تعامل انصار با اهل بیت (علیهم السلام)

نویسنده : سعید طالقانی

چکیده

در این تحقیق، تعامل و رابطه انصار با اهل بیت (علیهم السلام) تبیین شده است. پرسش اصلی این است که تعامل و رابطه انصار با اهل بیت (علیهم السلام) چگونه بوده است؟ در صورت مثبت بودن، آیا این رابطه و همکاری به معنای شایسته دانستن اهل بیت (علیهم السلام) به جانشینی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و رهبری جامعه اسلامی بوده است؟
نوشتار حاضر به منظور تبیین این موضوع و پاسخ به آن، در قالب یک مقدمه و پنج فصل تدوین یافته است. واژگان کلیدی این پژوهش عبارتند از: اهل بیت، انصار، اصحاب، سقیفه، بنی هاشم و تعامل.
دوران بررسی تا عصر امام سجاد (علیه السلام) را شامل می شود.
هدف این پژوهش روشن کردن دیدگاه مثبت انصار درباره اهل بیت (علیهم السلام) و نیز نشان دادن جایگاه اهل بیت (علیهم السلام) در میان اصحاب، به خصوص انصار است که از بزرگان اصحاب و یاران مخلص و فداکار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بودند. پس از تتبع گسترده درباره موضوع، با توجه به داشته ها و یافته های تاریخی به فرضیه های مطرح شده می رسیم:
انصار از قبایل قحطانی جنوبی و در اصل، یمنی بودند. آنان بعد از مهاجرت به یثرب آمدند و غالب آن ها پیش از اسلام بت پرست بودند، اما گرایش یهودیت و مسیحیت و حنفی گری نیز در میان آنان وجود داشته است. آن ها از روی اخلاص به پیامبر (صلی الله علیه و آله) ایمان آورده، زمینه گسترش و پیشرفت اسلام را فراهم کردند؛ به گونه ای که بخشی از پیروزی های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در صحنه های سیاسی و نظامی مرهون فداکاری و تلاش های انصار بوده است. بیشتر آنان طرف دار اهل بیت (علیهم السلام) و امیرمؤمنان (علیه السلام) بودند و در میان اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، اکثریت یاران اهل بیت (علیهم السلام) را تشکیل می دادند. اگرچه انصار به جهت وجود رقیب قدرت مندی، چون قریش و منافقان طرف دار آن ها، نتوانستند در جریان سقیفه آن گونه که لازم بود نقش خود را در طرف داری و دفاع آشکار از اهل بیت (علیهم السلام)، امیرمؤمنان (علیه السلام) و حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) به درستی ایفا کنند و از این آزمایش به خوبی بیرون آیند، ولی همواره اهل بیت (علیهم السلام) را (که معیار سنجش محبت به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود) دوست داشته و با اهل بیت (علیهم السلام) رابطه و تعامل خوبی داشتند و به عظمت و شوکت اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) علاقه مند بودند. هم چنین عداوتی از آن ها درباره اهل بیت (علیهم السلام) به چشم نمی خورد انگیزه و هدف انصار در ماجرای سقیفه، جلوگیری از تسلط قریش بود، که قصد محروم کردن اهل بیت (علیهم السلام) را داشتند و نه رد خلافت امیرمؤمنان (علیه السلام)؛ زیرا انصار طرف دار امام علی (علیه السلام) بودند و آن حضرت را شایسته خلافت و رهبری جامعه اسلامی می دانستند و به حکومت بنی هاشم علاقه مند بودند. از این رو امیرمؤمنان (علیه السلام) را در دست یابی به خلافت یاری کردند. بسیاری از بزرگان انصار به وصایت امام علی (علیه السلام) نیز معتقد بودند و از دیگران می خواستند، تا از امیرمؤمنان (علیه السلام) به عنوان وصی و جانشینی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پیروی کنند.
انصار، همواره از خلافت امیرمؤمنان (علیه السلام) در مقابل دشمنانش دفاع کردند؛ به گونه ای که تعدادی از آنان در راه دفاع و حمایت از اسلام و اهل بیت (علیهم السلام) به شهادت رسیدند. از سوی دیگر، امیرمؤمنان (علیه السلام) نیز مدافع و پشتیبان انصار بود و آنان را به صحنه آورد و در سیاست و حکومت شریک کرد؛ به همین دلیل تعداد زیادی از رجال سیاسی و نظامی حکومت آن حضرت را انصار تشکیل می دادند. بعد از امیرمؤمنان (علیه السلام) نیز، میان انصار و اهل بیت (علیهم السلام) همکاری و رابطه برقرار بوده است؛ اگرچه با گذشت زمان، تشیع در میان انصار کم رنگ شده بود، اما دیدگاه اهل بیت (علیهم السلام) همواره درباره انصار مثبت بوده و مانند رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از آنان مدح و تمجید کرده اند. از مجموع رفتار و رابطه انصار با اهل بیت (علیهم السلام)، می توان نتیجه گرفت که آنان اهل بیت (علیهم السلام) را شایسته خلافت و رهبری جامعه اسلامی می دانستند و حتی بعضی از آن ها دوستی و پیروی از اهل بیت (علیهم السلام) را به دیگران سفارش می کردند.

