مبدأشناسی

نویسنده : سیّد محمّد شفیعی مازندرانی

معنای قضا و قدر

اصطلاح فوق را به چند گونه می توان تبیین کرد :
1 - «قضا»، یعنی سرنوشت انسان از روز نخست بدون اطلاع و حضور او، بدون اراده و اختیار او ترسیم شده و هر کسی در زندگی طبق «بخت» و قسمتی که از سوی خدا منظور گشته است، «بهره» می گیرد و یا «محروم» می ماند.
2 - «قضا» به معنای قضاوت و «حکم» و «فرمان» است، همچنانکه «قدر» به معنای تعیین محدوده ها و اندازه گیری ها می باشد؛ یعنی در تکوینیّات و تشریعیّات «ظهور» و «افول» هر پدیده ای حساب شده است، و تناسب ویژه ای میان اثر و مؤثر، معلول و علت وجود دارد. بدیهی است که هر پدیده و اثری تابع اصل خود است؛ اگر فاعل و پدید آورنده انسان باشد، اثر در بیشتر موارد یک «امر ارادی» است، و اگر غیر انسان باشد، اثر یک «امر طبیعی» خواهد بود.
قابل ذکر است که تفسیر اوّل از مسأله قضا و قدر یک نگرش تخریبی و غیر اسلامی است و با مسأله «اختیار» و آزادی، وعده و وعید و ثواب و عقاب الهی برای مطیعان و عاصیان سازگار نیست، ولی نگرش دوّم مطابق با حقیقت بوده، گویایی این نکته است که در جهان، همه چیز به گونه ای حساب شده صورت می پذیرد و چیزی بدون حساب و کتاب اتفاق نمی افتد. وانگهی، تناسب خاصّی میان هر اثر با مؤثّر آن در کار است و چیزی بدون سبب پدیدار نمی شود، و هرگز عملی بدون عامل انجام نمی یابد، و مسأله «بخت» و «شانس» و مقوله هایی از این قبیل خرافه ای بیش نیستند.
هیچ یک از کردار و رفتار و گفتار اختیاری انسان همچون سایر پدیده های جهان، خارج از حیطه قضا و قدر الهی صورت نمی گیرد و نظام عِلّی و معلولی جهان را خدا مقرّر و مقدّر داشته است. بر این اساس، فاصله گرفتن امیرالمؤمنین علیه السلام از کنار دیواری که در آستانه فرو ریختن بود و مردی به آن حضرت گفت: «از قضای الهی می گریزی ؟» امام پاسخ داد: «از قضای الهی به قدر او پناه می برم» قابل توجیه است؛** صدوق، توحید، باب 60، قضا و قدر، ص 309، ح 8. ***گویا امام علیه السلام می خواهد بفرماید: اگر از کنار دیوار نگریزم، با اراده خویش خود را در معرض هلاکت قرار داده ام، و اگر بگریزم، با اراده خود نجات یافته ام، دو طرف قضیه را خدا مقدرّ داشته است؛ نگریزم، مصدوم خواهم شد، بگریزم سالم خواهم ماند. این دو عامل و معلول و تناسب میان آنها را خدا «مقدّر» و منظور داشته است.

معنای قضا و قدر در قرآن

«قضا» در قرآن دارای معانی و کاربردهای مختلف است که مهمترین آنها عبارتند از :
1 - تشریع امر مهم و مؤکّد: (وَقَضَی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُواْ إِلَّا إِیَّاهُ وَبِالْوَا لِدَیْنِ إِحْسَنًا ... ).** اسراء / 23.***
2 - قضاوت عادلانه: (وَاللَّهُ یَقْضِی بِالْحَقِ ّ... ).** غافر / 20.***
3 - اتمام و تمامیّت کار: (فَإِذَا قَضَیْتُم مَّنَسِکَکُمْ... ).** بقره / 200.***
4 - حتمیّت یافتن، حتمیّت بخشیدن: (... قُضِیَ الْأَمْرُ... ).** یوسف / 41.***
5 - کار تدریجی که به مرحله نهایی رسیده باشد: (... وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْءَانِ مِن قَبْلِ أَن یُقْضَی إِلَیْکَ وَحْیُهُ... ).** طه / 114.***
همچنین کلمات «قدر» و «تقدیر» نیز در قرآن به معانی مختلف از جمله اندازه گیری به کار رفته است: (إِنَّا کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقْنَهُ بِقَدَرٍ ) ،** قمر / 49.*** (... وَخَلَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِیرًا ) ، **فرقان / 2.***وَالشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا ذَا لِکَ تَقْدِیرُ ا لْعَزِیزِ ا لْعَلِیمِ ).** یس / 38.***

