مبدأشناسی

نویسنده : سیّد محمّد شفیعی مازندرانی

سفارش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به زیارت خود

نه تنها در منابع شیعه بر اهمیت زیارت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تأکید شده، بلکه در کتب و مآخذ اهل سنّت نیز به آن توجّه لازم و در خور شأن پیامبر گردیده است. ما در این جا برای رعایت اختصار به ذکر چند حدیث که «سمهودی» یکی از علمای برجسته اهل سنت در کتاب خود، «وفاء الوفا» نقل کرده است، بسنده می کنیم :
- قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: «من حجّ فزار قبری بعد وفاتی کان کمن زارنی فی حیاتی. وقال: من حجّ البیت ولم یزرنی فقد جفانی ».
- قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: «من زار قبری حلّت له شفاعتی - من زار قبری وجبت له شفاعتی».
- قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: «من زارنی فی المدینة، کنت له شهیداً وشفیعاً ».
- قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم: «من زارنی بعد موتی فکأنّما زارنی فی حیاتی وانا حیّ ومن زارنی کنت له شهیداً وشفیعاً یوم القیامة؛** سمهودی، وفاء الوفاء، ج 2، ص 411.*** هر کس مرا پس از وفات دیدار کند، چنان است که در حیات من، مرا زیارت کرده است، و کسی که مرا زیارت کند، من او را در قیامت شفاعت می کنم ».
همچنین رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «ما من احد یمرّ بقبر اخیه المؤمن کان یعرفه فیسلّم علیه الّا عرفه وردّ علیه السلام (اذا کان هذا فی آحاد المسلمین فکیف سید المرسلین صلی الله علیه و آله و سلم )؛** همان . ***هیچ کسی به زیارت قبر برادر مؤمن خود نمی رود، جز آنکه صاحب قبر جواب سلام او را می دهد. (سمهودی پس از نقل این حدیث می نویسد:) وقتی مردم عادی این چنین باشند، پس پیامبر چگونه است؛ یعنی نمی توان گفت او پاسخ سلام «زوّار» خود را نمی دهد و به آنان توجه ندارد ».
« سمهودی» (متوفی سال 911) می نویسد: «فأجمع العلماء علی استحباب زیارة القبور للرجال کما حکاه النووی... وقد اختلفوا فی النساء وقد امتاز القبر الشریف بالأدلّة الخاصة به کما سبق قال السبکی: ولهذا اقول: انّه لا فرق فی زیارته صلی الله علیه و آله بین الرجال والنساء؛** امینی، الغدیر، ج 5، کلمات الأعلام، ص 115.*** علمای امّت اجماع کرده اند و اتفاق نظر دارند که زیارت قبور برای مردان مستحب است، ولی برای زنان بعضی مستحب می دانند و بعضی نمی دانند، البته در باب زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این امتیاز وجود دارد که زیارت آن برای زنان نیز مستحب است » .
تحریص به زیارت اهل قبور، مطابق جهان بینی اصیل اسلامی است؛ در بینش اسلامی، با مرگ نه تنها پرونده زندگی انسان بسته نمی شود، بلکه مرگ سرآغاز زندگی جدید و کامل تری است. بنابراین مردگان، گر چه به ظاهر از ما جدایند، لکن می توانند از رفتار و کردار ما مطلع گردند، و در صورت لزوم برخورد مناسب نیز داشته باشند

زیارت امام هشتم علیه السلام و اهمیّت آن

«اباصلت» هروی می گوید: گروهی از شیعیان به دیدار علی بن موسی الرضا علیه السلام شتافتند. امام رضا علیه السلام به آنان فرمود: «مرحباً بکم واهلاً فأنتم شیعتنا حقاً فسیأتی علیکم یوم تزورون فیه تربتی بطوس؛**مجلسی، بحار الانوار، چاپ اسلامیه، ج 60، ص 231.*** آفرین بر شما! خوش آمدید، شما شیعیان و پیروان راستین مایید، و به زودی روزی فرا می رسد که «قبر» مرا در طوس «زیارت» خواهید کرد ». امام رضا علیه السلام در این خوش آمد گویی، هم دیدار از خود را توسط آنان ستود، و هم از «زیارت قبر» خود و نیز از موضع و مدفن خود، خبر داد و افزود: «الا فمن زارنی وهو علی غسل خرج من ذنوبه کیوم ولدته امّه؛** همان*** بدانید کسی که (با بدن طاهر و پاکیزه) مرا «زیارت» کند ( مورد لطف و رحمت ویژه خداوند متعال قرار می گیرد و ) همه گناهانش (که حق الناس نبوده و قابل بخشش باشند) بخشوده می شود و مورد عفو و غفران الهی قرار می گیرد آن چنان که گویا تازه از مادر متولد شده است ».

