مبدأشناسی

نویسنده : سیّد محمّد شفیعی مازندرانی

فواید پرداختن به بحث «جهان بینی »

پرداختن به بحث «جهان بینی» آدمی را به مباحث اساسی سرنوشت ساز رهنمون می شود، زیرا اولاً: دستیابی و انتخاب بهترین «جهان بینی» مرهون این گونه بحث هاست. ثانیاً: طهارت باطن وجود انسان به نوع «جهان بینی» و «ایدئولوژی» او (اصول عقیدتی و فروع آن) بستگی دارد. لذا در بینش اسلامی** فیلسوف و عارف بزرگ، «سید حیدر آملی » می نویسد: «مقصود و غرض اساسی نهضت انبیا و اولیا در جامعه بشری آن است که،بشر را به کمال برسانند. کمالی که آدمی استعداد و قابلیّت دستیابی به آن را در سرشت خود دارا می باشد. انبیا از این راه او را از مدار تاریکی ها و ظلمات و جهل و نادانی دور می سازند. انبیا می دانند که: مقصود فوق، جز در پرتو تقویت دو نیروی «علمی» و «عملی» یعنی حکمت نظری و حکمت عملی (اصول دین و فروع دین) حاصل نمی آید. آنان به اصول عقاید و تقویت مباحث آن همت می گمارند، تا از این راه باطن آدمی را از کثافات و خرافات و عقاید ناستوده، تطهیر کنند و نیز فروع دین را مورد توجه خویش قرار می دهند تا ظواهر زندگی را از رفتار و اعمال ناروا پاک نمایند »
ر . ک: (سید حیدر آملی، اسرار الشریعه، چاپ جدید، ص 67).*** «کفر» از جمله نجاسات محسوب می شود و «ایمان» یکی از مطهّرات است.** ر . ک: رساله عملیّه مراجع تقلید، مبحث نجاسات و مطهّرات در اسلام.***
چنانکه صادق آل محمّدعلیه السلام می فرماید: «وجدت علم الناس کلّهم فی أربع: أوّلها أن تعرف ربک. والثانی أن تعرف ما صنع بک. والثالث أن تعرف ما أراد منک. والرابع أن تعرف ما یخرجک عن دینک؛** شیخ مفید، ارشاد، چاپ مؤسسه اعلمی بیروت، ص 282 .*** اساس تمام دانشها در چهار معرفت یافت می شود :
1 - خدا را بشناسی؛ 2 - بدانی که چه اسراری را در وجود تو نهاده است؛ 3 - هدف و مقصود آفرینش خود را بشناسی؛ 4 - دریابی که چه چیزی تو را از دین و عقاید تو، دور می سازد».

انواع جهان بینی

رفتار گوناگون انسانها گواه بر وجود بینش های عملی (ایدئولوژی) مختلف در جامعه است، همچنانکه ایدئولوژی های گوناگون دلیل بر وجود جهان بینی های مختلف در میان انسانهاست. البته تعدّد و اختلاف «جهان بینی »ها نیز از گوناگونی پایه ها و ابزارهای مختلف معرفت و شناخت هستی و ابعاد آن نشأت می گیرد. معروف ترین «جهان بینی» ها عبارتند از :
1 - جهان بینی علمی (جهان بینی تجربی)؛
2 - جهان بینی فلسفی (جهان بینی عقلی)؛
3 - جهان بینی توحیدی (جهان بینی الهی، جهان بینی دینی، مذهبی و وحْیانی) .** البتّه مجموع «جهان بینی»ها را از جهتی می توان به «جهان بینی مادّی» و «جهان بینی الهی» تقسیم نمود.***

