مبدأشناسی

نویسنده : سیّد محمّد شفیعی مازندرانی

فصل هفتم: توسل، تبرّک، استشفا، زیارت اهل قبور و شفاعت

توسّل

«توسّل» در اسلام، یکی از طرق برخوردار شدن از الطاف خداست و آن عبارت است از: واسطه قرار دادن محبوبان خدا میان خود و پروردگار، برای برخورداری از الطاف الهی به واسطه آبرویی که این واسطه ها در پیشگاه او دارند. «توسّل» در نگاه اهل لغت عمومیت دارد، همچنانکه ابن اثیر در «النهایة» می نویسد: الوسیلة «هی فی الأصل ما یتوصل به الی الشی ء ویتقرب به؛ وسیله در واقع عبارت از چیزی است که آدمی را به چیزی پیوند می دهد»، ولی در اصطلاح دینی معنی خاصی دارد و همچون واژه «ذریعه»** الفرق بین الوسیلة والذریعة: أنّ الوسیلة» عند أهل اللغة هی القربة وأصلها من قولک سألت أسأل أی طلبت وهما یتساولان. أی یطلبان القربة التی ینبغی أن یطلب مثلها وتقول توسلت إلیه بکذا فتجعل کذا طریقاً إلی بغیتک عنده، والذریعة إلی الشی ء: هی الطریقة إلیه ولهذا یقال جعلت کذا ذریعة إلی کذا فتجعل الذریعة هی الطریقة نفسها ولیست الوسیلة هی الطریقة فالفرق بینهما بیّن (معجم فروق اللغة، حرف واو). ***بیشتر در امور دنیوی به کار می رود، برخلاف «شفاعت» که به امور اخروی اختصاص دارد. **شفاعت یکی از مصادیق وسیله قلمداد گشته است (النهایة، ابن اثیر، ماده وسل ).***
باید تلاش کرد تا توسّل در عمل به گونه ای معقول و خداپسند صورت پذیرد، نه بر اساس و شیوه دوره جاهلیت که مورد نکوهش قرآن است، زیرا آنان در پیشگاه بت ها زانو زده، کُرنش می کردند و می گفتند: (... لِیُقَرِّبُونَآ إِلَی اللَّهِ زُلْفَی ... )؛** زمر / 3. ***«بت ها باعث تقرّب ما در پیشگاه خدا می گردند». از این آیه به دست می آید:
1 - مسأله توسّل در میان مردم جاهلیّت وجود داشته است؛
2 - اسلام هر گونه توسّل را امضا نکرده است؛
3 - اسلام، توسّل با شیوه صحیح را امضا کرده است.

اقسام توسّل

«توسل» به یکی از سه طریق زیر تحقق می یابد :
1 - طلب حاجت از خدا در پرتو آبروی رسول خدا؛
2 - طلب دعا از پیامبر، (از پیامبر بخواهیم تا در حق ما دعای خیر کند)؛
3 - حاجت خواستن از «اولیاء اللَّه» از جمله رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که واسطه فیضند.
«سیوطی»، مفسر بزرگ اسلامی در ذیل آیه (... وَابْتَغُواْ إِلَیْهِ ا لْوَسِیلَةَ... )** مائده / 35 . ***می نویسد: «الوسیلة القربة... تقربوا الی اللَّه بطاعته والعمل بما یرضیه؛** الدرُّ المنثور، ج 2، ص 280 ذیل آیه 35 سوره مائده. ***وسیله به چیزی می گویند که شما را به خدا نزدیک کند». همچنین «ابن حَجَر»، یکی دیگر از علمای بزرگ وشهیراهل سنت در «الصواعق» ازشافعی نقل می کندکه اواین چنین سرود :
آل النبیِّ ذریعتی - وهم الیه وسیلتی
أرجو بهم اعطی غداً - بیدالیمین صحیفتی** الصواعق المحرقه، ص 180، چاپ مکتبة الظاهرة، تحقیق عبدالوهاب.***
«آل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وسیله نجات و پناهگاه من هستند ؛ اینان در پیشگاه خداوسیله تقرب منند. امیدوارم به خاطر این وسیله، خدا نامه اعمال مرا به دست راستم دهد».
«زمخشری» نیز در این مورد و ذیل آیه فوق الذکر می نویسد: «الوسیلة: کلّ ما یتوسل به أی یتقرّب من قرابة او صنیعة او غیر ذلک فاستعیرت لما یتوسل به الی اللَّه تعالی من فعل الطاعات وترک المعاصی؛** زمخشری، الکشّاف، ج 1، ص 628. ***وسیله عبارت از چیزی است که آدمی را به دیگری نزدیک می کند، اعم از نسبت های خانوادگی یا خواندن صیغه ای که موجب محرمیّت شود، و در اینجا عبارت است از هر چیزی که آدمی را به خدا نزدیک می کند و از آن جمله اند: انجام کارهای حسنه و نیز پرهیز از نارواها».