ارتباط با ارواح

سؤال :
آیا می توان افرادی را که در «عالم برزخ» به سر می برند، زنده خواند و با ارواح آنان ارتباط برقرار کرد ؟
پاسخ :
باید به این حقیقت اذعان کنیم که «ارواح» از زندگان، تواناتر و آگاهترند ، ولی درک ما نسبت به آنان ضعیف است، در حالی که آگاهی آنان نسبت به ما و اسرارهستی وسیعتر و خطاناپذیر است. در این راستا پس از «جنگ جمل»، امیرالمؤمنین با جمعی از یاران، در میان اجساد مخالفان کنار جسد «کعب بن سُور» رسید؛ کعب قاضی بصره بود، امام دستور داد او را بلند کردند و نشاندند و سپس به او فرمود: «یا کَعْب لقد وَجَدْتُ ما وعدَنی ربّی حقّاً فهل وَجَدْتَ ما وَعَدَکَ ربّکَ حقّاً ؛** شیخ عبّاس قمی، سفینة البحار، ج 3، ص 483، ماده کعب.*** ای کعب بن سور! من وعده های الهی را صادق یافتم، آیا تو صدق آن را یافته ای ؟ » امام علیه السلام سپس به کنار جسد «طلحه»، رسید و در آنجا نیز این مسأله را تکرار کرد. همراهان گفتند : یا امیرالمؤمنین! آنانکه مرده اند چیزی نمی فهمند. امام پاسخ داد:آنان کلام مرا شنیدند چنانکه «اصحاب قلیب» در چاه «بدر» کلام رسول خدا را شنیده بودند ».
از آنچه گفته شد، بر می آید که اموات نه تنها می شنوند، بلکه صالحان و تبهکاران هر کدام مطابق اعمال و رفتار خود در دنیا، از سوی خدا «پاداش» و «کیفر» می بینندلذا همچنانکه در باره شهدا آمده است: (وَلَاتَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُواْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَا تًا بَلْ أَحْیَآءٌ عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ فَرِحِینَ بِمَآ ءَاتَل-هُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَیَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُواْ بِهِم مِّنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَاهُمْ یَحْزَنُونَ )؛** آل عمران / 169 و 170.***شهیدان را مرده نپندارید، آنان زنده اند و در پیشگاه خدا رزق خویش را دریافت می دارند، آنان از آنچه که از سوی خدا دریافت می دارند خشنودند و نسبت به خود خوشحال و فرحناکند و به کسانی که از قافله عقب مانده اند بشارت می دهند ». برای افراد گنهکار، در عالم برزخ کیفر و عذاب منظور می گردد: (النَّارُ یُعرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوًّا وَعَشِیًّا وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُواْ ءَالَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ ا لْعَذَابِ )؛** غافر / 46.*** «صبحگاهان و شامگاهان، آتش کیفر متوجه آنان است و آنگاه که قیامت فرا رسد، آل فرعون را در سخت ترین عذابها وارد کنید!».
با توجه به مطالب فوق، آنان که در عالم برزخ به سر می برند، همچون افراد در دنیا هستند امید و آرزو دارند و به یاد بازماندگان خود می باشند. هنگامی که یکی از فرستادگان «عیسی مسیح» به درجه رفیعه «شهادت» نائل آمد، در بدو ورود به بهشت برزخی گفت: (... یَلَیْتَ قَوْمِی یَعْلَمُونَ بِمَا غَفَرَ لِی رَبِّی وَجَعَلَنِی مِنَ ا لْمُکْرَمِینَ ) ؛** یس / 26 و 27.*** «ای کاش! قوم من می دانستند که پروردگار حکیم، مرا مورد عفو و غفران خویش قرار داد و در حق من اکرام روا داشت ».