طرح تحقیق (کلیات)

مقدمه

انصار، نامی است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) آن را برای قبیله اوس و خزرج برگزید. آنان در اصل یمنی بودند و نسب انصار به قبایل عرب قحطانی می رسید**سیوطی، التوشح علی جامع الصحیح، ج 3، ص 452.***. آن ها بعد از هجرت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به مدینه، حضرت را در مقابل دشمنانش یاری کردند و به همین دلیل انصار نام گرفتند. واژه انصار زمانی پدید آمد که پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان رنج دیده مکه در پی حمایت مسلمانان یثرب به سوی مدینه روی آورده در آن جا اسکان یافتند و مهاجر نامیده شدند. هم چنین مسلمانان یثربی که از پیامبر (صلی الله علیه و آله) و یاران مهاجرش با آغوش باز پذیرایی کردند، انصار نامیده شدند. آن ها در طول ده سال اقامت پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مدینه رابطه خوبی با آن حضرت داشتند و همواره حضرت را در نشر و گسترش آیین توحید یاری کردند، آن ها در صحنه های فرهنگی، سیاسی و نظامی نیز حضور فعال و نقش قابل توجهی داشتند. یکی از موضوعات مهم در زندگی انصار، نحوه تعامل و رابطه آن ها با اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) اسلام است؛ زیرا اهل بیت (علیهم السلام) امانت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در میان امت و وارثان و جانشینان بر حق آخرین فرستاده الهی و حجت های خدا روی زمین هستند و بعد از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از طرف خدای متعال و رسولش به رهبری امت اسلامی برگزیده شده اند. از سوی دیگر انصار نیز یکی از دو دسته مسلمانان اولیه جامعه مسلمانان و از اصحاب مخلص و فداکار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بودند که با پیامبر (صلی الله علیه و آله) عهد و پیمان بستند، تا از آن حضرت و اهل بیتش در برابر دشمنان دفاع و حمایت کنند. خداوند نیز در قرآن از آنان تمجید کرده است:
والسابقون الأولون من المهاجرین والأنصار والذین اتبعوهم باحسان رضی الله عنهم و رضوا عنه و أعد لهم جنات تجری تحتها الأنهار خالدین فیها أبداً ذلک الفوز العظیم**توبه، آیه 100.***؛
و پیش گامان نخستین از مهاجرین و انصار و کسانی که به نیکوکاری از ایشان پیروی کرده اند، خداوند از آنان خشنود و راضی است و آنان نیز از او خشنودند و برای آنان بوستان هایی آماده کرده است که جویباران از فرودست آنان جاری است و همواره جاودانه درآن اند؛ این رستگاری بزرگ است.
از این رو، رابطه انصار با اهل بیت (علیهم السلام) به عنوان جانشینان بعد از پیامبر (صلی الله علیه و آله) حائز اهمیت است. درپژوهش حاضر کوشیده ایم این موضوع را به صورت شفاف و روشن تحلیل و بررسی کنیم. با وجود این که گستره و ژرفای موضوع، بیش از این ظرفیت داشت تا مطالب دقیق تر تدوین شود، اما با توجه به فرصت اندک به همین مقدار بسنده شد.