الف جهان بینی علمی

پایه های مهم جهان بینی علمی عبارتند از :
الف: جهان هستی، منحصر به جهان مادّی و مادّه است و بس.
ب: به وسیله حسّ و تجربه می توان تمام ابعاد هستی را شناخت و به حل همه معضلات جهان نائل آمد. ابزار شناخت در این جهان بینی عبارت است از حسّ و تجربه . بنابر این عقل «فرع» بر علم و تجربه است و «وحی» نیز به عنوان ابزار شناخت در این جهان بینی جای ندارد.
ج: چیزی به عنوان موجود مجرّد و شی ء غیر مادّی** امام خمینی(ره) در نامه تاریخی خود به گورباچف، رهبر شوروی نوشت: «باید به حقیقت روی آورد؛ مشکل اصلی کشور شما،مسئله مالکیت و اقتصاد و آزادی نیست مشکل شما، عدم اعتقاد واقعی به خداست. همان مشکلی که غرب را هم به ابتذال و بن بست کشیده و یا خواهد کشید.
مادیون معیار شناخت در «جهان بینی» خویش را حس دانسته و چیزی را که محسوس نباشد، از قلمرو علم [ بلکه از محدوده هستی ] بیرون می دانند و هستی را همتای ماده دانسته و چیزی را که ماده ندارد [ و یا مادی نباشد] موجود نمی دانند. قهراً جهان غیب مانند وجود خداوند تعالی، و وحی و نبوت و قیامت را یکسره افسانه می دانند. در حالیکه معیار شناخت در «جهان بینی الهی» اعم از حس و عقل می باشد. و چیزی که معقول باشد داخل در قلمرو علم می باشد، گرچه محسوس نباشد.
لذا هستی اعم از غیب و شهادت است و چیزی که ماده ندارد، می تواند موجود باشد و همانطور که موجود مادّی، به مجرّد استناد دارد، شناخت حسّی نیز به شناخت عقلی متکی است » (صحیفه نور، ج 21، ص 67).*** از جمله خالق متعال وجود ندارد.
قابل ذکر است که واژه علم در اینجا دارای کاربرد خاصی است؛ «علم» در اینجا به معنی «تصوّر و تصدیق» مورد نظر منطق و فلسفه نیست، همچنانکه به معنی شناخت و معرفت و آگاهی به دست آمده به وسیله استدلالهای منطقی و عقلی نمی باشد، بلکه به معنی «تأیید فرضیّه از راه آزمون و تجربه» است.
« جهان بینی علمی »، اعتقاد و بینش و تفکّری را گویند که از راه تجربه و عمل در راستای «فرضیه» برای آدمی اثبات گشته است. هنگامی که فرضیه ای از طریق تجارب علمی تأیید شده و صحّت آن صد در صد قطعی گردد، آن را مسأله علمی گویند.
تردیدی نیست که محصول علم، چیزی است متحوّل، ناپایدار و در نتیجه نامطمئن، چرا که چه بسا تجارب علمی پیشرفته دیگر، آن را ابطال کند (زیرا علم همیشه در رشد و پیشرفت است و دقتهای علمی را پیرامون هیچ موضوعی نمی توان پایان یافته تلقی کرد ). وانگهی، علم موارد جزئی را مورد ارزیابی قرار می دهد و اطلاعات بی شماری را در اختیار انسان می گذارد و آدمی را بر طبیعت مسلط می سازد، ولی دو نقص اساسی دارد :
1 - جزئی است (شمول و جامعیّت لازم را ندارد ).
2 - متحوّل و ناپایدار است،** ر . ک: لذات فلسفه، ویل دورانت، ص 44 - 47.
«ویل دورانت»، اندیشمند معروف در کتاب مشهور خود، «لذات فلسفه» ترجمه «زریاب» در باب تحول پذیری مادّه می نگارد :
