مبدأشناسی

نویسنده : سیّد محمّد شفیعی مازندرانی

برهان نظم در قرآن

آیات گوناگونی در قرآن، آدمی را به وجود نظم در پدیده های مختلف جهان آفرینش توجه می دهند، از جمله :
(وَالشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا ذَا لِکَ تَقْدِیرُ ا لْعَزِیزِ ا لْعَلِیمِ)؛** یس / 38.*** «خورشید در مدار و حوزه خاص خود (مستقر) حرکت می کند تا هنگامی که مدتش سرآید و این اندازه گیری از سوی خدای توانا و حکیم است».
(وَا لْقَمَرَ قَدَّرْنَهُ مَنَازِلَ حَتَّی عَادَ کَالْعُرْجُونِ ا لْقَدِیمِ)؛** یس / 39.*** «برای سیر ماه، منزلها مقدّر داشته ایم، تا آنکه مانند شاخه های خرما نمودار گردد (مانند هلال و مُحاق در اوّل و پایان ماه )».
(لَا ا لشَّمْسُ یَنبَغِی لَهَآ أَن تُدْرِکَ ا لْقَمَرَ وَلَا الَّیْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَکُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ)** یس / 40. ***«نه خورشید را شاید که به ماه رسد و نه شب بر روز سبقت گیرد و هر یک بر مدار معیّنی شناورند».
در آیات فوق، به طور آشکار، اولاً، سخن از نظم حاکم بر گردش خورشید و ماه است ثانیاً، سخن از اثر وجودیِ نظمِ حاکم بر جهان می باشد. (پیدایش شب و روز ). ثالثاً ، سخن از پدید آورنده نظم است؛ ناظمی که حکیمانه عمل می کند و مبدأ همه آفرینش اوست.

نظم جهان از دیدگاه صاحبنظران

« انیشتین» می گوید: «در میان متفکران جهان، کسی را نمی توان یافت که به گونه ای دارای ایمان مذهبی نباشد. ایمان به یک نظام مطمئن که از عقل کل سرچشمه گرفته است. همین ایمان است که در تلاش خستگی ناپذیرشان به آنان توان می بخشد و آنها را وامی دارد تا همواره در جهت کشف قوانین و روابط منظم پدیده های جهان بیندیشد ».** اثبات وجود خدا، به قلم چهل تن از دانشمندان بزرگ معاصر، ص 52 و 66.***
یکی از اندیشمندان می گوید: «در عالم مجهول، نیروی عاقل و قادری وجود دارد که جهان گواه بر وجود اوست ».** همان*** همچنین می نویسد: «... اگر ما منکر خدا باشیم و در عین حال نظم و ترتیب و پیش بینی در امور طبیعی را قبول کنیم، بزرگترین تضادها را قائل شده ایم و این بر خلاف منطق و عقل سلیم است ». **همان، ص 52 و66.***
« نیوتن» می گوید: «از سه راه به وجود خدا پی می بریم :
1 - کرات آسمانی همیشه در حال حرکت اند و برای هریک از آنها مدار و مسیری خاص است و اصطکاک ندارند و چنان با نظم خاصّی در حرکتند که تضادی در کار آنها نیست.
2 - ممکن نیست سازنده دستگاه چشم، از قانون نور، انتشار و انعکاس آن باخبر نباشد.
3 - ممکن نیست سازنده گوش، از قوانین امواج صوتی باخبر نباشد ».
وی همچنین می گوید: «بدون تردید نمی توانیم جمیع حرکات کواکب را صرفاً ناشی از نیروی جاذبه بدانیم، پس واجب است که در گردش آنها، دست خدا، در کار باشد ».** اثبات وجود خدا، به قلم چهل تن از دانشمندان بزرگ معاصر، ص 108.***

دیدار با نیوتن

«روزی یکی از دانشمندان مادی که با نیوتن سابقه دوستی داشت، به دیدار او شتافت و ماکت جالبی را روی میز مطالعه وی تماشا کرد و غرق در حیرت شد (ماکتی که یک مرکز و چند سیاره که بوسیله تسمه ای بهم متصل بودند و با دسته ای که در جای خاصّی قرار داشت. هر یک از آنان به طرز جالبی به دور مرکز به حرکت درمی آمدند ) . دانشمند مادی از «نیوتن» پرسید: «این ماکت جالب را کدام مکانیک چیره دست ساخته است ؟ ». «نیوتن» با خونسردی پاسخ داد: «کسی آن را درست نکرده است . دانشمند مادی گفت: «گویا به سؤال من توجه نکردی» و افزود: «من پرسیدم این ماکت منظم جالب را کدام مهندس چیره دست و حکیمی، طراحی، و کدام صنعتگر و سازنده ماهری آن را ساخته است ؟ ». در این هنگام «نیوتن» از روی صندلی برخاست دستی به شانه او نهاد و گفت: «شما نمی پذیرید که یک ماکت جالب و منظم به گونه ای تصادفی پیدایش یافته باشد، پس چگونه می پذیرید که جهان هستی با وجود آن همه نظم محیرالعقول بدون وجود ناظم حکیم و باشعور بوجود آمده است ؟ ». **فطرت مذهبی، ص 102.***
« کیتون »، در کتاب پر ارج «خدا و علم» می نویسد: «ما ناچاریم بپذیریم که یک واکنش متقابل اسرارآمیز میان تمام اتمهای کائنات وجود دارد. واکنش متقابلی که هیچ گونه مبادله انرژی یا هیچ نیرویی را به مداخله دعوت نمی کند و به این کائنات به شکل تمامیتی واحد پیوستگی می دهد. بنظر می رسد که همه چیز آن چنان جریان دارد که گویی معرفت، نوعی پیوستگی میان اتمهای کائنات را برقرار می کند، همانگونه که پرفسور «تپّارشاردان» می نویسد: «در هر ذرّه، هر اتم، هر مولکول، هر سلول گویی نیرویی سازمان بخش حکومت می کند** خدا و علم، ص 144.***... هنگامیکه به نظم ریاضی کائنات نگاه می کنم، عقل من، مرا مجبور می کند که بگویم این ناشناخته مخفی در پشت کیهان، دست یک هوشمند فوق ریاضیِ محاسبه گر است. به نحوی که این هوشمندِ سازنده، باید از نوع مجرد غیر مادی و معنوی باشد ».** همان، ص 87 و 88.***
آری، جهان بر اساس مشیّت و اراده خداوند متعال و بر اساس نظام احسن و کامل آفرینش یافته است. در هر واحدی از هستی که وجود نظم ثابت گردد، تصادف نفی خواهد شد و وجود «علت فاعلی» با شعور و غایتی خاص در ایجاد هماهنگی میان اجزای آن مجموعه، به اثبات خواهد رسید و نظم حاکم بر هستی، بزرگترین دلیل بر وجود غایت و هدفداری است همچنانکه دلیل بر حاکمیت فاعلی باشعور و حکیم است؛ چنانکه قرآن کریم می فرماید: (وَفِی ا لْأَرْضِ ءَایَتٌ لِّلْمُوقِنِینَ)،** ذاریات / 20.*** «و در زمین آیاتی برای جویندگان یقین است». (وَفِی أَنفُسِکُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ)؛** ذاریات / 21. ***«و در وجود خود شما (نیز آیاتی است)؛ آیا نمی بینید؟!».