دام عاشقی «آزمایش و امتحان انسان در قرآن» (پژوهشی پیرامون ابتلا در کلام وحی)

نویسنده : سید جعفر موسوی نسب

مقدمه

ابتلا یعنی جریان امتحان الهی به انسان ها که از مهمترین مباحث قرآنی است و در آیات زیادی از آن سخن به میان آمده است.
به دلیل عمومیت و فراگیر بودن این موضوع و نقش سازنده آن و موثر بودن آن در نگاه و نگرش انسان نسبت به پیامدهای زندگی و حوادث جاری این بحث همواره در میان کسانی که تفکر توحیدی و قرآنی داشته اند، به صورت یک بحث همیشه زنده، مطرح بوده و هست. این تاثیرگذاری و ارتباط ارزش بحث را مضاعف و ضرورت طرح و برسی آن را تبیین می کند در این خصوص گرچه برخی از مفسرین ذیل آیات مربوط به این موضوع، بطور پراکنده، اجمالا بحث نموده اند ولی هنوز متأسفانه تحقیق جامع و بحث جدی و قابل توجهی در این زمینه صورت نگرفته است و کتاب مستقلی که با نگاه خاص قرآنی نسبت به این بحث پرداخته باشد، وجود ندارد.
آنچه در پی می آید تلاش مختصری است که نگارنده به سهم خود سعی نموده است با تدبیر در آیات و بهره گیری از این مائده آسمانی در حد توان، به این بحث اهتمام ورزد تا شاید در پرتو انوار معارف قرآن، کسب بصیرت نموده و مورد عنایت صاحب قرآن و خلیفة الرحمن (عج) قرار گیرد. یأیها العزیز مسنا و أهلنا الضر و جئنا ببضعة مزجاة فأوف لنا الکیل و تصدق علینا ان الله یجزی المتصدقین.(1)
در رابطه با این نوشتار و سیر مباحث مطرح در آن، چند نکته قابل یادآوری است که ذیلا اشاره می گردد.
1. با توجه به عنایت خاصی که قرآن کریم نسبت به این موضوع دارد و آن را به طور گسترده در ضمن آیات متعددی مطرح نموده است، طبیعی است که پرداختن به مجموع این آیات هم با بررسی ابعاد بحث، نیاز به یک بحث مستقل روائی، ادبی، تاریخی، فلسفی، کلامی و تفسیری دارد که خارج از رسالت این مختصر بوده و مستلزم تدوین کتابها است. ناگزیر با نگاه گزینشی نسبت به آیات، به طرح محورهای اساسی بحث در این جا اکتفا گردیده و مهمترین نکات تفسیری و تحلیلی بحث، مورد توجه قرار گرفته و در پنج فصل تقدیم شده است.
2. به لحاظ اینکه تکیه گاه اصلی در این تحقیق، تمرکز به متن آیات و استدلالات قرآنی است لذا از نقل تمامی آراء و نظرات مفسرین خودداری شده و سعی شده است ضمن اینکه سیر فهم نگارنده، نکات معرفتی و جنبه های تحلیلی بحث نیز تبیین گردد.
3. برای اینکه دیدگاه قرآن در رابطه با مطالب مطرح در این موضوع، روشن شود، لازم است که قبل از هر چیز - برداشتها و نتیجه گیریهای مستند به ظاهر و جمع بندی آیات مربوط باشد که این شیوه در روند بحث لحاظ گردیده است زیرا در حوزه تفسیر و فهم آیات، بیشترین نیاز ما را خود قرآن تامین می کند چون با توجه به پیوستگی و هماهنگی عجیبی که میان آیات، حاکم است، قرآن خود توضیح و تفسیر خود را بعهده دارد - ینطق بعضه بعضه و یشهد بعضه علی بعض(2) البته بکارگیری این روش (تفسیر قرآن به قرآن) مستلزم داشتن شرایط و رعایت ضوابط خاصی است که حداقل باید استنتاجات اولا مبتنی بر روشمندی و مستندسازی باشد. ثانیا - هماهنگ با دلالت ظاهر آیات باشد و حداقل تعارض با ظاهر آیات نداشته باشد چون عدم تعارض با ظاهر آیات شرط صحت برداشت است.
به هر حال این روش مطمئن ترین راه برای فهم آیات است چه اینکه بارزترین روش تفسیری اهلبیت علیهم السلام نیز استمداد و استناد به آیات بوده است و از مقام تفسیر، سیره اهلبیت علیهم السلام این بوده است که این روش را به پیروان تعلیم دهند و نحوه استنباط از آیا را با استمداد از سایر آیات به آنها بیاموزند.
بزرگان اهل تفسیر از علماء شیعه نیز با الهام از روش قرآنی اهل بیت علیهم السلام این راه را پیموده اند و نسبت به نقش خود قرآن در فهم قرآن توجه خاصی داشته اند که در این میان تلاش مرحوم علامه طباطبائی رضی الله عنه بیش از همه بوده است. ایشان تفسیر وزن المیزان را بر اساس روش تفسیر قرآن به قرآن عرضه نموده و افق های جدیدی را در آسمان معارف قرآن، فراروی قرآن پژوهان گشوده اند و به عنوان شاخص ترین چهره در این عرصه درخشیدند. تلاشها و برجستگی های علمی این مرد بزرگ موجب شد که شخصیت معنوی او در مراکز علمی جهان موثر و جاویدانه پیدا کند.
و رجال علمی و اندیشمندان معاصر و آینده جهان اسلام را مدیون افکار و اندیشه های ناب خود نماید. و آنچه مهم است. شناخت ضوابط و اصول استنباط صحیح از آیات و بکارگیری این ضوابط و روشها بعنوان ابزار و کلید فهم قرآن است تا تفسیر صحیح و مستند از تفسیر به رأی متمایز گردد و از تحمیل بافته های ذهنی بر آیات جلوگیری گردد.
4. مطالب و موضوعاتی که به نحوی مرتبط با موضوع ابتلا است و نکات تربیتی و سازنده آن باعث تعمیق و غنای بحث می شود نیز مورد عنایت بوده و احیانا در قالب پرسش و پاسخ مطرح و به مقدار لازم مسائل مرتبط بحث مورد توجه قرار گرفته است. الحمد لله رب العالمین و العاقبة للمتقین.