«نیوتن طبیعت را ندا در داده می گفت: ای طبیعت ! مرا از دست فوق طبیعت نگاهدار ! برتراندراسل می گوید: علم فیزیک نزدیک به مرحله کمال است، ولی واقعیات عکس آن را می گویند. به گفته «هانری پوانکاره» فیزیک نو در وضع آشفته ای است، قواعد خود را از نو می سازد و درست نمی داند که در کجاست. مفاهیم اساسی حرکت و ماده در فیزیک در بیست سال اخیر عوض شده است. تحقیقات «کوری ها، رزرفورد، سودی، انیشتین و مینکووسکی» دیگر اجازه بقاء بر عقاید نیوتن را نمی دهد. «لاپلاس» رشک می برد که نیوتن دستگاه عالم را کشف کرده است و دریغ می خورد که دستگاه بهتری کشف نشده است. اما دستگاه نیوتنی اکنون بدور انداخته شده است و نظریه نسبیت قوانین حرکت را از هر سوی مورد تاخت قرار داده است. وقتی می گفتند فلسفه با اشباح و انتزاعیات سروکار دارد و علم با حقایق و واقعیات. اکنون فیزیک مجموعه غامضی از فرمولهای انتزاعی است و در عالم علم جای جوهر جسمانی خالی است. می گفتند فلسفه را باید دور انداخت (بعضی ها پیش بینی می کردند که تا پنجاه سال دیگر کاملاً از میان خواهد رفت) زیرا علم برای حل مشکلات کافی و وافی است.
... پس باید به علمی که روز بروز ژرف تر می شود و امروز آن باطل کننده دیروز آن است بدگمان بود. روزی سخن از اَتم است و روز دیگر از الکترون و روز سوم از کوانتا و پس از آن صورتی خالی از ماده و پر از بارهای الکتریکی فاقد هسته مادی.
... اما این ماده چیست؟ نمی دانیم و بهتر است که صاف و پوست کنده سخن گوئیم.
... اگر ماده ای مثل رادیوم بنحو فنا ناپذیری فعال باشد و اگر اَتمها که ما خرد نشدنی می دانستیم تا غیرالنهایه قابل تقسیم باشند و اگر هر اَتمی منظومه ای باشد از بارهای الکتریکی که خود بدور بار الکتریکی دیگری بچرخند در این صورت این اَتم پس از خرد رشدن وزن و جرم و طول و عرض و عمق و نفوذ ناپذیری خود را یکجا می ریزد و این خواص نیرومند که وقتی عقلاء از آن به احترام یاد می کردند به کجا می روند ؟
با اینهمه «اوست اولد» ماده را فقط شکلی از انرژی می داند. «رزرفورد» اَتم را به واحدهای مثبت و منفی الکتریکی برمی گرداند. به گمان «لاج» هسته اَتم چیزی جز بار الکتریکی آن نیست و «لوبون» بطور ساده می گوید: ماده صورت دیگری از انرژی است و «هالدین» می گوید: برخی از هوشمندان روزگار ما، ماده را نوعی از ارتعاشات موجی می دانن. «ادینگتون» می گوید ماده از الکترونها و پروتونها یعنی بارهای مثبت و منفی الکتریکی ترکیب یافته است. یک صفحه در حقیقت فضائی خالی است که بارهای الکتریکی در آن پراکنده اند. «وایت هد» می گوید: جرم دیگر آن مفهوم برجسته کم قار ثابت نیست ... اکنون جرم به مقداری از انرژی، با در نظر گرفتن آثار دینامیک آن اطلاق می شو. جرم نیرومند اکنون به چنین حال زاری افتاده است. ما اکنون به سخنان نامفهوم «بوسکوویچ یسوعی» پیرمرد، بازگشته ایم که می گفت: هر ماده شاغل حیز از نقاط معدوم مرکب است «نیچه» گفته است«بوسکوویچ» و «کپرنیک» بزرگترین و موفق ترین دشمنان عالم مشهوداند جای تعجب نیست که «دیوئی» می گوید: مفهوم ماده در علم امروز ربطی به ماده ماتریالیست ها ندارد.
آیا عجیب تر از این می شود که علمای فیزیک می گویند که ماده دیگر به معنی جوهر شاغل حیز نیست ؟ به ما می گویند که الکترونها هیچیک از خواص ماده را ندارند، نه جامدند و نه مایع و نه بخار، نه جرم دارند و نه شکل و انحلال آنها به تشعشعات رادیو اکتیویته گرامی ترین عقیده دانش امروز یعنی فنا ناپذیری، ماده را دستخوش تردید کرده است».*** براین اساس نمی تواند اعتماد قلبی را جلب کند.