مبدأشناسی

نویسنده : سیّد محمّد شفیعی مازندرانی

دیدگاه برتراند راسل

«راسل»، فیلسوف معروف مادّی در کتاب مشهور خود، «تاریخ فلسفه غرب» بخش فلسفه قدیم، سؤالهایی را مطرح می کند و سپس می نویسد: «برای این قبیل مسائل نمی توان در آزمایشگاه پاسخی یافت ». وی همچنین می نویسد: «تقریباً همه مسائل که مغزهای متفکّر بیشترین توجه را به آنها دارند، از مقوله ای می باشند که علم، نمی تواند به آنها پاسخ دهد ». او سپس به ذکر چند نمونه از پرسشها می پردازد و می نویسد: «آیا جهان از روح و مادّه ساخته شده است ؟ اگر چنین باشد روح و ماده چیستند ؟ آیا روح تابع مادّه است یا خود دارای نیروی مستقلّی است ؟ آیا جهان هدف و غایتی دارد ؟ آیا به سوی غایتی معیّن سیر می کند ؟ آیا قوانین طبیعی واقعاً وجود دارند ؟ یا آنکه ما به سبب نظم پرستی فطریمان به آن قائل هستیم ؟ آیا شیوه زندگی و زیست شریف و زیست پست وجود دارد ؟ این شیوه چیست ؟ چگونه باید به آن دست یافت ؟ آیا خوبی در صورتی ارزش دارد که جاوید باشد یا اگر هم جهان سنگدلانه به سوی مرگ بشتابد، باز خوبی، شایسته جُست و جو است ؟ آیا چیزی به نام عقل وجود دارد؟ برای این قبیل مسائل نمی توان در آزمایشگاه پاسخی یافت ».
وی سپس چنین می نویسد: «حکمای الهی می گویند که ما پاسخ می دهیم، آن هم پاسخهای بسیار دقیق ».** برتراند راسل، تاریخ فلسفه غرب، ص 6 و 7، بخش فلسفه قدیم.***
وی همچنین در کتاب «چرا مسیحی نیستم» می نویسد: «پس در جامعه ای که قانون و اخلاق و مذهب نباشد، مشکل پیدا می شود، زیرا همیشه جنایتکاران دستگیر نمی شوند و پلیس ممکن است برخلاف وظیفه خود نسبت به صاحبان قدرت سختگیر نباشد. اگر به مردم تعلیم داده شود که خداوند سارق را تنبیه می کند، حتی اگر پلیس نتواند او را تنبیه کند به نظر می رسد که این باعث امانت مردم می گردد »** برتراند راسل، چرا مسیحی نیستم، ص 257.*** وی همچنین می نویسد: «در عالم فکر، تمدن، علم خالص و بی عشق، کافی و رضایت بخش نیست انسان به شور و هیجان و هنر و دین نیازمند است ». ** برتراند راسل، تاریخ فلسفه غرب، ص 15؛ ویل دورانت، لذّات فلسفه، مبحث ماتریالیست سخن می گوید، ص 51: «ویل دورانت»می نویسد: «فلاسفه پیروز شدند ولی آنها در این پیروزی یک چیز را فراموش کرده اند و آن این است که ندانستند «اخلاق خالی از ضمانتهای دینی» چگونه به ملّتی می تواند آن ضبط و تسلّط بر نفس، که یک ضرورت است بدهد » (لذّات فلسفه، ص 429 ).
«اولف بوهلر» می گوید: «بشر می تواند مجهولات طبیعی را کشف و درک کند، ولی نمی تواند قوانین طبیعت را وضع کند و بشر فقط این قوانین را کشف و تفسیر می نماید. هر قانونی که بشر کشف می کند او را یک قدم به خدا نزدیکتر می کند و خدا خود را به او بهتر می شناساند » (اثبات وجود خدا، به قلم چهل تن ازدانشمندان بزرگ معاصر، ص 9 و 189) .***
آری، جهان بینی علمی، دارای ضعف ها و نقایص چشمگیر است و نمی تواند «جهان بینی مطلوب» به حساب آید.

