مبدأشناسی

نویسنده : سیّد محمّد شفیعی مازندرانی

نتیجه

هیچ یک از اقسام حرکت «کمّی »، «کیفی »، «وضعی »، «انتقالی» و «حرکت جوهری» را در محدوده موجود «متافیزیک» و مجرد نمی توان یافت. بنابر این «روح » ، « عقل »، «فکر »، «قوانین و کلیات علمی، دینی و اخلاقی» و... نمی توانند موضوع حرکت باشند، زیرا اینها حقایق و موجودات کاملند، حالت بالقوّه ندارند تا در پرتو عوامل، فعلیّت لازم را به دست آورند.** ر . ک: «شناخت پایه جهان بینی »، مبحث نسبیّت.***

به چیزی که حرکت در آن راه دارد، موجود حرکت پذیر گویند و از آن به متحرک» و «موضوع حرکت» تعبیر می شود. تردیدی نیست که حرکت در «کم »، «کیف »، «اَین» و « وضع »، حرکت در اعراض است و آنها را «بستر حرکت» گویند و فلاسفه در آنها اتفاق نظر دارند، ولی آنچه میان صاحبنظران مورد اختلاف می باشدحرکت در «ذات متحرّک» است؛ به عبارت دیگر حرکت در «عرض» را همه قبول دارند، لکن حرکت در ذات «معروض»، یعنی حرکت در ذات متحرک را فقط افرادی مثل «صدر المتألهین شیرازی» پذیرفته و آن را «حرکت جوهری» نام نهاده اند، امّا فیلسوفانی چون: «ارسطو» و « شیخ الرئیس» آن را رد کرده اند.** علّامه طباطبایی، بدایة الحکمة، ص 107.***

تقریر برهان حرکت

«برهان حرکت» دو مقدّمه و یک نتیجه دارد:
الف: جهان مادّه و پدیده های آن دارای حرکتند و این مسأله امری محسوس و بدیهی است که نیاز به استدلال ندارد؛
ب: تردیدی نیست که حرکت به حرکت آفرین نیاز دارد.
نتیجه: جهان متحرّک به حرکت آفرین نیاز دارد.
استدلال فوق مورد قبول همه، اعم از «مادّیین» و «الهیّین» می باشد و مرز جدایی این دو گروه، تعیین «عامل اصلی حرکت» است، یعنی اینکه حرکت در متحرک از خود متحرک نشأت یافته یا نه، منشأ حرکت عامل بیرونی است؟ (حرکت در ماده توسط خود آن، ایجاد شده است یا عامل دیگر؟ ).
باید گفت که: اولاً، موجودات مختلف مادی جهان، حرکت پذیرند (متحرکند. ثانیاً، هیچ موجودِ حرکت پذیری، حرکت آفرین نخواهد بود. نتیجه آن که عامل حرکت موجودات مختلف مادی جهان که حرکت پذیرند، موجود غیر مادی (حرکت آفرین) هست.** ر . ک: اسفار، ج 7، ص 43 و 44.***** «ابراهیم، خلیل الرحمن »، از همین برهان در جهت هدایت قوم خود سود جست و سرانجام به آنان خاطرنشان کرد که:(...لاأُحِبُّ الْأَفِلِینَ) (انعام / 76 )، زیرا چیزی که طلوع و غروب دارد، حرکت پذیر است و موجود حرکت پذیر (متحرک )، حرکت آفرین (خدا) نخواهد بود، بلکه محتاج بدان است.***

ارکان حرکت

ارکان حرکت عبارتند از :
1 - مبدأ حرکت؛
2 - مقصد و منتهای حرکت؛
3 - محرّک، یعنی فاعل حرکت؛
4 - متحرک، یعنی موضوع حرکت؛
5 - مسافت حرکت؛
6 - زمان حرکت.
با توجه به ارکان حرکت، باید در نظر داشت که حرکت بدون اتکاء بر اندیشه شعور و حیات نه ایجاد می شود و نه به مقصد می رسد.