مبدأشناسی

نویسنده : سیّد محمّد شفیعی مازندرانی

فلسفه توسّل

مسأله «توسل» از لطف و کرم سرشار الهی حکایت دارد و جنبه های تربیتی آن در جامعه بشری گرانبار است. خداوند متعال همواره همه مخلوقات بویژه آدمیان را مشمول لطف خود قرار می دهد و براین اساس به آنان دعا و نیایش و «توسل» را آموزش داده است تا در صورت مرتکب شدن خطا و عصیان در زندگی، به بیماری «یأس» و نومیدی دچار نشوند و بدانند که خدا، رحیم و مهربان و «عذرپذیر» است و درهای لطف او همیشه باز می باشد. توجه بدین نکته ضروری است که مسأله توسل در جامعه، دارای آثار تربیتی و نتایج مطلوب عرفانی و معنوی بی شماری است، زیرا :
الف - «توسل»، روحیه دستگیری و تعاون را در افراد تقویت می کند.
ب - تأثیرات تربیتی «توسل» را در ساختار روحی آدمی نمی توان نادیده گرف. کسی که در مقام اضطرار و موقعیت استثنایی (روز حاجتمندی) به شخصی متوسّل می شود و پناه می برد، حالت نقش پذیری خاصی در او ایجاد می شود و در این صورت وقتی که از طرف، لطف و مهربانی و روحیه گره گشایی مشاهده می کند، در واقع زمینه همرنگی و قدم نهادن در صراط او، در این شخص (حاجتمند) فراهم می گردد و اثر عملی آن، دیر یا زود در زندگی اش ظاهر می شود (جنبه تربیتی توسل را نمی توان دست کم گرفت ) . شخصی که به توسل روی می آورد، سعی می کند از حیث کردار و رفتار خود را در برخی جهات، لااقل در آستانه توسل، بسان طرف توسل جلوه دهد و همین همرنگی، زمینه های تربیتی و نقش پذیری ویژه ای را در او ایجاد می کند. پس «فلسفه توسّل» را می توان در ارشاد و راهنمایی انسانها به کانون نور و هدایت، و ایجاد زمینه های روحی روی آوردن به اسوه ها و الگوهای تربیت اسلامی خلاصه کرد، و همین مسأله، مقدّمه شناختن انسانهای برتر و گرویدن به آنان و بهره مند شدن از هدایتهای آنان را در جامعه فراهم می کند.
«توسّل» روحیه اخوت و برادری را در جامعه تقویت می کند، چون هر کسی می داند که خدا از او خواسته است تا در مواردی دست دیگران را بگیرد و از آنان «شفاعت» کند و یا هنگامی که کسی به او توسل جست، بدون عذر نمی تواند آن را رد کند. البته شناخت الگوهای توسل و چگونگی آن و آنچه در توسل درخواست می شود، به خوبی می تواند فلسفه توسل را در نگرش اسلامی مبرهن سازد بدون شک همچنانکه یادآور شدیم مصادیق وسیله و افرادی که می توان به آنان توسل جست، همان رهبران الهی ما هستند.