ب جهان بینی فلسفی

« جهان بینی فلسفی »، اعتقاد و بینش و تفکّری را گویند که با توجّه به شناخت هستی به گونه جامع، از طریق «عقل» و روش تعقّلی حاصل می گردد. در این جهان بینی اصلِ وجود و هستی» بدون در نظر گرفتن هیچ گونه تعیّن و ویژگیهای فردی و خصوصیات شخصی مورد بررسی قرار می گیرد.
منشأ و منبع این جهان بینی، «فلسفه» و ابزار مهم جهانشناسی آن «عقل» است.گرچه حسّ و تجربه در جهان بینی فلسفی دارای اهمیتند، لکن عکس آنچه که در جهان بینی علمی به چشم می خورد، اهتمام اساسی روی عقل است، نه حسّ و تجربه. البته قلمرو جهان بینی فلسفی عام است، زیرا مسائل مادّی و غیر مادّی را شامل می گردد. این جهان بینی، از حیث جهان شمول بودن مسائل آن و نیز به اعتبار پایدار و غیر متحوّل بودن مسائل آن، دارای ویژگیهای زیر است :
1 - از نظر عقل بدیهی و غیر قابل انکار است؛
2 - ثابت و پایدار است؛
3 - کلّی و عام است.
« جهان بینی فلسفی» بر مبنای «عقل» استوار است و عقل در دستیابی به حقایق هستی در محدوده آزمون و فرضیه، محبوس نیست، زیرا فلسفه روی «وجود» و «هستی» به گونه ای عام تکیه می کند. اثبات وجود و هستی نیز نیاز به استدلال و برهان ندارد، زیرا وجود و هستی امر بدیهی است.** بعضی از اهل نظر برای اثبات بداهت تحقّق «وجود» یا اصالت وجود یا موجودیت وجود این چنین استدلال می کنند: وجود، یاموجوداست یا معدوم، چون اگر هر دو خصیصه را دارا باشد، اجتماع نقیضین خواهد بود که مردود است و عقل آن را نمی پذیرد، و اگر نه این و نه آن باشد، ارتفاع نقیضین خواهد بود، و این هم محال است و مورد انکار عقل می باشد. از طرفی وجود از «مقوله عدم» هم نیست و این امری است بدیهی، در نتیجه «وجود» موجود است.***
«جهان بینی فلسفی» بر اساس عقلِ جامع نگر و کلیّت یاب، همه گونه معیارهای برتر یک «جهان بینی» را داراست، ولی از آن جایی که در این جهان بینی، تنها در پرتو چراغ و روشنایی «عقل» به شناخت و شناسایی «وجود» می پردازیم، از ایمان به عنوان نیروی حرکت بخش و تعهّدآور، خبری نیست و اعتقاد قلبی و ایقان باطنی و تعهد و پای بندی؛ یعنی «تعبّد» را باعث نمی شود. زیرا عقل از درک و شناخت برخی حقایق هستی ناتوان است، ضعف و کاستی دارد.
آری، «جهان بینی فلسفی» چون بر اساس استدلالهای کلّی عقلی، استوار است و تحوّل و دگرگونی در آن راه ندارد، دارای پایداری و ثبات می باشد.
این «جهان بینی» گرچه نسبت به «جهان بینی علمی» دارای گستردگی قلمرو است و ضعف های آن را ندارد، لکن نسبت به «جهان بینی دینی» دارای محدودیّت قلمرو بوده، امتیاز و ویژگی های یک «جهان بینی کامل» را ندارد.

ج جهان بینی وَحْیانی یا توحیدی

« جهان بینی دینی» یا «جهان بینی وَحْیانی» به نوبه خود، همان «جهان بینی فلسفی » است که بر «وحی الهی» اتکا دارد. جهان بینی الهی غالباً از حیث ابزار جهان شناسی با سه بالِ «حس »، «عقل» و «وحی» پرواز می کند. در این «جهان بینی »، «عقل آدمی پیامبر درونی و پیامبران الهی، عقل ظاهریند»؛ به عبارتی دیگر رسول باطنی، عقل است و رسول ظاهری، پیامبران الهی. زیرا این دو، یک رسالت بیشتر ندارند، لکن هر کدام در قلمروی خاص عمل می کنند. بنابراین معیارهای اساسی «جهان بین» برتر را فقط در این «جهان بینی» که به «جهان بینی توحیدی» شهرت داردمی توان یافت. بدون تردید همچنانکه «جهان بینی اسلامی» در میان سایر «جهان بینی»ها (جهان بینی علمی و جهان بینی فلسفی) مترقی ترین «جهان بینی» است، در میان انواع جهان بینی توحیدی نیز برتر از جهان بینی مسیحی، یهودی و غیره می باشد.
گرچه همه ادیان الهی، در اصول عقاید مشترکند، لکن از حیث مسائل، باید گفت «اسلام» به مثابه آخرین «بخشنامه» و تعالیم سایر ادیان آسمانی به منزله بخشنامه های پیشینند که از سوی خدا صادر شده اند. بنابر این امروز اگر کسی بخواهد با وجود آخرین بخشنامه، به بخشنامه های مُلْغی شده پیشین عمل کند، نسبت به «مبدأ» و ارسال کننده بخشنامه جدید که بخشنامه قدیم را نیز او فرستاده بود، «کفر» ورزیده است.