فصل اول

ابتلا در کاربرد لغت

کلمه اصلی ابتلا مصدر ثلاثی مزید است از باب افتعال از ریشه بلدا و بلاء این واژه و مشتقات آن در قرآن کریم 37 بار در ضمن 134 آیه به کار رفته است.(3)
در لغت کلمه ابتلا به معنای آزمون، تجربه و کشف کردن، به کار می رود، یقال بلاه و ابتلاه اذا اختبره و امتحنه(4) این منظور در معنای لغوی می گوید: ابتلیته، اختبرته اذا جربه و اختبره(5) یعنی ابتلا عبارت است از استعلام یک حقیقت نهفته و تجربه نمودن آن در مقام امتحان و آزمایش.
راغب در مفردات کلمه بلاء را به کهنه شدن و فرسودگی تدریجی معنا کرده است می گوید: یقال بلی الثواب بلی و بلاء، ای خلق. بلوته اختبرته کانی اخلقته من کثرة اختباری له(6) طبق گفته راغب واژه بلد و ابتلا متضمن معنای تکرار و کثرت ممارست در یک امری است که کهنه شدن و پوسیدگی آن را به همراه دارد. ایشان وجه نام گذاری غم و اندوه به بلد را، تناسب آن با ریشه لغوی این کلمه می دانند می گوید: سمی انعم بلاء من حیث انه یبلی الجسم، یعنی غم و اندوه چون در اثر تکرار و مداومت، باعث فرسودگی تدریجی جسم می شود لذا به آن بلاء گفته می شود هم چنین در مورد تکالیف دینی می گوید: ان التکالیف کلها شاق علی ابدان فصارت - من هذ الوجه بلاء یعنی تکالیف دینی به عنوان مجموعه دستورات تکلیفی که به نوعی تحمیل کننده و یا محدود کننده می باشد، چون موجب مشقت بر بدن ها است لذا آن به بلاء تعبیر شده است.
اما این که آیا مقصود حقیقی و معنای مطابقی کلمه ابتلا در استعمالات لغت مخصوصا در کاربردهای قرآنی آن نیز همان معنای آزمودن و آشکارا نمودن یک حقیقت محض است؟ و آیا کلمه ابتلا از نظر بار معنائی مرادف با کلمات مثل: تجربه، اختیار و امتحان است یا اینکه معانی یاد شده، معانی مجازی کلمه است؟
بعضی از محققین و لغت شناسان(7) معتقدند که دقت در موارد کاربرد ماده بلاء در لغت و استعمالات قرآنی آن، نشان می دهد که معنای حقیقی و اصلی واژه ابتلا عبارت است از ایجاد تحول و تعقیب این معنا هم عام و جامعی است که در بردارنده معانی اصلی و حقیقی کلمه است.
طبق این تعریف، معانی دیگر از قبیل، امتحان، اختیار، تجربه و که بیشتر این واژه ها در قرآن به کار رفته است، همه بیانگر آثار و لوازم مصادیق آن است نه معنای حقیقی کلمه. بنابراین این معنای دقیق - ولنبلونکم بشی ء من الخوف(8) این است که در حالات و امور زندگی شما، تحول و دگرگونی ایجاد می کنیم. حالات نتیجه و غرض از این تحول، می تواند شناخت اوصاف و خصوصیات انسان باشد و یا رشد استعدادهای نهفته او که جزو انگیزه های ابتلا است.