در رشته الهیات و معارف اسلامی، گرایش علوم قرآن و حدیث در دانشگاه امام صادق (علیه السلام) است در واقع برآمده از طرح جامع آموزش زبان قرآن است. نگارنده، افتخار و توفیق آن را داشته است که به عنوان یکی از دستیاران این طرح از آغاز (خرداد 1377) تا ارائه آن به مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق (علیه السلام) (خرداد 1379) به گردآوری بیش از سه هزار فیش از منابع روایی، تاریخی، فقهی و سیره و تا حدودی تحلیل داده های آن بپردازد. از این رو، نگارنده، جانمایه اصلی تحلیل و تدوین مباحث این نوشتار را توجه به این اصل مهم می داند که آموزش و ترویج قرآن در سیره و سنت نبوی همواره به مثابه آموزش و ترویج یک زبان مطرح بوده است و در پرتو این رویکرد، در پی آن است که در حد بضاعت محدود علمی خود، بتواند گره های کوری را که از دیرباز درباره بنیان گذاری قرائت و کتابت قرآن مطرح بوده است، بگشاید؛ هرچند به علت مسلط نبودن بر روش های مطالعه تاریخی و نداشتن آمادگی لازم برای تحقیق در مباحث زبان شناختی و دیگر حوزه های علمی و هنری که ارتباطی تنگاتنگ با مسائل آموزش و ترویج قرآن دارد، نتوانسته است تحقیق خود را چنان که باید و شاید، تدارک بیند. بنابراین، با کمال اشتیاق از هرگونه انتقاد و پیشنهاد سازنده استقبال می شود.
در خاتمه، از استاد عزیزم جناب آقای دکتر محمد علی لسانی فشارکی که در طول دوران تحصیلات دانشگاهی تاکنون و همه مراحل: پیشنهاد عنوان، تصویب، نگارش، تدوین و دفاع پایان نامه (خرداد 1381) از راهنمایی ها و هدایت های حکیمانه و مشفقانه ایشان برخوردار بوده و هستم، صمیمانه سپاسگزاری می کنم.
همچنین بر خود لازم می دانم مراتب تشکر و امتنان قلبی خود را از همه اساتید معظم و گران قدر، به ویژه آقایان: دکتر احمد بادکوبه هزاوه، دکتر احمد پاکتچی و استاد مرتضی رزم آرا، ابراز نمایم و نیز از همسر مهربان و فداکارم سرکار خانم مریم عافیتی و برادران و دوستان ارجمندم آقایان: دکتر حسین مرادی زنجانی، مهدی غفاری، رضا عباسی، مصطفی رزاقی و ابوذر پور محمدی که افتخار همکاری با آنان را در طرح جامع آموزش زبان قرآن داشته ام، صمیمانه قدردانی می کنم.
ربنا لا تجعلنا للذین کفروا، واغفرلنا ربنا انک انت العزیز الحکیم * ربنا علیک توکلنا و الیک أنبنا و الیک المصیر * ربنا لا تزع قلوبنا بعد اذ هدیتنا وهب لنا من لدنک رحمة انک أنت الوهاب.
محسن رجبی
پژوهشگر بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی
مشهد مقدس، چهاردهم صفر 1430 ق، بیست و دوم بهمن 1387 ش
E-MAIL :RAJABI_MHS@YAHOO.COM

تعریف مفاهیم پایه ** مفاهیم پایه یا عملیاتی اصطلاحی است در روش تحقیق که نویسنده در آغاز تحقیق، مفاهیم اصلی عنوان تحقیق خود را به خواننده می شناساند و اگر این مفاهیم چندین معنا داشته باشند، معنای مقصود خود را بیان می کند.***