مشکل مخالفان و منکرین توسّل

همه مخالفان مسأله توسل را نمی توان به لجاجت متهم کرد، زیرا «دو مشکل» اساسی علمی - عقیدتی در این مسأله وجود دارد که ذهن بسیاری از آنان را مشوّش ساخته است :
1 - مخالفان مسأله توسل می گویند در کنار قبور این و آن، دست به توسّل بردن چه دردی را دوا می کند؛ مگر از مردگان کاری ساخته است ؟
2 - همچنین می گویند مصدر همه امور خداست، براین اساس از غیر خدا حاجت خواستن با «توحید افعالی» منافات دارد.
بنابراین برای مجاب و متقاعد کردن مخالفان توسّل، باید دو مشکل فوق را حل کنیم، زیرا توسّل از مقوله «شفاعت» است که «وهابی ها» هیچ کدام را قبول ندارند، به خاطر اینکه دو موضوع برای آنان توجیه و حل نشده است:
1 - حل نشدن حقیقت مسأله «توحید افعالی» و «توحید عبادی»، شاید وهابی ها به غلط فکر می کنند افعال انسان در کنار و «عرض» کارهای خداوند قرار دارد، نه در طول آن؛
2 - عقیده بدین مسأله که از اموات کاری ساخته نیست.** ر . ک: مناسک الحج والعمرة، ابن تیمیه، چاپ دوم 1415، چاپ ریاض، ص 81 .***
بر این اساس، محمد بن عبدالوهاب، رئیس فرقه وهابیّت در کتاب معروف خودالتوحید »** ر . ک: التوحید، ص 108 (این کتاب توسط علمای اهل سنت مکه به فارسی ترجمه شده است ). ***می نویسد: «دعا و استعانت و استغاثه از غیر اللَّه کفر است، افزوده بر آن از این کار نفعی به وی نمی رسد ».
در این کتاب در ذیل تفسیر آیه (... فَابْتَغُواْ عِندَ اللَّهِ الرِّزْقَ... )** عنکبوت / 17. ***آمده است :
«نمی توان بهشت را بدون خداوند متعال از کسی دیگر مطالبه کرد به همین ترتیب نمی توان رزق و معاش را نیز جز خداوند از کسی دیگر درخواست کرد». **التوحید، ص 108.***
وی همچنین در این کتاب که به زبان فارسی نیز ترجمه شده است، می نویسد: گمراهی بیشتر از استغاثه کننده به غیر اللَّه، سراغ نمی شود.
اگر جز خداوند به کس دیگری استغاثه شود، او از این ندا بی خبر است و نمی داند که چه می خواهد، وکی می خواهد ؟
جز خداوند اگر از کسی استعانت بعمل آید، او از این امر خوشنود نمی شود بلکه از این جهت با فریاد کنندگان، حسد و عناد می ورزد.
استمداد جستن و فریاد کردن به غیر اللَّه به عبادت از آنها تعبیر می شود.
از آنکه استمداد جسته می شود او ازین عبادت اظهار استکراه و بیزاری می کند.
به یک چنین شخص (متوسل) اضلُّ الناس (گمراه ترین مردم) گفته شده است.
هنگامی که از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم استمداد جسته شده فرموده که: «اِنَّه لا یُستغاثُ بی واِنَّما یُستغاث باللَّه» (شکایت کردن به من لزوم ندارد تنها به ذات خداوند متعال استغاثه باید کرد).** همان .***
نویسنده با استناد به این حدیث، می خواهد هرگونه استغاثه و پناه بردن به غیر خدا را نفی کند، در حالی که باید دید مراد از غیر خدا کیست؟ انبیا، اولیا و ائمه معصومین که واسطه فیض الهیند یا اشیا وکسانی که آبرویی در پیشگاه خدا ندارند و مجرای فیض الهی به حساب نمی آیند؟ به اعتقاد ما در نظام آفرینش هر چیزی بر اثر جریان طبیعی پیش می رود؛ قانون علیّت و معلولیّت در تمام ابعاد هستی و در همه مراحل آن حاکمیت دارد ؛ «أبی اللَّه أن یجری الاشیاء الّا بأسباب ».** کلینی، اصول کافی، ج 1، ص 183.*** بر این اساس، یکی از راههای بهره مند شدن از فیض حق و برخوردار شدن از الطاف الهی، توسّل است (البته در باب «دعا» و «شفاعت» نیز این مسأله را مورد ارزیابی قرار خواهیم داد). بنابراین، وسیله باید در مدار رضای خدا باشد، و هر چیزی و هر کسی نمی تواند وسیله و اسباب و مجرای فیض حق واقع شود. پس توسل به برخی از اسباب و وسایل در واقع، توسل به «مسبّب»خدا) است** برخی، توسل به سبب را عین توسل به مسبب نمی دانند، این مسأله ناشی از ناآگاهی آنان است. ***و شرک محسوب نمی شود، زیرا در قرآن کریم به آن امر شده است: (یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَابْتَغُواْ إِلَیْهِ ا لْوَسِیلَةَ وَجَهِدُواْ فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ) .** مائده / 35.*** همچنین در قرآن، در موارد مختلف از توسل سخن به میان آمده است، ولی متأسفانه وهابیان بر اثر کج فهمی و عدم درک صحیح و درست توحید افعالی و عبادی، توسّل به ارواح صالحان و پاکان و انبیای عظام را شرک می دانند.

مهمترین مصادیق وسیله

«وسیله» مصداقهای گوناگونی دارد، بنابراین در باب توسل مسأله مهم شناختن مصادیق وسیله است تا به کمک آن «توسّل» صورت گیرد. به برخی از وسیله ها در لابه لای این بحث اشاره کردیم، اینک خاطرنشان می کنیم که «اولیاء اللَّه» اعم از انبیارسولان و امامان معصوم و پیروان راستین آنان، مهمترین وسیله ای هستند که می توان به آنان توسل جست. بر این اساس امیرالمؤمنین علیه السلام در تفسیر آیه (... وَابْتَغُواْ إِلَیْهِ ا لْوَسِیلَةَ ...) فرمودند: «أنا وَسیلتُه؛ مراد از وسیله در این آیه منم »** علّامه سیّد هاشم بحرانی، تفسیر برهان، ج 1، ص 469 .***. در این رابطه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیز فرمودند: «مَن أطاعَهم فقد أطاع اللَّهَ وَمَن عَصاهم فقد عَصَی اللَّهَ هُمُ الْعُروَةُ الوُثقی والوسیلة إلی اللَّه ».** ر.ک: علّامه فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ذیل آیه (... وَابْتَغُواْ إِلَیْهِ ا لْوَسِیلَةَ ...)، (ج 2، ص 33، ط جدید).***
«وسیله» از دیدگاه ما مصادیق گوناگونی دارد که مهمترین آنها عبارتند از: افرادی که در پیشگاه خدا آبرومندند، اشیایی که در پیشگاه خدا عزیزند مثل قرآن کعبه عبادت ها و همچنین «توبه» و بازگشت از گناه نیز از وسایل است.
«حموی»، محدث بزرگ اهل سنت، در «فرائد السمطین» و «حاکم» درالمستدرک» از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می کنند: آدم وقتی که به یمین عرش، نور خمسه طیّبه را مشاهده کرد، بدو ندا رسید که: این خمسه طیّبه از فرزندان تو هستند که «لولاهم ما خلقتک... ». در پایان حدیث نبوی آمده است: به آدم ندا رسید که: «فإذا کان لک حاجة فبهؤلاء توسَّل؛ **حاکم، المستدرک، ج 3، ص 153.*** اگر می خواهی به خواسته ات برسی، دست توسل به سوی ایشان دراز کن ». رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پس از این سخن فرمود: «نحن سفینة النجاة من تعلَّق بها نجا ومن حاد عنها هلک فمن کان له الی اللَّه حاجة فلیسئل بنا اهل البیت؛** علّامه امینی، الغدیر ، ج 2، ص 300 .*** ما کشتی نجات هستیم، کسی که به این کشتی سوار شود، نجات می یابد و کسی که از آن بیگانه باشد، هلاک می گردد. پس کسی که از خدا حاجت می طلبد، از طریق «توسل» به ما از خدا خواستار شود».