در روایات آمده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مَن صلّی عَلَیّ عند قبری سَمِعْتُه وَمَن صَلّی عَلَیّ نائِیاً اَبْلَغْتُه، صَلُّوا عَلَیّ فإنَّ صَلاتَکُم تَبْلُغُنی حَیْثُ کُنْتُم؛** سنن ابی داوود، ج 2، ص 218؛ کنز العمال، ج 10، ص 38؛ طبقات الشافعیه السبکی، ج 3، ص 408.*** کسی که در کنار قبر من بر من سلام دهد، می شنوم و کسی که از راه دور بر من سلام کند، به من ابلاغ می گردد. به من سلام دهید هر کجا باشید، به من ابلاغ می گردد ». همچین آن حضرت فرمود: «مَن زارنی بعد وفاتی وسلّم علیَّ رَدَدْتُ علیه السلام عشراً وزاره عشرة من الملائکة کلّهم یسلّمون علیه ومَن سلّم عَلَیّ فی بیته ردّ اللَّه تعالی عَلَیّ روحی حَتّی اُسَلِّمَ عَلَیه؛** همان*** کسی که پس از فوت من، مرا زیارت کند و به من سلام دهد من «ده » برابر به او سلام می دهم و «ده» ملائکه به زیارتش می شتابند و بر او سلام می دهند (حتی) کسی که در خانه اش بر من سلام کند، به من ابلاغ می شود و پاسخ سلام او را می دهم ».
از آیات و احادیث مذکور بدست می آید :
الف - اموات همچون زمان حیات خودشان سلام را می شنوند و به آن پاسخ می گویند.
ب - روح پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در عالم برزخ پاسخ سلام را می دهد.
ج - ارتباط با ارواح، محال نیست و کسانی که در پیشگاه خداوند آبرومندند، می توانند خواسته ها، حاجت ها و توسّلات متوسّلین را برآورده سازند.
«ابن حجر» در کتاب «الخیرات الحسان» در مناقب «ابی حنیفه» نقل می کندروزگاری که «امام شافعی» در بغداد به سر می برد، به قبر ابو حنیفه توسل می جس. همچنین امام «احمدبن حنبل» به قبر امام شافعی متوسل می شد. وقتی به امام شافعی گزارش داده بودند که مردم مغرب زمین به امام مالک توسّل می جویند، او آنان را موردانکار قرار نداد.** خلاصه ای از کلام زینی دحلان، ص 252 از کتاب الدراسیه، به نقل از الغدیر، ج 5ص 107.***
محمد بن عبدالوهاب، رهبر فکری فرقه وهابیّت در کتاب خود، «التوحید » می نویسد: «زیارت قبور، نوعی مرده پرستی است و با توحید ناسازگار است». **محمد بن الوهاب، التوحید، ص 72.***
علمای وهابی مسلک سعودی در جزوه ای که اخیراً به نام «راهنمای حج و عمر» به زبان فارسی انتشار داده اند، از موضع فوق کمی عقب نشینی کرده، نوشته اند: «زیارت قبر پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم و دیگر قبرها مشروع است » ،** «راهنمای حج و عمره »، ص 44 و 53. این کتاب در سطح وسیعی در سال 1416 ه . ق از طرف شئون الاسلامی (وزارت شئون الاسلامی) عربستان سعودی چاپ شد و در اختیار حجاج قرار گرفته است.*** ولی می نویسد: «صدا زدن مردگان وقت زیارت مقبره بقیع و مقبره شهدای اُحُد و انداختن پول و اسکناس نزد آنها برای تقرب و تبرک به صاحب قبرها شرک اکبر به حساب می آید ».** همان .***
محمد بن عبدالوهاب در کتاب «تطهیر الاعتقادات» می نویسد: «جهت زیارت قبر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نباید سفر کرد، نباید در کنارش نماز و دعا خواند این اعمال بدعت است ».** محمد بن عبدالوهاب، تطهیرالاعتقاد، ص 36 و 40.***
در کتاب «راهنمای حج و عمره» آمده است: «مسنون است قبور بقیع و... زیارت کنید و بر آنها سلام دهید و دعای خیر کنید » ،** «راهنمای حج و عمره»، ص 31. ***ولی می افزاید: « بعضی از حجاج نزد قبر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دستهای خود را بلند کرده، روبروی قبر خیلی با تحری و سوزدعا می کنند این بدعت مستحدثه ای است ».** همان، ص 54.***