قضا و قدر از دیدگاه امیرالمؤمنین علیه السلام

ابن جوزی، اندیشمند معروف اسلامی در کتاب معروف خود، «تذکرة الخواص» می نویسد: ابن عباس می گوید: مردی از امیرالمؤمنین علیه السلام پرسید: «قضا» و «قدر» چیست ؟ امام فرمود: «طریق مظلم فلا تسلکوه [ لا تسلکه ] ؛ راه تاریک و دشواری است، آن را طی نکن (بدین مبحث نپرداز )». او دوباره سؤال کرد: یا امیرالمؤمنین ! از قضا و قدر برایم بگو. امام علیه السلام این بار نیز پاسخ داد: «از اسرار الهی است فاش مکن» . آن مرد بار سوم نیز خواسته خود را بر زبان آورد و گفت: یا امیرالمؤمنین ! از قضا و قدر برایم بگو . امام علیه السلام پاسخ داد: «بحر عمیق فلا تَلِجهُ؛ دریای عمیقی است در آن غور مکن (بدین بحث نپرداز )». امام سپس فرمود: ای سؤال کننده ! خدا تو را طبق نظر تو آفرید یا طبق نظر و صلاحدید خود ؟ او پاسخ داد: خدا آن گونه که خود خواست، مرا آفرید . امام علیه السلام سپس فرمود: آیا مرگ تو طبق خواست تو صورت می گیرد یا طبق خواست خدا ؟ پاسخ دادطبق خواست خدا. امام علیه السلام فرمود: آیا مشیّت و تصمیمات تو فوق تصمیمات خداست یا برعکس آن ؟ سپس امام افزود: اگر گمان کنی که مشیّت خدا فرع بر مشیّت توست ادّعای غلبه بر خدا را نموده ای، و اگر مشیّت و تصمیمات خود را همسنگ مشیّت و تصمیمات خدا بدانی، ادّعای شرکت با خدا نموده ای، و اگر مشیّت و تصمیمات خود را فرع بر مشیّت الهی بدانی، ولی در زندگی به مشیّت خود اکتفا کرده و بدان مغرور شده باشی، [ کار تو مورد قبول نیست ]ب لکه باید به مشیّت خدا و حاکمیت مشیّت او بیندیشی و بگویی: «لا حول ولا قوّة الّا باللَّه».
آن مرد وقتی این جمله را بر زبان آورد، به امام گفت: تفسیر این جمله را برای من بازگو کن ! امام علیه السلام فرمود: تو را «توان» گریز از عصیان نیست جز در پرتو حراست و عصمت او، و «توانی» برای اطاعت از خدا نداری جز در پرتو اعانت خدا. در این هنگام امام علیه السلام به مرد فرمود: «آیا حقیقت امر را درک کرده ای ؟!» پاسخ داد: آری. امام به یاران فرمود: «این مرد، الآن یک مسلمان راستین است، برخیزید و با او مصافحه کنید» .** «عن ابن عباس قال: جاء رجل الی امیرالمؤمنین فسأله عن القدر فقال: اخبرنی عن القدر ما هو؟ قال: طَریق مُظلم فلا تسلکوه [تَسْلُکْهُ ] . فقال: اَخبِرنی عن القدر؟ فقال: سِرّ اللَّه فلا تفشه. فقال: أخبرنی عن القَدر؟ فقال: بحر عمیق فلا تلجه. ثمّ قال: أیّها السائل، خلقک اللَّه کما تشاء أو کما یشاء؟ فقال: کما یشاء. فقال: أیُمیتک کما تشاء أو کما یشاء ؟ فقال: علی ما یشاء. فقال: ألک مشیّة فوق مشیّة اللَّه أم لک مشیّة مع مشیّة اللَّه أو لک مشیّة دون مشیّة اللَّه ؟ فإن قلت لک مشیّة فوق مشیّة اللَّه فقد ادّعیت الغلبة للَّه تعالی، وإن قلت لک مشیّة مع مشیّة اللَّه فقد ادّعیت الشرکة، وإن قلت مشیّتی دون مشیّته فقد اکتفیت بمشیّتک دون مشیّة اللَّه. ثمّ قال له: قل: لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إلاَّ بِاللَّه، فقالها، ثمّ قال: یا امیرالمؤمنین، عَلِّمنی تفسیرَها. فقال: لا حَول عن معصیة اللَّه الّا بِعِصمته ولا قُوّةَ علی طاعته إلّا بِمَعونته، أعَقلت عن اللَّه؟ قال: نعم . فقال لأصحابه: ألآن أسلم أخوکم، قوموا الیه فصافحوه» (ابن جوزی حنفی، تذکرة الخواص چاپ مکتبة النینوی، ص 157).***
پس از جنگ صفین، آنگاه که امیرالمؤمنین علیه السلام در ضمن سخنی فرمودند «آنچه در این پیکار صورت پذیرفت، همه را خدا می دانست و مشمول قضا و قدر پروردگار بود، یکی از شنوندگان گفت: پس ما مستحق پاداشی نیستیم زیرا آنچه انجام یافت، طبق قضا و قدر بود. امام علیه السلام فرمودند: آرام باش پیرمرد ! خداوند متعال پاداش بزرگی به خاطر رفتن و برگشتن برای شما منظور داشته و این عمل طبق اراده شما انجام گرفته و هرگز مجبور نبوده اید.
پیر مرد گفت: مگر قضا و قدر ما را به این امر نکشانده است ؟ امام علیه السلام فرمودندگمان کردی قضا و قدر حتمی (تکوینی) خدا در کار بوده است ؟ اگر چنین باشد، وعده و وعید مفهوم نخواهد داشت. نیکوکار، برتر از بدکار نیست. این عقیده بت پرستان لشکریان شیطان، نفاق پیشگان و کور باطنان است؛ آنان «قدریه»اند و «مجوسِ» این امت می باشند؛ آنگاه امام علیه السلام افزود: خدا انسان را مختار آفرید، تکالیف آسانی برای او مقدّر داشت، او در انجام عبادت آزاد است همچنانکه در پرداختن به معصیت، مجبور نیست. همچنین خدا انبیا را بی جهت، مبعوث نداشت.
پیر مرد گفت: پس مراد از قضا و قدر مورد نظر شما چیست، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام پاسخ داد: مراد از آن، همان قضا و قدر غیر محتوم (تشریعی) است که طبق اراده و اختیار آدمی تحقق می یابد. سپس امام علیه السلام به آیه (وَقَضَی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُواْ إِلَّا إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَنًا... )؛** اسراء / 12.*** «و ما حکم کردیم که جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر خوداحسان کنید» استشهاد فرمودند».** ر . ک: توحید، صدوق، باب قضا و قدر، ص 380 - 382، ح 28. ***در حالی که در قضا و قدر خدا آمده که انسانها جز خدا را نپرستند و به پدر و مادر خود احسان کنند، عدّه ای کافرند و عدّه ای به پدر و مادر احسان نمی کنند، پس این نوع از قضا و قدر را که تخلف پذیر است، می توان از آن به عنوان قضا و قدر غیر حتمی، مؤجل، مشروط و تشریعی یاد کرد.